Rux va mis ishlab chiqarishda xavfsizlik qoidalarini tasdiqlash haqida (245-son)

19.12.2012

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Yer qaʼrini geologik oʻrganish, sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish Davlat inspeksiyasi boshligʻining

Buyrugʻi

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi bilan kelishilgan holda texnik hujjat deb topilgan. 2013-yil 21-yanvar, 6-24/23-14135/6-son]

Oʻzbekiston Respublikasining “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonuni (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-yil, 39-son, 386-modda) va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 11 maydagi 131-son “Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Yer qaʼrini geologik oʻrganish, sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi tuzilmasini yanada takomillashtirishga doir chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2011-yil, 19-son, 191-modda) qaroriga muvofiq buyuraman:

1. Rux va mis ishlab chiqarishda xavfsizlik qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi bilan kelishilib, normativ texnik hujjat sifatida eʼtirof etilgan kundan boshlab kuchga kiritilsin va eʼlon qilinsin.

Boshliq B. GʻULOMOV

Toshkent sh.,

2012-yil 19-dekabr,

245-son

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi yer qaʼrini geologik oʻrganish, sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshligʻining 2012-yil 19-dekabrdagi 245-sonli buyrugʻiga ILOVA

Rux va mis ishlab chiqarishda xavfsizlik

QOIDALARI

Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonuniga (Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlari toʻplami, 2006-y., 39-sonli, 386-modda) muvofiq hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 11 maydagi 131-son “Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi yer qaʼrini geologik oʻrganish, sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi tuzilmasini yanada takomillashtirishga doir chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2011-y. 19-son, 191-modda) muvofiq, rux va mis ishlab chiqarishda xavfsizlik talablarini belgilaydi.

I bob. Umumiy qoidalar

1-§. Umumiy talablar

1. Mazkur Qoidalar rux va mis ishlab chiqarish tashkilotlariga (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) taalluqlidir.

2. Mazkur Qoidalarda quyidagi asosiy atama va tushunchalardan foydalaniladi:

aspiratsiya — changli havo aralashmalarni soʻrib olib, atmosferaga zararli gazlardan tozalangan havo chiqarish tizimi;

metallurgik agregat — metallurgiya jarayonlarini olib borishga moʻljallangan agregat.

Mis ishlab chiqarishda quyidagi agregatlar ishlatiladi: eritish pechlari (biror materialni erish temperaturasidan yuqori temperaturagacha qizdirib suyuq holatga aylantirish uchun ishlatiladigan pech) — yalligʻ-qaytarish pechi (YaQP), kislorodnomashʼala pechi (KMP), suyuq vannada eritish pechi (SVEP); gorizontal turdagi kon-verterlar; buriladigan turdagi olovli tozalash pechlari; misni granulatsiya qilish pechlari.

Rux ishlab chiqarishda quyidagi agregatlar ishlatiladi: suyuq qatlamda kuydirish pechlari (SqKP); aylanuvchan quvur pechlari; koʻp tubli pechlar; induksion pechlar.

shixta — metall, qotishma va muayyan kimyoviy tarkibli birikmalarni olish uchun, qayta ishlanadigan belgilangan mutanosiblikdagi (maʼdan va uning konsentratlari, flyuslar va boshqalar) materiallar (aralashma) yigʻindisi;

eritma — suyuq holatigacha qizdirilgan material (shlak, shteyn, xomaki va anod misi, rafinirlangan rux va boshqalar);

shteyn — rangli metallurgiya oraliq va qoʻshimcha mahsulotlari, metallar sulfatlaridan hosil boʻladigan oʻzgaruvchan kimyoviy tarkibli qotishma;

shlak (metallurgiyada) — metallurgik jarayonlarda (shixtani eritishda, oraliq yarim-mahsulotni qayta ishlashda (masalan metallarni tozalashda) olingan, suyuq metall sirtini qoplovchi, tarkibiga boʻsh togʻ jinsi, flyus, yonilgʻi kuli va metallar oksidi kiruvchi eritma;

estakada — ustida uskuna va transport tizimlarini joylashtirish uchun moʻljallangan inshoot;

eksgauster — chiqayotgan gazlarni haydash uchun moʻljallangan markazdan qochirma ventilyator;

qozon-utilizator — ikkilamchi issiqlikdan foydalanish uchun moʻljallangan uskuna;

velslash — naysimon aylanuvchi pechlarda metallarni oksid holida haydab tutib olish jarayoni;

ChYQK — chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan konsentratsiya.

3. Texnik qurilmalardan xavfsiz foydalanish va texnologik jarayonlarni amalga oshirishda zarur hujjatlar roʻyxati mazkur Qoidalar talablariga muvofiq ishlab chiqiladi va tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlanadi.

4. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish borasidagi ishlarni tashkil qilish Mehnat muhofazasi boʻyicha ishlarni tashkil etish toʻgʻrisidagi namunaviy nizomga (roʻyxat raqami 273, 1996-yil 14-avgust) muvofiq amalga oshiriladi.

5. Ishga yangi qabul qilinganlar, shuningdek bir ishdan boshqa ishga oʻtkazilgan yoki kasbini oʻzgartirgan ishchilar xizmat koʻrsatishi lozim boʻlgan maʼlum ish oʻrni uchun tashkilot tomonidan tasdiqlangan dastur asosida sanoat xavfsizligi talablari boʻyicha yoʻl-yoʻriq oladilar.

6. Ishchilarni mehnat xavfsizligiga oʻqitishni tashkil etish va yangi ishga kiruvchilar va kasbini oʻzgartirayotgan ishchilarni tayyorlash va ishchilar malakasini oshirish GOST 12.0.004-90 “MXST. Mehnat xavfsizligiga oʻqitishni tashkil etish. Umumiy qoidalar” va Mehnat muhofazasi boʻyicha oʻqishlarni tashkil qilish va bilimlarni sinash toʻgʻrisida namunaviy nizomga (roʻyxat raqami 272, 1996-yil 14-avgust) muvofiq amalga oshiriladi.

7. Ishlarni texnologik reglament boʻyicha xavfsiz yuritish yoʻriqnomalari Mehnatni muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalarni ishlab chiqish toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 870, 2000-yil 7-yanvar) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi 2000-y., 1-son) muvofiq ishlab chiqiladi.

8. Foydalanuvchi tashkilotlarda xodimlarni dastlabki tarzda va vaqti-vaqti bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2012-y., 35-son, 407-modda) muvofiq amalga oshiriladi.

9. Tashkilotlarda xodimlar Kon-metallurgiya ishlab chiqarish tashkilotlari xodimlari uchun maxsus kiyim, maxsus poyabzal va boshqa yakka tartibda himoyalanish vositalarini bepul berishning namunaviy meʼyorlariga (roʻyxat raqami 1902, 2009-yil 13-fevral) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2009-y., 7-son, 75-modda) muvofiq yakka tartibda himoyalanish vositalari bilan taʼminlanadi.

10. Har bir ishchi ish boshlanguniga qadar, ish uchun zarur boʻladigan ehtiyotkorlik qurilmalari, asbob-uskunalari, mexanizmlari va moslamalarining mavjudligi va ularning sozligini tekshirib koʻrishlari lozim. Texnologik qurilmalarning ehtiyotkorlik uskunalari, mexanizmlar va moslamalarning kamchilik va nosozliklari aniqlangan taqdirda ishchi xodimlar bu haqida boʻlinma rahbariga xabar berishi lozim.

11. Rux va mis ishlab chiqarish tashkilotlarining sexlari va boʻlinmalarida uskunalarning joylashishi ishlovchilarning xavfsizligini, shuningdek ularga xizmat koʻrsatish va taʼmirlash qulayligini taʼminlashi lozim.

12. Havoni tortish va aspiratsiya tizimlari chang, gaz va havo aralashmalari koʻrinishidagi xavfli va zararli moddalar (chang, gaz, bugʻ, aerozollar)ni ular hosil boʻlgan joylardan chiqarib yuborilishini va ishlab chiqarish binolari ish hududi havosidagi bunday zararli moddalarning miqdori SanQvaM 0046-96 “Ish hududi havosidagi zararli moddalarning ChYQK”ga muvofiq belgilangan chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan konsentratsiyadan oshmasligi taʼminlashi lozim.

13. Texnologik materiallar (xomashyo, flyuslar, ishlab chiqarish chiqindilari “aylanma chiqindilar”, yoqilgʻi va hokazolar)ni yuklash va tushirish, ularni qayta ishlash uchun tashish, shuningdek tayyor mahsulotlarni qadoqlash, joylashtirish ishlari mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi kerak.

14. Texnologik materiallar omborxonalarda, boʻlinmalarda, bunkerlar va maxsus jihozlangan maydonchalarda saqlanishi kerak. Bunda ularning bir-biri bilan aralashib ketishiga yoʻl qoʻyilmasligi taʼminlanishi kerak.

15. Ishlab chiqarish uskunalarining tarkibiy qismlari, shu jumladan energetik quvurlar, shlanglar va elektr kabellari ularga rux, mis, shteyn va shlak eritmalari tushishidan himoyalangan boʻlishi kerak.

16. Tashkilot sexi loyihasida agregat va apparatlarning ishga tushishi, toʻxtashi va uskunalarning belgilangan ish tartibining buzilishi toʻgʻrisida bildiruvchi nazorat va signalizatsiya tizimi bilan jihozlanishi koʻzda tutilgan boʻlishi kerak.

17. Eritish pechlari, avariya sodir boʻlganda pechdagi barcha eritmani qabul qilib olish imkoniyatiga ega oʻrachalar yoki maxsus maydonchalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Eritma quyiladigan joy quruq boʻlishi kerak.

18. Metallurgiya agregatlarida qayta ishlanadigan shixta materiallaridagi namlik miqdori, texnologik hujjatda belgilangan boʻlishi lozim. Metallurgiya agregatlariga, namligi texnologik yoʻriqnomada belgilangan miqdordan yuqori boʻlgan shixta materiallarini yuklashga yoʻl qoʻyilmaydi.

19. Ikkilamchi xomashyo (tarkibida rux va mis boʻlgan rangli metall lomlari) ni qayta ishlash, tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan ikkilamchi xomashyo texnologik yoʻriqnomasi boʻyicha, ekologik ekspertizadan oʻtkazilgandan keyin amalga oshirilishi kerak.

20. Manometr rejimi, texnologik hujjatda belgilangan miqdordan yoki belgilangan tartibdan chetga chiqqanda, metallurgiya agregatlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

21. Oʻzi yurar aravalarning trolley simlari rels kallaklaridan kamida 3 m balandlikda joylashgan boʻlishi kerak.

22. Asosiy va yordamchi, texnologik va elektr-texnik uskunalarning konstruktiv elementlari izolatsiyasining “er”ga nisbatan qarshiligini, shuningdek yerga ulash qurilmalarining qarshiligini tekshirish ishlari Isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga (roʻyxat raqami 1383, 9-iyul 2004-yil) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 27-son, 317-modda) muvofiq tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan “Texnologik va elektr-texnik uskunalarning konstruktiv elementlari izolatsiyasining qarshiligi” yillik jadval boʻyicha amalga oshirilishi lozim. Izolatsiya qarshiligini, shuningdek yerga ulash qurilmalarining qarshiligini oʻlchash natijalari bayonnoma bilan rasmiylashtirilishi lozim.

23. Texnologik uskunani toʻxtatish avariya tugmachalari yordamida bajarilganda, uskunani masofadan turib ishga tushirishdan himoyalovchi moslama koʻzda tutilgan boʻlishi kerak.

24. Yoqilgʻi, havo va kislorod uzatish tizimi, havo bosimi tushib ketganda pechga kislorod va yoqilgʻi uzatilishini uzib qoʻyuvchi avtomatik himoya moslamasiga ega boʻlishi kerak. Kislorod-havo aralashmasidagi belgilangan kislorod konsentratsiyasi avtomatik tarzda tartibga solib turilishi kerak.

25. Bir-biri bilan oʻzaro bogʻliq, texnologik uchastkalar oʻrtasida telefon yoki ovoz kuchaytirgich aloqa vositalari oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Aloqa va signalizatsiya vositalari, bevosita ish joylari yaqinida maksimal koʻrinish va eshitish hududlarida joylashtirilishi, shuningdek xizmat koʻrsatish qulay va xavfsiz boʻlishi kerak.

26. Margimushli vodorod ajralib chiqishi mumkin boʻlgan sexlar, boʻlinmalar va uchastkalarda yorugʻlik va tovush signalizatsiyasiga ega, avtomat gaz analizatorlari yordamida havo muhitining holati nazorat qilinishi kerak.

27. Chang va gazdan tozalash uskunalarining tuzilishi va ulardan foydalanish talablari SanQvaM 0208-06 “Texnologik jarayonlarni tashkil etish sanitariya qoidalari va ishlab chiqarish uskunalariga qoʻyiladigan gigiyena talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak.

28. Kislorod bilan boyitilgan havo yordamida puflash tashkilotning bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan mis ishlab chiqarish boʻyicha texnologik yoʻriqnomaga muvofiq amalga oshirilishi kerak..

29. Zararli moddalarni inventarizatsiya qilish, klassifikatsiyalash, joylash va zararlantirish SanQvaM 0128-02 “Sanoat chiqindilarini inventarizatsiya qilish, klassifikatsiyalash, joylash va zararsizlantirish tartibi” va tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan yoʻriqnoma talablariga muvofiq bajarilishi kerak.

30. Xavfli ishlab chiqarish obyektlaridan foydalanuvchi tashkilot tomonidan Xavfli ishlab chiqarish obyektlarida ishlab chiqarish nazoratini tashkil etish va amalga oshirish qoidalariga muvofiq (Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligining 2009-yil 16-iyuldagi 6-15/12-5550/6-son xulosasiga muvofiq ushbu hujjat texnik hujjat deb topilgan) xavfli ishlab chiqarish obyektlarida ishlab chiqarish nazorati tashkil etilishi lozim.

31. Tashkilotlarda mehnat faoliyati bilan bogʻliq ravishda sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar va boshqa jarohatlanishlarni tekshirish va hisobini yuritish Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-son qarori (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlarining toʻplami, 1997-y., 6-son, 21-modda) bilan tasdiqlangan Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

2-§. Elektr xavfsizligiga qoʻyiladigan talablar

32. Tashkilotlarda elektr qurilmalarini oʻrnatish va ulardan foydalanishda Elektr qurilmalarning tuzilishi qoidalari, Isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari (roʻyxat raqami 1383, 9-iyul 2004-yil) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 27-son, 317-modda) hamda Isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari (roʻyxat raqami 1400, 20-avgust 2004-yil) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 33-son, 379-modda) va mazkur Qoidalar talablariga rioya qilinishi kerak.

33. Tashkilotlarda kuchlanish 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatishda elektr xoʻjaligi uchun masʼul shaxs elektr xavfsizligi boʻyicha V malaka guruhiga va kuchlanish 1000 V boʻlgan elektr uskunalarga xizmat koʻrsatishda IV malaka guruhiga ega boʻlish lozim.

34. Tashkilot ishlab chiqarish xonalarini tabiiy va sunʼiy yoritishlar QMQ 2.01.05-98 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” talabiga mos kelishi lozim.

35. Yoritqichlarning konstruksiyasi va tuzilishi elektr tarmoqning nominal kuchlanishi va tashqi muhitga mos holda bajarilishi kerak.

36. Avariya yoritish tarmoqlariga boshqa elektr energiya isteʼmolchilarining ulanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

37. Yuqori xavfli boʻlmagan xonalarda barcha statsionar yoritqichlar uchun 220 V dan yuqori boʻlmagan kuchlanishdan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

38. Choʻgʻlanma lampali mahalliy statsionar yoritqichlar uchun quyidagi kuchlanish qoʻllanishi lozim:

yuqori xavfli boʻlmagan xonalarda 220 V dan yuqori boʻlmagan;

yuqori xavfli va oʻta xavfli xonalarda 42 V dan yuqori boʻlmagan.

39. Avariya yoritishlarni sozligi har chorakda kamida bir marta tekshirilishi lozim.

40. Yoritish vositalari toza va soz holatda boʻlishi kerak.

41. Yorugʻ tushuvchi oynalarni yilda kamida ikki marotaba tozalash lozim.

42. Yorugʻlik tushadigan deraza va eshiklarni begona predmetlar (uskuna, tayyor mahsulot va boshqalar) toʻsib qoʻyishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

43. Agar portlashdan xavfli gaz va changlar konsentratsiyasi yigʻilib qolish ehtimoli boʻlsa, unda elektr yoritish tizimi portlashdan himoyalangan holda bajarilishi kerak.

44. Xavflilik darajasi yuqori boʻlgan xonalarda koʻchma elektr yoritqichlardan foydalanilganda kuchlanish 42 V dan yuqori boʻlmasligi kerak. Oʻta xavfli xonalarda, xonalardan tashqari hamda uskunalar va inshootlar (bunkerlar, siloslar, quduqlar, bugʻlantirish kameralari, tunellar va boshqalar) ichki sirtini yoritish uchun koʻchma elektr yoritqichlarning kuchlanishi 12 V dan oshmasligi kerak.

45. Elektr yoritish tarmoqlari poldan 2,5 m dan past boʻlmagan balandlikdan oʻtgan boʻlishi kerak.

3-§. Texnologik taralarga qoʻyiladigan talablar

46. Texnologik taralar (kovshlar, shlak chashalari, xokandozlar, kyubellar va boshqalar) tayyorlangandan va taʼmirlangandan soʻng, taʼmirlagan korxona tomonidan tekshirilishi kerak. Taralar tartib raqami, yuk koʻtarish qobiliyati, massasi koʻrsatilgan holda tamgʻalanishi va belgilangan maqsadlarda ishlatilishi kerak.

47. Tara va traverslar ularni tayyorlash uchun berilgan texnik shartlarga muvofiq boʻlishi, tashkilot bosh muhandisi tasdiqlagan yoʻriqnomada belgilangan muddatlarda, ulardan foydalanish boʻyicha masʼul shaxs tomonidan vaqti-vaqti bilan koʻzdan kechirilishi kerak. Koʻzdan kechirish natijalari “Olib qoʻyiladigan yuk changallash moslamalari va taralarni tekshirishni rasmiylashtirish” jurnalida qayd etilishi kerak.

48. Kovsh tsapfalarining yedirilishi barcha oʻlchovlar boʻyicha dastlabki oʻlchamlarining 10 foizidan oshmasligi kerak. Metallurgiya ishlab chiqarishlari uchun umumiy xavfsizlik qoidalari (Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligining 2009-yil 28-maydagi 20-15-195/12-son xatiga muvofiq texnik hujjat deb topilgan) talablariga muvofiq kamida bir yilda bir marta kovsh tsapfalari buzmaydigan nazorat usuli yordamida tekshirilishi kerak. Tekshirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtirilishi kerak.

49. Devorlarida va tsapfalar mahkamlangan joylarida chuqurchalar, darzlar boʻlgan kovshlardan, shuningdek deformatsiya natijasida oʻz shaklini yoʻqotgan va tsapfalari qoʻzgʻalib qolgan kovshlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

50. Kovsh sigʻimini oshirish uchun unga qoʻshimcha qismlar ulashga yoʻl qoʻyilmaydi.

51. Kovshning quyish qismi uning chetidan pastda joylashgan va kuymagan boʻlishi kerak.

52. Kovshlarni kranlar bilan faqat traverslar yordamida tashishga yoʻl qoʻyiladi. Traversni kovshdan tashqarida qoldirish yoki uni kovshga egishga yoʻl qoʻyilmaydi.

53. Taralar maxsus ajratilgan joylarda tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan taralarni joylashtirish rejasi boʻyicha joylashtirilishi kerak. Tara qoʻyiladigan maydonchalar tekis, gorizontal va toza boʻlishi kerak.

54. Tarani bortidan oshirib toʻldirish, shuningdek tashqi sirtiga material yopishib qolgan holda tashishga yoʻl qoʻyilmaydi.

55. Changlanadigan materiallarni tashish va saqlash uchun moʻljallangan taralar germetik boʻlishi kerak.

56. Taralar, ishlar bajariladigan hududda koʻrinadigan joylarga osib qoʻyilgan stropovka chizmalari boʻyicha stropovka qilinishi kerak.

4-§. Metallurgiya agregatlarini isitishga qoʻyiladigan talablar

57. Metallurgiya agregatlarini isitish uchun asosiy yoqilgʻi tabiiy gaz hisoblanadi.

58. Tabiiy gazni qisqa yon tomondagi yondirgichlar yoki gumbazdan qizdirish orqali berish mumkin.

59. Yonishni saqlab turish uchun oksidlovchi sifatida texnik kislorod yoki havo xizmat qiladi.

60. Zaxiradagi yoqilgʻi sifatida, tegishli haroratgacha qizdirilgan, mazut saqlagichlardan nasoslar bilan yondirgichlarga yuboriladigan mazutdan foydalaniladi.

61. Kislorod mashʼali pechlari (KAP), konverterlar, anod pechlari, qaynovchi qatlam pechlari (QQP) va vels pechlarining qizdirilishi va ularda zarur haroratni ushlab turish uchun, tabiiy gaz xizmat qiladi.

62. Yonishni saqlab turish uchun, kerakli havo maxsus oʻrnatilgan ventilyatorlardan beriladi.

5-§. Utilizator qozonlar, bugʻlatib sovutish tizimlariga qoʻyiladigan talablar

63. Pechdan qozon-utilizatorgacha boʻlgan gaz moʻrilari uchastkasida darcha va xizmat koʻrsatish maydonchalari koʻzda tutilishi kerak.

64. Qozon-utilizator gaz moʻrilarining chang bunkerlari va yigʻma bunkerlari changni tushirish uchun germetik qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

65. Qozon-utilizatorlarni issiqlik almashinuv yuzasini mexanizatsiyalashtirilgan tozalash vositalari bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

66. Utilizator qozonlarni impulsli tozalash tizimi ishini boshqarish boshqaruv pultidan amalga oshirilishi va signalizatsiya tizimi bilan blokirovka qilingan boʻlishi kerak.

67. Baraban-separator, ulardan foydalanishda xavfsizlik sharoitlarini taʼminlash uchun, belgilangan maqsadiga bogʻliq ravishda:

saqlovchi klapanlar;

suvning chegaraviy sathi va bosimi signalizatorlari;

davriy tozalash chizigʻi;

suv va bugʻdan namuna olish qurilmasi va boshqa qurilmalar bilan jihozlanishi kerak.

68. Utilizator qozonlar va bugʻlatib sovutish qurilmalarini ishga tushirish, toʻxtatish va ulardan foydalanish tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan yoʻriqnomaga muvofiq joylashtirish talablarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.

69. Qozon-utilizator va bugʻlatib sovutish tizimlari oʻrnatilgan sexlarda tashkilot buyrugʻi bilan ulardan xavfsiz foydalanish va sozligi uchun masʼul shaxslar tayinlanishi lozim. Masʼul shaxsning tayinlanganligi toʻgʻrisidagi buyruqning soni va sanasi, qozon pasportiga yozib qoʻyilishi kerak.

6-§. Metallurgiya agregatlarining suv bilan sovutiladigan elementlariga qoʻyiladigan talablar

70. Metallurgiya agregatlarining suv bilan sovutiladigan elementlari ularni bevosita oʻrnatishdan oldin va taʼmirdan keyin ishchi bosimdan 1,5 barobar yuqori boʻlgan sinov bosimi ostida gidravlik sinovlardan oʻtkazilishi kerak. Ayrim pechlar va elementlarga texnik shartlarda sinov bosimining yuqori koʻtarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

71. Suv bilan sovutiladigan har qaysi element uchun ishlab chiqaruvchi tashkilot tomonidan pasport tuzilishi kerak.

72. Suv bilan sovutiladigan elementlarning ulanmalarida ayrim elementlar yoki guruhlarni sovutish tizimidan uzib qoʻyish va suv berilishini moslashtirish imkoniyati boʻlishi kerak.

73. Sovutish uchun yuboriladigan suv mexanik va ximik aralashmalardan tozalangan boʻlishi kerak. Suv bilan sovutiladigan elementlardan chiqadigan suvning harorati yogʻin haroratidan past, vaqtinchalik qattiqlikda boʻlishi va tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan tartib rejasi koʻzda tutilishi kerak.

74. Alohida suv bilan sovutiladigan elementlarni yoki agregatni sovutish tizimi guruhlarini oʻchirish uchun qulf armatura qulay va xizmat koʻrsatish uchun xavfsiz joylarda joylashtirilishi kerak. Suv kessonlarga boradigan joylarda oʻrnatiladigan qulf armatura tamgʻalanishi va kessonlangan elementlarning joylashish sxemasiga muvofiq kesson raqami koʻrsatilgan birkaga ega boʻlishi kerak.

75. Sovutiladigan elementlar vaqti-vaqti bilan koʻzdan kechirilishi, zarur hollarda tozalanishi kerak.

76. Normal ishlashi buzilganda shikast yetkazishi va xizmat koʻrsatuvchi xodimlar uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan suv bilan sovutiladigan elementlar, chiqayotgan suv harorati belgilangan meʼyordan oshganda ishlab ketadigan signalizatsiyali nazorat asboblari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Bunday elementlar roʻyxati tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlanadi.

77. Agregatni sovutish tizimining ishini nazorat qilish uchun suv yigʻgich oʻrnatilishi kerak. Suv yigʻgichlarning tuzilishi va joylashishi ularga eritma tushishiga yoʻl qoʻymasligi, xizmat koʻrsatuvchi xodimlarga suv oqimini vizual nazorat qilish imkonini berishi kerak.

78. Metallurgiya agregatlarining sovutish tizimi elementlariga suv boradigan magistral quvurlar agregatlardagi eritmaning ishchi sathidan yuqorida joylashishi kerak. Suv sarfini tartibga solish vositalari xizmat koʻrsatish uchun xavfsiz va qulay joylarda oʻrnatilishi kerak.

79. Agregat toʻxtaganda, sovutiladigan elementlarda suvning muzlab qolishiga yoʻl qoʻymaydigan choralar koʻrilishi kerak.

7-§. Chang tutish va gazlarni tozalashga qoʻyiladigan talablar

80. Elektr filtrlarning kuchlanish ostidagi barcha tashqi metall qismlari toʻsilishi yoki himoya qalpoqlari bilan bekitilishi kerak. Tok rostlagich, yuqori voltli agregat va uzgich kamida 2,5 m balandlikda toʻrsimon toʻsiq bilan ishonchli toʻsilgan boʻlishi kerak.

81. Elektr filtrning ish paytida kuchlanish ostida boʻlmaydigan barcha metall qismlari, shuningdek, elektr filtr bilan bogʻliq barcha metall konstruksiyalar (gaz moʻrilari, shneklar va boshqalar) “Elektr qurilmalarning tuzilish qoidalari”ga muvofiq boʻlishi kerak.

82. Elektr filtrlar, gaz moʻrilari va shu kabi boshqa uskunalarning ichida barcha ishlar naryad-ruxsatnoma boʻyicha, tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan, gazdan xavfi boʻlgan ishlarni xavfsiz bajarish boʻyicha mehnat muhofazasi yoʻriqnomasi talablariga, shu jumladan quyidagi talablarga rioya qilgan holda bajarilishi kerak:

elektr filtrlarni ichki koʻzdan kechirish, taʼmirlash va tozalash ishlari undan foydalanish boʻyicha masʼul shaxsning bevosita nazorati ostida yoki uning ishtirokida bajarilishi kerak;

elektr filtr gazdan ikkala tomondan zich va soz shiberlar yoki tiqinlar bilan uzilishi kerak;

elektr kuchlanish uzilishi kerak;

toj hosil qiluvchi elektrodlar yerga ulanishi hamda toj hosil qiluvchi va tindiruvchi elektrodlar silkitib qoqilishi kerak.

bunkerdan chang toʻliq olib tashlanishi, elektr filtr sovutilishi kerak;

elektr filtr korpusi gaz qoldiqlaridan toʻliq tozalungunga qadar shamollatilishi kerak;

zaharli yoki portlash xavfi boʻlgan gazlar tozalanadigan elektr filtrlarda, bundan tashqari, gaz analizi oʻtkazilishi kerak.

83. Elektr filtrlarda chang qotib qolgan hollarda toj hosil qiluvchi elementlardan kuchlanish uzilib, ular yerga ulangandan keyin koʻchirib tashlashga yoʻl qoʻyiladi. Bunkerni kavlash elektr filtr boʻyicha navbatchining kuzatuvi ostida bajarilishi kerak. Kavlash ishlarini bajarayotgan ishchilar yakka tartibda himoyalanish vositalaridan foydalanishlari kerak.

84. Eng (shlang)li filtrning silkituvchi mexanizmini ishlab turgan paytida taftish qilish va yeng (shlang)lar holatini silkituvchi mexanizm ishlayotgan vaqtda tekshirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

85. Yukni tushirish shnekining uzatmasi avariya vaziyatlari uchun mahalliy “Toʻxta” tugmachasi bilan jihozlanishi kerak.

86. Changlarni tutish uchun moʻljallangan siklonlar saqlovchi klapanlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

87. Bir vaqtning oʻzida bir nechta batareyali siklon va kollektor bunkerlarini tozalash (kavlash) yoʻl qoʻyilmaydi.

88. Markaziy gaz moʻrilari shiberlarini ochish va yopish mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi kerak.

89. Yer osti gaz moʻrilari gaz chiqarmaydigan, ularning pech oʻtxonasi bilan tutash qismi issiqlikdan himoyalangan boʻlishi kerak.

90. Yer osti gaz chiqarish kanallarining holatini koʻzdan kechirish uchun kamida 0,65x0,65m oʻlchamli tushish qulay boʻlgan maxsus tuynuklar qurilishi kerak.

91. Gaz dud boʻronlari va chang tutish qurilmalaridan changni tushirib olish va tashish ishlari zararli moddalar ajralishiga yoʻl qoʻymaydigan usullar yordamida bajarilishi kerak.

92. Chang kameralari gumbazlari, borov va gaz moʻrilariga xizmat koʻrsatish va taʼmirlash uchun maydonchalar va oʻtish koʻprikchalari koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. Gumbazlar ustidan yugurishga yoʻl qoʻyilmaydi.

93. Chang tutish va gazlarni tozalash tizimlarida chang yonganda xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning xatti-harakatlari tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan yoʻriqnomada belgilanishi kerak.

8-§. Sulfat kislotasi ishlab chiqarishga qoʻyiladigan talablar

94. Sulfat kislotasi ishlab chiqarishda quyidagi xavfsizlik qoidalariga rioya qilish kerak:

foydalanish-texnik hujjatlarning nazorat tizimiga, texnologik qurilmaning joylashishi va konstruksiyasining qabul qilingan chizmasiga amal qilish lozim;

yorugʻlik va tovush signallari tizimidan foydalanishni, avtomatik tarzda tartibga solish va bloklashni texnologik tartibga kiritish lozim;

mustahkam qurilmalar va kommunikatsiya bilan taʼminlashi (bu talablarning buzilishi ishchi hududda qaynoq gazlarning otilib chiqishiga ishchi xonaning gazlanishiga va apparatlarning katta zanglashi uchun sharoit yaratishiga olib kelishi mumkin);

yuqori haroratli yuzalar va uzatuvchi quvurlarning issiqlik izolatsiyasini soz holatdaligining qandayligi, mahsulotning kristallanishiga yoʻl qoʻyilmasligini kuzatish;

uzatuvchi quvurlarni qizdirish uchun ochiq olovdan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi. (Qizdirish yongʻin xavfsizligi munosabatlariga zid boʻlmagan holda bugʻ, issiq suv bilan yoki boshqa usulda amalga oshiriladi);

apparat va qurilmalarning barcha harakatlanuvchi va aylanuvchi qismlari mustahkam toʻsilgan boʻlishi lozim;

emiruvchi suyuqliklarga moʻljallangan uzatuvchi quvurlarning barcha gardishli ulangan joylari himoya qobigʻiga ega boʻlishi lozim. Kislota toʻkilishini zudlik bilan bartaraf etish kerak;

yongʻin va portlashga xavfli boʻlgan liniyalardagi tiqinlarni oʻrnatish va olish, tiqinlarni oʻrnatish va olish uchun javobgar shaxs tomonidan imzo orqali maxsus jurnalga qayd qilinishi lozim;

turgʻun elektr toki toʻplanishi mumkin boʻlgan barcha elektrqurilmalar, shuningdek apparatlar va uzatuvchi quvurlar zaminlashtirilishi lozim, zaminlangan simlarning ishonchliligi asboblar yordamida tekshirilishi lozim;

portlash xavfi mavjud boʻlganda koʻchma lampalardan foydalanish ularni 12 V kuchlanish bilan toʻyintirish sharti bilan yoʻl qoʻyiladi;

kommunikatsiyani tuzatishda nasosning elektrdvigatelini oʻchirib qoʻyish, eriydigan oʻrnatmani chiqarib olish va “Yoqilmasin, Odamlar ishlamoqda!” deb yozilgan ogohlantiruvchi plakatni osib qoʻyish kerak. Ogohlantiruvchi plakatni olib qoʻyish huquqi faqat uni osgan shaxsgagina beriladi;

apparatlar va idishlar ichida ishlashga faqatgina naryad-ruxsatnoma boʻlganidagina yoʻl qoʻyiladi. Ishlar butunlay oʻchirilgan, taʼmirlashga tayyorlangan va yaxshi shamollatilgan apparatlarda amalga oshirilishi lozim;

bosim ostida ishlaydigan idishlar, bosimni oʻlchash asboblari; haroratni oʻlchash asboblari; suyuqlik sathini koʻrsatkich; saqlovchi qurilmalar va qulfli va qulf-tartibli armatura bilan jihozlanishi kerak.

II bob. Rux ishlab chiqarishda xavfsizlik talablari

1-§. Shixtani tayyorlashga qoʻyiladigan talablar

95. Maydalash-tuyish uskunalari tuzilishi va ulardan foydalanish Metallurgiya ishlab chiqarishi uchun umumiy xavfsizlik qoidalari (Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2009-yil 28-maydagi 20-15-195/12-sonli xulosasiga asosan texnik hujjat deb topilgan), SanQvaM 0122-01 “Ish joylarida umumiy va lokal tebranishning sanitariya meʼyorlari” va SanQvaM 0120-01 “Ish joylarida shovqinning yoʻl qoʻyilgan darajasining sanitariya meʼyorlari” talablariga muvofiq boʻlishi kerak.

96. Havoni aralashtiruvchi aylanib turuvchi quritish barabanlari va tushirish kamerali gaz oʻtxonasini birlashtirib turuvchi uzellar germetiklangan boʻlishi kerak.

97. Quritish barabanlarining yuklash va tushirish kameralari kuzatish oynalari va germetik tuynuklar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

98. Quritish barabanlarida yoqiladigan yoqilgʻi turi sex loyihasida belgilanadi.

99. Shixtani oʻrtalashtirish qurilmasi (ShOʻQ) markazlashgan holda boshqarilishi, boshqaruv operator xonasidan kuzatish imkonini taʼminlashi kerak.

100. Uskunani boshqarish sxemasi uning barcha mexanizmlari bilan avtomatik, uzoqdan turib, shuningdek mahalliy boshqarishni taʼminlashi kerak.

2-§. Rux konsentratlarini kuydirishga qoʻyiladigan talablar

101. Kuydirish pechlari, gaz moʻrilari, qozon-utilizatorlar va boshqa uskunalarning tuzilishi toʻliq germetiklikni taʼminlashi lozim.

102. Pechning ishchi va kuzatish oynalari eshik (qopqoq) lar bilan zich bekitilishi va issiqqa chidamli materiallar bilan zichlanishi kerak.

103. Pechni qizdirish uchun ishlatiladigan goryelka yoki forsunkalarning tuzilishi pech ishga tushgandan keyin ularni tez va xavfsiz chiqarib olinishini taʼminlashi kerak.

104. Pechga materiallarni uzatish qurilmalarining tuzilishi avtomat tarzda yoki uzoqdan boshqargan holda, materiallarning dozalangan uzluksiz uzatilishini taʼminlashi lozim.

105. Kuydirish mahsulotlarini tushirib olish va tashish ishlari mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi kerak. Kuydirish pechlaridan chiqqan kuyindi va changni tashish ishlari chang va gazlarni xona havosiga chiqishiga yoʻl qoʻymaydigan usul yordamida amalga oshirilishi kerak.

106. Kuydirilgan material va chang chiqadigan teshiklarni, shuningdek moʻrining oʻtxona bilan tutashgan qismi va gaz moʻrilarini tozalash ishlari mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi kerak.

107. Boshqaruv tizimi pechning ham qoʻlda, ham avtomat rejimda ishlashini taʼminlashi kerak. Koʻrsatkichlari pech ishlashini avtomatik yoki qoʻlda boshqarilishini belgilovchi nazorat-oʻlchash asboblari, alohida xonada joylashgan umumiy boshqaruv pultiga chiqarilgan boʻlishi kerak.

108. Pechlardan gazlarni tortib olish uchun zaxira eksgauster koʻzda tutilishi kerak.

109. Materiallarni kuydirish pechlarini ishga tushirish va toʻxtatish, tashkilotning bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan foydalanish boʻyicha yoʻriqnoma va texnologik yoʻriqnoma talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

110. Tashkilotning bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan texnologik yoʻriqnomada belgilangan manometrik rejimlar buzilganda pechlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

111. Avariya vaziyatlari (qozon-utilizatorda suv sirkulatsiyasining toʻxtab qolishi, qozonning issiqlikni qabul qiluvchi elementlari kuyishi, suyuqlik chiqarishi va boshqalar) da pechni toʻxtatish tartibi, tashkilotning bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan texnologik yoʻriqnomada belgilangan boʻlishi kerak.

3-§. Velslashga qoʻyiladigan talablar

112. Vels-pechning uzatish mexanizmi mustaqil tok manbaiga ulangan avariyaviy dvigatel bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

113. Vels-pech nazorat asboblari va pechning boʻylamasiga siljishi signalizatsiyasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

114. Vels-pechni boshqarish tizimida uning yukni tushirish uzeli yaqinida uzatmani ish joyidan avariyaviy uzib qoʻyish moslamasi koʻzda tutilgan boʻlishi kerak.

115. Sovutish sistemalari va filtrlar ishlaganda butun trakt boʻylab chiqayotgan gazlarning va metallar oksidlarining yetarlicha soʻrilishi taʼminlanishi kerak.

4-§. Rux ishlab chiqarish gidrometallurgiya uchastkasiga qoʻyiladigan talablar

116. Gidrometallurgiya ishlab chiqarish apparatlari pol sathidan kamida 0,1 m baland boʻlgan poydevorlarda oʻrnatilishi kerak. Apparat poydevorlari kislotaga chidamli materialdan tayyorlanishi kerak.

117. Ishlab chiqarish xonalarida oʻrnatilgan apparatlarning tashqi yuzalari zanglashga qarshi himoyalangan boʻlishi kerak.

118. Pol, oqova ariqchalar va yigʻma zumpflar gidroizolatsiyalangan boʻlishi kerak. Ariqchalar qopqoq (panjara) lar bilan bekitilgan boʻlishi kerak.

119. Texnologik sxemaning oʻzgarishi natijasida yoki boshqa sabablarga koʻra texnologik jarayonda ishlatilmayotgan gidrometallurgiya uskunalari, uzatuvchi quvurlar demontaj qilinishi yoki ishlab turgan tizimdan sezilarli oraliq qoldirib uzib qoʻyilishi kerak. Uzib qoʻyilgan quvurlarning uchlariga standart tiqinlar oʻrnatilishi kerak.

5-§. Kuyindi, chang va oksidlarni suyuqlikda eritib ajratib olishga qoʻyiladigan talablar

120. Kuyindi, chang va oksidlarni suyuqlikda eritib, ajratib olishda pachuklarda havo bosimining belgilangan darajadan kamayganligi toʻgʻrisida ogohlantiruvchi tovush yoki yorugʻlik signali koʻzda tutilishi kerak.

121. Novlar, tarnovlar va bak apparatlari tuzilishi pulpaning ishchi maydoncha va apparat korpusiga toshib chiqishiga yoʻl qoʻymasligi kerak.

122. Marganets rudasi hoʻl usul yordamida tuyilishi kerak.

123. Bak apparatlarining kuzatish lyuklari saqlovchi panjara va qopqoqlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

124. Bugʻ va havo uchun moʻljallangan ishchi qulf armatura aralashtiruvchi qurilmali apparatlarning maydonchalarida joylashgan boʻlishi kerak.

125. Mis-kadmiydan tozalashga kislotali eritmalardan berilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

6-§. Ruxni elektr yordamida tindirishga qoʻyiladigan talablar

126. Elektrolit vannalariga xizmat qiladigan yuk koʻtarish mexanizmlari uch bosqichli elektr izolatsiyasiga ega boʻlishi kerak.

127. Eritma vannaga elektr tokini oʻtkazmaydigan materialdan tayyorlangan quvurlar, tarnovlar va shlanglar orqali yuborilishi kerak.

128. Tarnovlarning metall karkaslarida elektr izolatsiya uzilishlari boʻlishi, ular quyidagicha joylashishi kerak:

a) vannalar boʻylab — vannalar oʻrtasida;

b) sexning koʻndalangiga — vannalarning har ikki qatori oʻrtasida.

129. Vannaning korpusi gidroizolatsiyalangan boʻlishi kerak. Gidroizolatsiyasi buzilgan vannalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

130. Vannalar va xizmat koʻrsatish maydonchalari ostidagi izolyatorlar ustiga, eritma toshib tushishidan himoyalangan boʻlishi kerak. Ular joylashgan joylar yoritilgan va tozalash uchun qulay boʻlishi kerak.

131. Izolyatorlar poldan izolatsiyalangan maydoncha va zinalardan turib tozalanishi kerak.

132. Elektroliz sexlari va boʻlinmalari yorugʻlik va tovush signallari bilan blokirovka qilingan izolatsiyani nazorat qilish qurilmalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

133. Vannalardan sulfat kislota aerozollarining chiqishini kamaytirish uchun elektrolit yuzasida koʻpik qatlami koʻrinishidagi himoya qoplamasi boʻlishi kerak.

134. Vannalarni uzib qoʻyish uchun moʻljallangan toʻsiq (peremichka) lar yoʻl qoʻyiladigan tok kuchiga moʻljallangan boʻlishi va maxsus stellajlarda saqlanishi kerak.

135. Elektrolit vanna seriyalari raqamlangan boʻlishi kerak. Raqamlar yaxshi koʻrinib turishi lozim.

7-§. Katodlarda ajralgan ruxni eritishga qoʻyiladigan talablar

136. Elektr pechlarning va elektrotstoyniklarning tuzilishi “Elektr qurilmalarning tuzilishi Qoidalari” talablariga muvofiq boʻlishi kerak.

137. Elektr pechning qobigʻi va ularning elektr toki ostida qolishi mumkin boʻlgan metall konstruksiyalari zaminlashtirilgan boʻlishi kerak. Agregatlarning tok oʻtkazuvchi qismlari toʻsilgan va izolatsiyalangan boʻlishi kerak.

138. Elektr pechlar ishchi maydonchalarida, xodimlarni agregat kuchlanish ostidaligi toʻgʻrisida, ogohlantiruvchi yorugʻlik signalizatsiyasi koʻzda tutilgan boʻlishi kerak. Pechni ishga tushirayotganda unga xizmat koʻrsatiladigan barcha nuqtalarda eshitiladigan tovush signali berilishi kerak. Yorugʻlik signalizatsiyasi yuqori voltli uzgichlar bilan blokirovka qilingan boʻlishi kerak.

139. Elektr pech quyidagi hollarda oʻchirilishi kerak:

turli fazalarning tok oʻtkazuvchi qismlari oʻrtasida qisqa tutashuv sodir boʻlganda;

tok oʻtkazuvchi qismlar va metall konstruksiyalar oʻrtasida qisqa tutashuv sodir boʻlganda;

sovutish uchun suv yuborilishi toʻxtab qolganda;

metall eritmasi toshib ketganda;

pechdan foydalanish davom ettirilishi avariyaga olib kelishi mumkin boʻlgan hollarda.

8-§. Kadmiy ishlab chiqarishga qoʻyiladigan talablar

140. Kadmiy olish uchun oraliq mahsulotni (Kadmiy gubka) havo tortish ventilatsiyasi oʻchirilgan holda, suyuqlikda eritib ajratish va eritish uchun bak apparatlariga yuklashga yoʻl qoʻyilmaydi.

141. Elektrolit vannalariga xizmat koʻrsatishda mazkur Qoidalar talablariga rioya qilinishi kerak.

142. Kadmiy eritish uchun moʻljallangan qozonlar, havoni tortish ventilatsiyasi bilan jihozlangan, erigan metall va ishqorni sachrashiga yoʻl qoʻymaydigan, himoya moslamalariga ega boʻlishi kerak.

143. Kadmiy uzluksiz rafinatsiyalanadigan qozonlarni (7 t) ishga tushirish va toʻxtatish tashkilotning bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan texnologik yoʻriqnoma boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

III bob. Mis ishlab chiqarishda xavfsizlik talablari

1-§. Shixtani tayyorlash va quritishga qoʻyiladigan talablar

144. Shixtani oʻrtalashtirish qurilmasi (ShOʻQ) boshqaruvi markazlashtirilgan va mashinist kabinasiga yoki operator xonasiga chiqarilgan boʻlishi kerak. Shixtani oʻrtalashtirish mashinasining kabina tuzilishi mashinaning asosiy uzellari va uning harakatlanish hududini kuzatish imkonini berishi kerak.

145. Shixtani oʻrtalashtirish qurilmasi harakatlanish yoʻlini, borona (yumshatgich) ning koʻtarilishi va tushishini cheklovchi chet oʻchirgichlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

146. ShOʻQ maxsus jihozlangan uchastkada taʼmirlanishi kerak. ShOʻQ taʼmirlashga qoʻyilganda boronaning tushib ketishiga yoʻl qoʻymaydigan maxsus tirgaklar oʻrnatilishi kerak.

147. Quritish quvurlarining ishchi va kuzatuv darchalari eshikchalar (qopqoqlar) bilan zich yopilishi kerak.

148. Quritish — quvurlarining boshqaruv tizimlari qoʻlda va avtomatik tarzda boshqarilishi, nazorat-oʻlchov asboblariga ega pult boshqaruvi boʻlishi lozim.

2-§. Eritilib suyuq mahsulotlar hosil boʻlishiga qoʻyiladigan talablar

149. Eritish mahsulotlari chiqariladigan tarnovlarning tuzilishi va nishabligi eritmaning bortdan toshib ketishiga yoʻl qoʻymasligi kerak. Bekitish tuzilmasi tarnovlarni qurumdan xavfsiz tozalash imkoniyati va taʼmirlash qulayligini taʼminlashi kerak.

150. Eritma quruq kovshlar, metall idishlar va metall qoliplarga quyilishi kerak. Kovsh, metall idishlarni toʻldirish sathi quyish moslamasidan kamida 0,2 m. pastda boʻlishi kerak.

151. Tarnov ustidan maxsus jihozlangan koʻprikchalar orqali oʻtish kerak.

152. Yopiq sexlarda eritmani chiqarish va qabul qilish joylari havo yuborish sistemasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Mis ishlab chiqarish jarayonida havoga zararli moddalar ajralib chiqishi mazkur Qoidalarning ilovasida koʻrsatilgan.

153. Eritish pechlarining shteyn va shlak shpurlari, sifon tuynuklari, letkalar va shlak darchalarini bekitish operatsiyalari mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi kerak. Doimiy pechlarda eritmani chiqarish uchun zaxira shpur koʻzda tutilishi va u ishchi holatida saqlanishi kerak.

154. Kovshlar, metall idishlarni qoldiqlardan tozalash va ularni koʻprik kran yordamida ortish uchun sexda maxsus joy ajratilgan boʻlishi kerak.

155. Aylanma materiallar va boshqa sovuq choʻkmalarning yirik boʻlaklarini maydalash ishlari toʻsilgan va begona kishilarning kirishiga yoʻl qoʻymaydigan yozuvlar osilgan maxsus ajratilgan va jihozlangan hududda mexanizatsiyalashtirilgan usul yordamida bajarilishi kerak. Toʻsiq konstruksiyasi material boʻlaklarining undan tashqariga uchib ketishiga yoʻl qoʻymasligi kerak. Maydalash, ilgakka osilgan yukni tepadan tashlash yoʻli bilan bajarilganda, koʻtarish mexanizmi ilgagining konstruksiyasi, yukning oʻz-oʻzidan tushib ketishiga yoʻl qoʻymasligi kerak. Yuk koʻtarilishni boshlashi bilan signalchi-stropalchi va barcha ishlovchilar xavfsiz joyga oʻtishlari kerak. Yukni tashlashdan oldin ogohlantiruvchi tovushli signal berilishi kerak.

156. Eritma yopishib qolgan kovshlar, u toʻliq qotgandan keyin tozalanishi kerak. Issiq qoldiqlarni kovshlardan nam maydonchalarga tushirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

157. Eritmani metallurgiya agregatlariga quyishdan oldin ogohlantiruvchi signal berilishi va barcha xavfli hududga oʻtish joylarida “eritma quyilmoqda” yozuvli yorituvchi tablo yoqilishi kerak.

3-§. Shlakni chiqindi maydoniga toʻkishga qoʻyiladigan talablar

158. Shlak tashiladigan transport vositalarining harakat tezligi, toʻkish yoʻllari, oʻtish joylari, qoʻriqlanmaydigan kesishmalar va poyezdlar manyovrlanadigan joylarda 5 km/soatdan oshmasligi kerak.

159. Shlak tashiladigan transport vositalarida odam olib yurishga yoʻl qoʻyilmaydi.

160. Shlak tashiladigan yoʻlning tashqi relsi, ichki relsdan past boʻlishi va shlak chiqindi maydoni chetidan kamida 0,5 m masofada joylashishi kerak.

161. Shlak toʻkiladigan maydonlarda yogʻoch shpallar ishlatilganda, ular yonmaydigan material (qum, loy, mayda shagʻal, granulalangan shlak va boshqalar) bilan himoyalangan boʻlishi kerak.

162. Shlak idishidan, shlakni quyish paytida xizmat koʻrsatuvchi xodim chiqindi maydonining qarama-qarshi tomonida turishi va jarayonni kuzatishi kerak.

163. Agar shlak tashiladigan transport va temir yoʻl lokomotivi platformasi oʻrtasida toʻsiq boʻlsa, shlak tashiladigan poyezddan lokomotivni uzmasdan shlakni tushirishga yoʻl qoʻyiladi.

164. Shlakning chiqindi maydoni statsionar yoritish tizimi bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

165. Chiqindini qayta ishlash, sexning aralash ishlar xavfsizligi boʻyicha tadbirlar koʻzda tutilgan loyihasiga muvofiq bajarilishi kerak.

4-§. Shteynga konverterlarda ishlov berishga qoʻyiladigan talablar

166. Konverter eritmani quyish yoki havo yuborib tozalash uchun burilayotganligi toʻgʻrisida, avtomatik tarzda ogohlantiruvchi signal berilishini taʼminlovchi yorugʻlik va tovush signalizatsiyasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

167. Furma tozalovchi maydonchasida, qarama-qarshi tomonda joylashgan kamida ikkita chiqish joyi boʻlishi kerak. Furma tozalovchi maydonchasi ustida ishchini tepadan tushadigan qattiq jismlardan, konverter ogʻzi va changtutgichidan sachraydigan eritmadan saqlovchi himoya moslamasi koʻzda tutilishi kerak.

168. Koʻprik kran yordamida konverter ogʻzini tozalashda yukni cheklaydigan saqlovchi qurilmali maxsus moslamalar (“ilgak”, “langar” va boshqalar) ishlatilishi kerak. Moslamalarning konstruksiyasi saqlovchi element buzilganda kran ilgagi bilan mexanik bogʻlanishni taʼminlashi kerak.

169. Konverter ogʻzidan toʻshamani koʻchirib olish uchun konverterning burilish (uzatish) mexanizmidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

170. Konverter ogʻzini tozalash va tartibga keltirish ishlari panjara bilan jihozlangan qaytarib qoʻyiladigan yoki koʻchma maydonchalarda bajarilishi kerak.

171. Konverterning burilish uzatmasida kamida ikkita dvigatel boʻlishi kerak. Dvigatellar elektr energiyasi bilan mustaqil manbalardan taʼminlanishi kerak.

172. Konverter tagidagi chuqurchada va xizmat koʻrsatish maydonchalarida namlik boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

5-§. Misni olovda aralashmalardan tozalashga qoʻyiladigan talablar

173. Olovli tozalash pechlari (anod pechlari)ga aylanma materiallarni yuklash chogʻida birinchi navbatda yengil materiallar, anod qoldiqlari, mis elektrolizi jarayonida hosil boʻladigan mis tarkibidagi qattiq chiqitlar va boshqalar solinishi kerak.

174. Qattiq materiallar (quymalar, anod qoldiqlari va boshqalar) pechga solinishidan oldin qish paytida muz va qordan tozalanishi kerak.

175. Qattiq materiallar tozalash pechlariga maxsus vagonetkalarga oʻrnatilgan xokandozlarda tashib keltirilishi lozim.

176. Oksidlash uchun havo, tiklash uchun bugʻ-mazut aralashmasi yoki gaz yuborish tartibi tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan yoʻriqnomada belgilanadi.

177. Pechga xomaki mis quyilayotganda tovush signali berilishi kerak.

178. Buriladigan turdagi anod pechlari uchun ham mazkur Qoidalar joriy etiladi.

6-§. Olovda tozalangan misni anod quymalariga quyishga qoʻyiladigan talablar

179. Metall qoliplarni havo bilan tozalash va maxsus aralashma bilan surkash ishlari mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi kerak.

180. Metall quyilishidan oldin barcha metall qoliplar, tarnovlar va quyish kovshlari quritilishi kerak.

181. Quyish mashinasi ishlayotganda harakatlanadigan konstruksiyalar va qoliplarda turishga yoʻl qoʻyilmaydi.

182. Quyish mashinasining kabinasi eritma sachrashidan, issiqlik taʼsiridan himoyalangan va havo yuborish ventilatsiyasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

183. Anodlarni ikki yarusda qobirgʻasi bilan taxlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

7-§. Mis elektroliziga qoʻyiladigan talablar

184. Elektroliz qurilmalarining joylashishi, tuzilishi va ulardan foydalanish, Isteʼmolchilarning elektr qurilmalaridan texnik foydalanish qoidalari va Isteʼmolchilarning elektr qurilmalaridan foydalanishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga muvofiq boʻlishi kerak.

185. Elektroliz vannalari va xizmat koʻrsatish maydonchalari izolyatorlar ustida oʻrnatilishi, ular oʻrtasidagi koʻprikchalar esa elektr tokini oʻtkazmaydigan materialdan tayyorlangan boʻlishi kerak.

186. Elektroliz vannalari ostidagi izolyatorlar tashish chogʻida ularga aralashma tushishidan himoyalangan boʻlishi kerak. Ular joylashtirilgan joylar koʻzdan kechirish va tozalash uchun qulay boʻlishi kerak.

187. Izolyatorlarni koʻzdan kechirish va tozalash ishlari poldan izolatsiyalangan maydonchalar va narvonlarda turib bajarilishi kerak

188. Vannalarga aralashma, elektr tokini oʻtkazmaydigan uchlik oʻrnatilgan quvurlar orqali yuborilishi kerak.

189. Vannalarning tashqi devorlari, pol va oʻtish koʻprikchalari oʻrtasida kattaligi loyihada belgilanadigan havoli tirqish boʻlishi kerak.

190. Vannalarning korpusi gidroizolatsiyalangan boʻlishi kerak. Gidroizolatsiyasi buzilgan vannalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

191. Bugʻ-suv taʼminoti, siqilgan havo va ventilatsiya tizimining metall kommunikatsiyalari elektroliz zalida ishchi maydonchalardan kamida 3 m balandlikda joylashtirilishi, yerdan izolatsiyalanishi yoki toʻsilishi kerak.

192. Elektoroliz vannalarni elektr oʻtkazgichlarga ulash va oʻchirish, regenerativ vannalarda elektrodlarni almashtirish, faqat elektr kuchlanishdan ajratilgan holda oʻtkazilishi kerak.

193. Regenerativ vannalarga xizmat koʻrsatish dielektrik dastali asboblar yordamida bajarilishi kerak. Regenerativ vannalar havoni tortish tizimi bilan jihozlangan yoki ulardagi elektrolit yuzasi himoya qatlami bilan qoplangan boʻlishi kerak.

194. Elektroliz sexlarining podval qavatlari Elektr qurilmalari tuzilishi qoidalariga muvofiq yoritgichlar bilan jihozlanishi lozim.

195. Elektroliz sexlari va boʻlimlarida texnologik uskunalar izolatsiyasi qarshiligining miqdorini nazorat qilish koʻzda tutilishi kerak. Nazorat sxemasi va oʻlchovlar davriyligi tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan yoʻriqnomada belgilanishi lozim.

196. Vannalarni uzib qoʻyish uchun moʻljallangan toʻsiqlar (shuntlar) yoʻl qoʻyiladigan tok kuchiga hisoblangan boʻlishi va maxsus stellajlarda saqlanishi kerak.

197. Elektroliz vannlari raqamlangan boʻlishi kerak. Raqam yaxshi koʻrinishi, uskunalarni joylashtirish chizmasi (rejasi) dagi tartib raqamiga toʻgʻri kelishi kerak.

198. Elektroliz zallaridagi yuk koʻtarish mexanizmlarining yuk ilgaklari yerga ulangan metall konstruksiyalar, uzellar va mexanizmlardan bosqichli elektr izolatsiya tizimiga ega boʻlishi kerak.

199. Katod asoslar uyumining balandligi 0,8 m dan oshmasligi kerak.

200. Transport aravachalariga taxlanadigan anod qoldiqlari uyumining balandligi xokandoz balandligi qirrasidan oshmasligi kerak.

8-§. Mis kuporosini ishlab chiqarishga qoʻyiladigan talablar

201. Apparatlarning qopqoqlaridagi kuzatish lyuklari va tuynuklar panjara yoki zich yopiladigan qopqoqlar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

202. Atmosfera bosimida aralashmaga ishlov berish uchun, apparatlari zaxira idishlarga ulangan ortiqcha suyuqlikni chiqarish naylari yoki apparat toʻlganligini bildiruvchi signal qurilmalari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

203. Tuynuklari ochiq apparatlardan foydalanish, shuningdek ishlab turgan uskunada taʼmirlash va profilaktika ishlarini bajarishga yoʻl qoʻyilmaydi.

204. Qoʻr aralashmalarni elektroliz yordamida biriktirish uchun moʻljallangan xona, boshqa barcha xonalardan ajratilishi va havo yuborish-tortish ventilatsiyasi bilan jihozlanishi lozim. Bunday xonalarda yorugʻlik va tovush signalizatsiyali avtomatik gaz analizatorlari yordamida, margimushli vodorod miqdorini aniqlash boʻyicha, havoning holati nazorat qilinishi kerak.

205. Tashkilot avtomatik gaz analizatorlari bilan taʼminlangunga qadar, belgilangan nuqtalarda ishchi hudud havosida margimushli vodorodning mavjudligi va uning miqdorini nazorat qilish, laboratoriya tahlili va ishchi hudud havosida margimushli vodorod mavjudligini aniqlash uchun moʻljallangan indikator qogʻozlardan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomaga muvofiq, indikator (bromid, sulem) qogʻozlar yordamida bajariladi. Nazorat sxemasi va oʻlchovlar davriyligi, tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan sinov kartasida belgilanadi.

Agar ishlab chiqarish xonasining havosida margimushli vodorod miqdori ChYQKdan yuqori boʻlsa, xizmat koʻrsatuvchi xodimlar xonadan olib chiqilishi, xona shamollatilishi kerak.

VI. Yakuniy qoida

206. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, “Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi va “Olmaliq kon-metallurgiya kombinati” ochiq aksiyadorlik jamiyati bilan kelishilgan.

Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vaziri A. XAITOV

2012-yil 10-sentabr

Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi raisi T. NARBAYEVA

2012-yil 10-sentabr,

Sogʻliqni saqlash vaziri A. IKRAMOV

2012-yil 10-iyul

“Oʻzdavenergonazorat” inspeksiyasi boshligʻi A. NIMATULLAYEV

2012-yil 10-iyul

“Olmaliq kon-metallurgiya kombinati” ochiq aksiyadorlik jamiyati bosh direktori A. FARMANOV

2012-yil 10-iyul

Rux va mis ishlab chiqarishda xavfsizlik qoidalariga ILOVA

Mis ishlab chiqarishda qoʻllaniladigan va hosil boʻladigan zararli moddalar boʻyicha

MAʼLUMOTLAR