Burgʻ quduqlarini taʼmirlash uchun koʻchma qurilmalar holatini texnik diagnostika qilish boʻyicha yoʻriqnomani tasdiqlash toʻgʻrisida (145-son)

25.09.2007

Oʻzbekiston Respublikasi Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi “Sanoatkontexnazorat” boshligʻining

buyrugʻi

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi bilan kelishilgan holda texnik hujjat deb topilgan. 2007-yil 16-oktabr 20-15-272/11-son]

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 10-iyuldagi 323-sonli “Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida”gi qaroriga asosan buyuraman:

1. Burgʻ quduqlarini taʼmirlash uchun koʻchma qurilmalar holatini texnik diagnostika qilish boʻyicha Yoʻriqnoma tasdiqlansin.

2. Ushbu Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi bilan kelishilib, normativ texnik hujjatlar jumlasiga kiritilgach koʻpaytirilsin.

Inspeksiya boshligʻi I. XOLMATOV

Toshkent sh.,

2007-yil 25-sentabr,

145-son

“SANOATKONTEXNAZORAT” davlat inspeksiyasi buyrugʻi asosida TASDIQLANGAN 2007-yil 25-sentabr, 145-son

YOʻRIQNOMA

I-bob. UMUMIY TALABLAR

§ 1. Umumiy holatlar

1. Mazkur Yoʻriqnomada neft-gaz burgʻ quduqlarini kapital va joriy taʼmirlash uchun moʻljallangan koʻchma qurilma (quyida “yukkoʻtargichlar”)larning texnik holatini baholash, ish hajmi va uni oʻtkazish usullari belgilangan.

2. Yukkoʻtargichlarni ishlatishda odatda 2-3 smenali ish tashkil qilinadi. Yukkoʻtargichlarning uzellari va agregatlari oʻzgaruvchan dinamik zoʻriqish va harorat taʼsirida boʻladi.

3. Yukkoʻtargichlarni diagnostika qilish ishlarini Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining tegishli litsenziya (ruxsatnoma) sini olgan va maxsus tayyorgarlikdan va attestatsiyadan oʻtgan xodimlar yoki yukkoʻtargichga ega boʻlgan (mazkur Yoʻriqnoma talablariga javob beraoladigan sharoiti bor) tashkilotlar bajaradi.

4. Yukkoʻtargichning texnik holatini yukkoʻtargich egasi hisoblangan korxona (tashkilot) tomonidan buyruq bilan tayinlangan komissiya tekshiradi. Komissiyaga bosh muhandis yoki uning oʻrinbosari rahbarlik qilib, komissiya tarkibiga taʼmirlash mexanika xizmati, bosh energetik xizmati, xavfsizlik texnikasi va mehnat muhofazasi xizmati, diagnostika (buzmay tekshirish) xizmati vakillari, zaruratga qarab yukkoʻtargichni yasagan zavod va “SANOATKONTEXNAZORAT” Davlat inspeksiyasi organining vakillari kiradi. Agar ultratovush va boshqa buzmay tekshirish ishlarini bajarish uchun chetdan mutaxassislar jalb qilinganda, ular ham komissiya tarkibiga kiritiladilar. Diagnostika natijalari asosida komissiya yukkoʻtargichning texnik holati (ilova V) haqida bayonnoma tuzib, unda kelgusida yukkoʻtargichni ishlatish mumkinligi va sharoitlari haqida yoki qayta taʼmirlash ishlarini oʻtkazib, yana bir bor koʻrik qilinadi. Bayonnoma korxona (tashkilot) rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

5. Zavoddan chiqarilgan sanasidan qati nazar, yukkoʻtargichlarning texnik holatini kompleks (yoppasiga) koʻrikdan oʻtkazish quyidagi holatlarda bajariladi:

a) zavod belgilagan ishlatish kafolat muddati (garantiya) tugagandan keyin;

b) avariyadan soʻng qayta tiklanganda;

c) kapital taʼmirlashdan soʻng;

d) minora (machta)da aniqlangan illatlarga barham berilgandan keyin.

6. Koʻrikdan oʻtkazishga texnik jihatdan ishga yaroqli, texnik xizmat koʻrsatishdan oʻtgan, iflos, kir, zang, qurumlar va boʻyoq qatlamlari tozalangan yukkoʻtargich yuboriladi. Koʻrikdan oldin yukkoʻtargich boʻyalmaydi (yukkoʻtargich kelgusida ishlashga tavsiya etilgandan keyingina boʻyaladi) texnik koʻrikdan oʻtadigan yukkoʻtargichning pasporti va ishlatishga oid yoʻriqnomasi boʻlishi kerak. Mazkur hujjatlar boʻlmaganda, maxsus tashkilotlarga murojaat qilib, hujjatlar dublikati (nusxasi)ni ishlab berishlarini soʻrash lozim.

7. Yukkoʻtargichlarni koʻrikdan oʻtkazish uchun quyidagilar boʻlishi shart:

a) mazkur yoʻriqnoma;

b) tekshirilayotgan yukkoʻtargichning mazkur modelini kapital taʼmirlash uchun yukkoʻtargichning detallari va uzellaridagi oʻzgarish chegaralari miqdori koʻrsatilgan texnik shartlar (E ilova);

c) ish bajarish uchun zarur boʻlgan uskuna va asboblar (S ilova).

II-bob. ISH BAJARISH TARTIBI

§ 1. Texnik diagnostika

8. Yukkoʻtargichda texnik diagnostika oʻtkazish quyidagi tartibda bajariladi (A ilova):

a) yukkoʻtargichning texnik hujjatlarini va uni ishlatish sharoitlarini ekspertiza qilish;

b) yukkoʻtargichning metall konstruksiyalarini tashqi koʻrikdan oʻtkazish;

c) metall konstruksiyalarning texnik holatini buzmay tekshirish usuli bilan diagnostika qilish;

d) mexanizmlar, uzatgichlar, elektr, gidro va pnevmouskunalar, vertlyuglar, elevatorlar, shtroplar, kronblok (ilgakli blok), tal bloklari, kronbloklar, kanatlar, xavfsizlik asboblari va qurilmalari, mashinist kabinasi va boshqa uzellarini koʻrikdan oʻtkazib diagnostika qilish;

e) yukkoʻtargichni salt holatda ishlatib tekshirish;

f) statik sinovlar oʻtkazish;

g) xavfsizlik asboblari ishini tekshirish;

h) yukkoʻtargichni kelgusida ishlatish haqidagi xulosa yozilgan bayonnoma tuzish (bayonnomaning taklif etilayotgan shakli V ilova da berilgan).

Tekshiruv olib borishning har qanday paytida ishni toʻxtatish mumkin. Mazkur holatda bayonnoma tuzilib, unda yukkoʻtargichni keyinchalik ishlatish mumkin emasligi sabablari (pasporti yoʻqligi, metall konstruksiyalarini qayta tiklab boʻlmasligi va sh.k.) koʻrsatiladi. Diagnostika paytida aniqlangan nosozlik (illat)larga (metall konstruksiyaning osma va boshqa uskunalardagi) barham berilgandan keyin nosozliklarni bartaraf etish sifatiga baho berib bayonnoma tuziladi.

§ 2. Yukkoʻtargichning texnik hujjatlarini va uni ishlatish sharoitlarini ekspertiza qilish

9. Texnik hujjatlarni ekspertiza qilish (A ilovaning 1-bandi) davomida, yukkoʻtargichning texnik tafsilotlari, oʻtkazilgan texnika koʻriklar, taʼmirlash, ayrim elementlar va uzellarini qayta tiklash yoki almashtirish, yukkoʻtargichni ishlatishdagi xavfsizlik shartlari haqidagi maʼlumotlar yozilgan pasporti tekshirib chiqiladi:

a) butlovchi ashyolarning pasportlari;

b) ishlatishga oid yoʻriqnoma (pasportning bir boʻlimi hisoblanadi);

c) taʼmirlash va konstruksiyadagi oʻzgarishlarga oid barcha aktlar va bayonnomalar(agar ular pasportda yozilmagan boʻlsa);

d) yukkoʻtargichning zavod yuborgan texnik shartlari.

10. Agar yukkoʻtargichni ishlatish davomida payvandlashni qoʻllab metall konstruksiyalari taʼmirlangan yoki metall konstruksiyadagi ayrim uzellari almashtirilgan boʻlsa, yukkoʻtargichning pasportiga yangi oʻrnatilgan metallning sertifikati, payvandlash elektrodlari va payvandlovchi shaxs haqidagi maʼlumotlar, hamda payvandlash ishi sifatining tekshirilganligi haqida yozib qoʻyilishi kerak.

11. Texnik hujjatlarni ekspertiza qilish natijalari yukkoʻtargichning texnik holati haqidagi bayonnomada oʻz aksini topishi lozim (V ilova).

12. Keltirilgan maʼlumotlarning haqqoniyligiga yukkoʻtargichning egasi javobgar hisoblanadi.

13. Hujjatlarni ekspertiza qilish mobaynida aniqlangan va bartaraf etilishi kerak boʻlgan taklif va mulohazalar, nuqsonlar roʻyxati (vedomosti)da bayon qilinishi zarur (D ilova).

§ 3. Tashqi koʻrik (yuza koʻrik)

14. Yuzani koʻrish yukkoʻtargichni ishchi holatiga oʻrnatishda bajariladi. Minora (machta) ni maxsus stendda koʻrikdan oʻtkazilib, asosiy eʼtiborni metall konstruksiyalarning butunligiga, chigʻir (lebedka)ning tormoz tizimiga, tal tizimidagi va kashaklardagi kanatlarga qaratiladi. Tayanch ramalarning (zarur oʻlchovlar qilib), machta, kashaklarning machtaga mahkamlangan joyi, transport bazasiga, shtanga va quvurlar bilan ishlaydigan balkon holati aniqlanadi.

15. Aniqlangan nuqsonlar va chetlashishlar nuqsonlar roʻyxati (vedomosti)da qayd etiladi (D ilova). Balka va fermalardagi egilish (bukilish), balkalarning eshilib ketishi, machtaning oʻq yoʻli qiyshayganligiga razm solish zarur.

16. Mazkur oʻlchashlarni metall tayoqcha, tekshirilgan metall chizgʻich (lineyka), shtangensirkul, teodolit va sh.k. lar bilan bajariladi (S ilova).

17. Konstruksiyalarning toʻgʻri chizigʻidan chetlashuv miqdori (oʻlchami) balka va boshqalarning qiyshayib egilishi, eshilib ketishi va b. holatlari E ilovada keltirilgan ruxsat etilgan miqdor (oʻlcham) lar bilan solishtiriladi.

18. Metall konstruksiyalarini koʻrikdan oʻtkazish yukkoʻtargichning namunaviy koʻrik kartasiga (F ilova) muvofiq bajariladi. Ishlab turgan barcha uzel va bogʻlam (ulanma) lar birin-ketin koʻrikdan oʻtkaziladi.

19. Yukkoʻtargichni ishlatish davomida roʻy beradigan eng tafsilotli nuqsonlar quyidagilardan iborat:

a) egilish, bukilish, pachaqlanish va boshqa shu kabi deformatsiyalar, uzellar holatining loyihada belgilangan meʼyoridan chetlashuvi;

b) zanglash (korroziya) oqibatida elementlarning buzilishi (emirilishi);

c) berk (yopiq) kesimli elementlar ichida suv toʻplamini va uning muzlashi tufayli shishib-qabarib ketishi;

d) payvand choklarining sezilarli darajada buzilishi, boltli ulanmalarning kuchsizlanishi;

e) elementlarda va ulangan joylarda darz (yoriq) lar paydo boʻlishi;

f) sharnirli ulangan joylardagi teshiklarning emirilib (ishqalanib) ketishi.

20. Aniqlangan maʼlumotlarni ruxsat etilgan (cheklangan) miqdor (oʻlcham) lar bilan solishtirib, belgilangan meʼyordan ortiqligi sezilganda, nuqsonlar vedomosti (D ilova) ga tegishli maʼlumotlar yozib qoʻyiladi.

Ruxsat etilgan cheklanishlar miqdori E ilovada berilgan.

21. Darzliklar aksariyat holatlarda metall konstruksiyalardagi elementlar kesimi oʻzgargan joylarda kuchlanishning zoʻriqishi tufayli sodir boʻladi.

Kuchlanishning eng namunaviy yigʻiladigan joylari quyidagilardan iborat:

a) elementlarning koʻndalang kesimi va teshiklari oʻlchami oʻzgargan holatda;

b) nakladka, qovurgʻa, dastaklar qiyshaygan joylarning oxirida;

c) payvand choklari kesishgan joylarda, uzuq-yuliq choklar orasida;

d) metall listlarni bir-biriga payvandlaganda, ular qalinligi har xil boʻlgan joylarda;

e) payvand choklaridagi texnologik nuqsonlar (kesib ulash, ustiga chiqarib ulash, payvandlanmagan kraterlar, erigan metalldan asosiy metallga keskin oʻtish joyida, nometall aralashmalar bor joyda).

22. Payvand choklarini va kuchlanish toʻplanadigan joylarini nazoratdan oʻtkazishda optik vositalar, masalan, 6 — 10-marta kattalashtiruvchi (S ilova) lupalardan hamda darzliklarni aniqlash, masalan kapillyar usullarni qoʻllash mumkin. Barcha aniqlangan yoriq (darz) lar nuqsonlar roʻyxat (vedomost)ida qayd etilishi kerak. Yoriqlar paydo boʻlishi ehtimoli bor joylar kir, zang, moylash materiallari, boʻyoqlardan tozalanib, yaltiratib jilolantirilib qoʻyilishi lozim.

23. Berk qutichalar ichidagi konstruksiya (autrigerlar balkasi, machta, ramaning tayanch uzeli va sh.k.) lardagi zanglash (korroziya) tufayli roʻy bergan talafotlar metall qalinligini ultratovushli qalinlik oʻlchagich (S ilova) lar yordamida aniqlanadi.

24. Boltli ulanmalarni koʻrikdan oʻtkazganda, ularni kamida 500 g. li bolgʻalar bilan urib koʻrib, detallar bir-biriga zich oʻtirganligi tekshiriladi. Boltlar yaxshi buralganligi kalit yordamida aniqlanadi. Barcha boltlar va gaykalar, shplint, prujinali shaybalar yordamida turgʻunlashtiriladi.

25. Barcha aniqlangan nuqsonlar maxsus jurnal (vedomost)da qayd etilib, koʻrik natijalari bayonnomada yoziladi (V ilova).

26. Agar aniqlangan nuqsonlarni bartaraf etish mumkin boʻlsa hamda yukkoʻtargichni statik sinovdan oʻtkazishga xalal bermasa, koʻrikning keyingi bosqichlarini oʻtkazish mumkin.

27. Metall konstruksiyalarda aniqlangan nuqsonlar tufayli yukkoʻtargichni sinash yuklari yordamida ishlatish ham xavfli hisoblanganda koʻrik ishlari toʻxtatilib, taʼmirlash yoki uzellarini almashtirish ishlari oʻtkazilgandan keyingina koʻrikni davom ettirish mumkin.

§ 4. Buzmay tekshirish vositalari yordamida metall konstruksiyalarning texnik holatini diagnostika qilish

28. Metall konstruksiyalarni buzmay tekshirish (BT) vositalari yordamida diagnostika qilishdan asosiy maqsad, uning texnik holatiga baho berish va yukkoʻtargichni xavfsiz ishlatish imkoniyatini aniqlashdan iboratdir. Yuzaga chiqib turgan va yuza (sirt) ostidagi yoriqlarni topish va ular oʻlchamini aniqlash uchun akustiko-emission, ultratovush, kapillyar, magnitli kabi nuqsonlarni topish usullarini qoʻllash tavsiya etiladi (G ilova).

29. Buzmay tekshirishning asosiylaridan biri hisoblangan akustika-emission (AE) usuli qoʻllanilganda, yukkoʻtargichning metall konstruksiyalaridan endi paydo boʻlayotgan va sust rivojlanayotgan (jumladan koʻzga koʻrinmaydigan) yoriq (darz)larni aniqlab, metall konstruksiyalarni kelajakda buzilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

30. AE diagnostika yukkoʻtargichni statik sinovlari bilan birga oʻtkaziladi va amalda ularning xavfsiz bajarilishini taʼminlaydi.

31. AE diagnostika oʻtkazish imkoniyati yoʻq boʻlsa, metall konstruksiyadagi nuqsonlarni aniqlash uchun ultratovush, magnit-kukun, kapillyar, optik kabi kompleks usullarni qoʻllash lozim.

32. Yukkoʻtargichlarning metall konstruksiyalarini AE usulida diagnostika qilish quyidagi vaziyatlardagina oʻtkaziladi:

a) agar yukkoʻtargich ishlatilishining meʼyoriy muddati oʻtgan boʻlsa;

b) metall konstruksiyalarida payvandlash qoʻllanilib taʼmir ishlari oʻtkazilgan uzel va elementlar boʻlsa;

c) metall konstruksiya elementlarida sust yoriqlar, zanglash holatlari mavjud boʻlsa (sinov ishlari uzellar taʼmirlanguncha va taʼmirlangandan keyin oʻtkaziladi);

d) metall konstruksiyadagi uzel va elementlarida ishlatish mobaynida qoldiq deformatsiya alomati mavjud boʻlgan tuzatishlar mavjud boʻlsa;

e) yukkoʻtargichni koʻrikdan oʻtkazuvchi-ekspertning xulosasi asosida;

f) yukkoʻtargichni rejali kompleks texnik koʻrikdan oʻtkazilganda.

33. Yukkoʻtargich metall konstruksiyalarini AE usulida diagnostika qilish natijalariga koʻra alohida akt tuzilib, sinovning asosiy xulosalari bayonnomada qayd etiladi (V ilova).

§ 5. Mexanizmlar, uzatmalar, chigʻir, transmissiya, elektr, gidro-pnevmouskunalar, osma uskunalar, xavfsizlik asbob va qurilmalari, mashinist kabinasi, yuqorida ishlovchi ishchi uchun balkon va boshqa uzellarning texnik holatini baholash

34. Yukkoʻtargichdagi barcha mexanizmlar, uskunalar, xavfsizlik asboblari va qurilmalarining texnik holatini baholash ishlari, ularni yuzaki (tashqi koʻrik) tekshirish, salt holatda yurgizib ishlashini va buzmay tekshirish usullari bilan diagnostika qilishdan iboratdir.

35. Yukkoʻtargichni ishlatish jarayonida eng koʻp roʻy beradigan nosozliklar quyidagilardan iborat:

a) jismoniy emirilish (yedirilish) ning sezilarli darajadagi belgilari, reduktor tanasida, shkiv tormozi, elevator, shtroplar, tishli gʻildiraklar, “yulduz”larning ishchi yuzasining yedirilish, ilgakning geometrik shaklining oʻzgarishi yoki unda darzlik (yoriq)larning paydo boʻlishi;

b) tebranuvchi podshipniklar yuzasi yedirilish oqibatida oraliq tirqishlarning kengayib ketishi, separator va tebranuvchi elementlarning yedirilishi;

c) val, oʻyma chuqurlarga tushuvchi barmoqlardagi yarimmuftalarning omonat joylashuvi, mufta, uzatish, zanjir mexanizmlari elementlarining emirilishi;

d) prujinada roʻy bergan deformatsiyalar asorati yoki prujinalarning sinib ketishi;

e) chigʻir barabani, kanat va tormoz shkivlari, tormoz kolodkasi, elevatorlarning ishchi yuzasi, sharnirli ulanma va uzellar, mexanik kalitlar va quvurlarning ponali tutqichlarining yedirilishi;

f) bloklardagi yoriqlar va sinishlar roʻy berishi tormoz lentasi va vallarda deformatsiya sodir boʻlishi.

Yukkoʻtargichni koʻrikdan va barcha oʻlchovlarni oʻtkazish “koʻrik kartasi” (F ilova) ga muvofiq bajarilib, mexanizmlar holatiga baho berish esa, koʻrikdan oʻtkazilayotgan modelning kapital taʼmirlashga doir texnik shartlari yoki E ilovada bayon etilgan maʼlumotlarga mos holda bajariladi.

Agar yukkoʻtargichni salt holda yurgizib tekshirish va kuzatuv qopqoqlarini echib turib koʻrikdan oʻtkazish mexanizmning texnik holatini baholash uchun yetarli boʻlmasa, mazkur uzelni qismlarga ajratish, yuvish, detallarining texnik holatini tekshirib chiqish lozim. Bunday uzellarga murakkab uzatish qutisi, pnevmo-gidroapparatura va sh.k. lar kiradi.

36. Yukkoʻtargichning gidro-pnevmouskunalarini tekshirganda, ularning oʻlchamlari hujjatlardagi maʼlumotlarga mos kelishiga eʼtibor berib, ularning texnik holatini esa, yukkoʻtargichni salt va ishchi holatda yurgizib turib belgilanadi.

Zaruratga koʻra, tegishli yoʻriqnomalar talablariga mos holda ayrim uzellari (quvuroʻtkazgichlar, gidrotsilindrlar va sh.k.) ni bosim ostida sinab koʻriladi, saqlagich klapanlar toʻgʻri sozlanganligi tekshirib chiqiladi.

Koʻrik borasida quyidagi holatlarga alohida eʼtibor berish zarur:

a) shlanglar, quvuroʻtkazgich, mufta, zichlovchi halqalar va qistirmalarning mahkamlanishiga;

b) ishchi suyuqlik (havo)ning sizib chiqib ketmayotganligiga;

c) gidrotsilindrlar ulangan joylarning holatiga (deformatsiya, yedirilish, lyuft, zanglash).

37. Diagnostika qilish uchun mashinaning resursi toʻliq ishlatilganligi sabab boʻlganda, reduktor, qutichalar va sh.k, hamda gidro-pnevmouskunalarni toʻliq qismlarga ajratib tekshirish lozim.

38. Yukkoʻtargichning elektruskunalarini koʻrikdan oʻtkazganda, mavjud yoʻriqnomasi yoki uning ishlatilishiga oid dasturga muvofiq quyidagi tartibga rioya qilish kerak:

a) rele, magnitli ulagich, rubilniklar holatini tekshirish; ayni paytda kontaktlar sifatini, kuyindi hosil boʻlishi. Harakatlanuvchi qismlarning oson jilishi, kontaktlarning zichlik darajasi, klemmalar chiqarilgan va ulanadigan joylarining qoniqarli ekanligini;

b) toʻgʻrilagichlar, ulab-meʼyorlovchi qarshiliklar, elektrisitgichlar, ovozli va yorugʻlik asboblarining holatini tekshirish;

c) elektrdvigatellarning texnik holati, xususan kontakt halqalari shchetkalar, shchetkatutqichlarning emirilishi, elektrdvigatel va tokli simlar yaxshi mahkamlanganligini, izolatsiya holati, shchetkatutqichlar barmoqlarining harakati miqdorini tekshirib, zaruratga koʻra oʻramlardagi izolatsiya qarshiligini oʻlchash lozim;

d) barcha kabellar, simlar, elektrzanjirlardagi izolatsiya holatini tekshirib, ularni klemmalarga ulanishi qoniqarli ekanligiga amin boʻlish kerak;

e) elektruskunalarning, shu jumladan, yoritgichlarning portlashdan himoyalanishlarini tekshirish.

39. Kanatlar, bloklar, yuktutqich organlari, xavfsizlik asboblari, mashinist kabinasi va yukkoʻtargichning boshqa uzellarining koʻrik kartasi (Gʻ Ilova) ga mos ravishda nazoratdan oʻtkaziladi. Ayni paytda, yukkoʻtargichni ishlatishga oid yoʻriqnoma talablarini ham inobatga olish shart.

Ilgak bloklari, ilgaklar, kronbloklar, tal bloklari, elevatorlar, shtropalar va vertlyuglarni buzmay nazorat qilish usulini qoʻllab tekshiriladi. Bu maqsadlar uchun ultratovush, kapillyar va magnit-kukun usullari maqsadga muvofiq hisoblanadi. Mazkur uzellardagi nuqsonlarni aniqlash uchun buzmay tekshirish usulini qoʻllaganda, amaldagi tasdiqlangan meʼyoriy hujjatlarga amal qilish lozim. Aniqlangan barcha kamchiliklar, nuqsonlarni vedomost (roʻyxat)ga qayd qilib borish kerak.

§ 6. Yukkoʻtargich ishini salt holda tekshirish

40. Yukkoʻtargich ishini salt holatda tekshirish uchun machtani koʻtarib oʻrnatib qoʻyiladi. Koʻtarish jarayonining oʻzi ham tekshirish obyekti hisoblanib, unda koʻtarishning bir maromda tekis borishi, tezligida keskin siljishlar yoʻqligi, domkratlarga suyuqlik berish toʻxtatilganda, koʻtarilish jarayonining tezlashuvi, domkratlar (agar 2 ta boʻlsa) ishining uygʻunligi, gidroautrigerlardagi ravonlik va sizib chiqishning yoʻqligi tekshiriladi. Yukkoʻtargich ishini salt holatda, ilgakda yuksiz yoki nominal yukdan (QH) ning 0,3 qismiga teng boʻlgan yuk bilan tekshiriladi. Tekshiruv paytida (modeliga qarab) dvigatelning ishga tushish sifati (sinash uchun sovuq va iliq dvigatelni ishga tushirishga ketgan vaqt), transmissiyalar, gidronasoslar, taqsimlagichlar, klapanlar, elektrapparaturalar, tal kanatining oʻrami, tormoz holati, uzel va mexanizmlar ishi (shovqinga eʼtibor berish, taqillash, uchqun hosil boʻlish, oqib, sizib chiqishga va sh.k.) eʼtibor beriladi.

41. Uzel va mexanizmlar qanday ishlashini dvigatelni yurgizib qoʻyib, har birini alohida-alohida ishlatib koʻriladi. Bu jarayonda mexanizmlarning sozligini, mexanizm va uzellarni ishga tushish va toʻxtashi toʻgʻri va qoniqarli ekanligi uzellar ulanishidagi montaj ishlarining ishonchliligini (machta seksiyalari, reduktorlar, yukkoʻtargichning chigʻiri va sh.k.), boltli va boshqa ulanmalar boʻshashib ketmaganligini, mexanizm va uzellar toʻgʻri tartibga keltirilganligini, moylash qurilmalari toʻgʻri ishlayotganligini, gidrosistemadan suyuqlik sizib chiqmayotganligini, reduktorlarda moy mavjudligini, pnevmosistemaning jipsligini tekshirib aniqlanadi.

42. Yukkoʻtargichning ishga yaroqliligini bildiruvchi nuqsonlar maxsus Nuqson vedomosti (roʻyxati)ga yozib boriladi (D ilova) va bartaraf etiladi.

Agar aniqlangan nuqsonlar statik sinovlar oʻtkazishda qiyinchilik tugʻdiradigan boʻlsa, nuqsonlarni bartaraf etish uchun tekshirish ishlari toʻxtatilib turiladi.

§ 7. Statik sinovlar oʻtkazish

43. Statik sinovlar yukkoʻtargichni ishlatishdagi xavfsizlikka raxna soluvchi nuqsonlar yoʻq boʻlganda, agar mavjud boʻlsa, ular bartaraf etilgandan keyingina oʻtkaziladi.

44. Sinov oʻtkazishdan oldin yukkoʻtargichning machtasi markazlashtirilib, kuchli va shamolga qarshi kashaklar bilan mahkamlab qoʻyiladi. Tal blokining oʻqi yuk tushadigan oʻqqa nisbatan eng koʻpi bilan 50 mm siljishi mumkin.

45. Statik sinovlar yukkoʻtargichning yukkoʻtarish imkoniyatida 25% koʻproq massa yordamida oʻtkaziladi. Sinov ishlari maxsus tayyorlangan sinash maydonchasida amalga oshiriladi. Maydonchadagi uskunalar (N ilova) yukkoʻtargichga berilgan yuk miqdorini bir tekis qayd etib, yozib borishi kerak. Mavjud uskunalar maydondan tashqarida (machta balandligidan 10 m narida) joylashgan boʻlishi lozim.

Mazkur masofa yukkoʻtargich atrofi boʻylab belgilab chiqilishi va sinov paytida u yerda turish taqiqlanadi.

46. Taʼmirlanayotgan burgʻ quduq ogʻzida yukkoʻtargichni statik sinovdan oʻtkazish taqiqlanadi. Ayni paytda tal kanatining harakatlanmaydigan uchini burgʻ quduq ogʻziga mahkamlash taqiqlanadi.

47. Yukkoʻtargichga qoʻyilayotgan yuk miqdorini maxsus, kanat diametri, sinov yuki va tal tizimining foydali ish koeffitsiyentiga koʻra hisoblovchi, ogʻirlik indikatori orqali nazorat qilib boriladi.

48. Sinov jarayonida machtaning vertikal (tik) yoʻnalishdan ogʻishi (shovun yoki teodolit yordamida), machta elementlarining egilish oʻlchami aniqlanadi. Machtada deformatsiya elementlari qoldigʻi boʻlishi mumkin emas. Machtaning choʻkish darajasi ruxsat etilgan talablarga mos kelishi kerak.

49. Statik sinovlar haqida alohida dalolatnomada sinov natijalari esa bayonnoma (V ilova) da qayd etiladi. Statik sinovlar bilan birga yukkoʻtargichning metall konstruksiyalarini akustiko-emissiya usuli bilan tekshiruv oʻtkazish lozim. Mazkur jarayon sinovni xavfsiz oʻtkazishga imkon beradi.

§ 8. Asboblar va xavfsizlik qurilmalari ishini tekshirish

50. Tekshiruvning mazkur bosqichida yukkoʻtargichni ishlatish yoʻriqnomasiga muvofiq ravishda barcha chegaralovchi va saqlovchi mexanizmlar (ilgak blokning yuqori koʻtarilishini chegaralagich, machtani koʻtarib, tushirishdagi chegaralagich va sh.k.), yukkoʻtargichlarning ish imkoniyatini, blokirovkalovchi va boshqa xavfsiz boʻlgan qurilmalarining ishlash imkoniyati koʻrikdan oʻtkaziladi. Koʻrish paytida ilgagi blokning koʻtarilishini chegaralovchi moslama ishiga alohida eʼtibor berish zarur. Buning uchun ilgakli blokni maksimal tezlikda yuqoriga koʻtarganda chegaralagich ishlashi bilan ilgak-blok kronblokning eng past qismidan 1,5 — 1,2 m oraliqda toʻxtashi kerak.

51. Tekshiruv natijasida aniqlangan nuqsonlar maxsus Nuqsonlar vedomosti (roʻyxati) ga yozib qoʻyiladi.

Asboblar va xavfsizlik qurilmalarining ishini tekshirish boʻyicha alohida dalolatnoma, asosiy natijalari boʻyicha bayonnoma (V ilova) tuziladi.

§ 9. Texnik xizmat koʻrsatish va tekshirishlarning hajmi, muhlati va ularni rasmiylashtirish tartibi

52. Tekshiruv-koʻrik natijalari bayonnoma (V ilova) da qayd etilib, unda yukkoʻtargichni keyinchalik ishlatish shartlari haqidagi xulosalar yozilishi kerak. Shuningdek, yukkoʻtargichni navbatdagi koʻrikdan oʻtkazish muddati (eng koʻpi bilan 3 yildan keyin) belgilab qoʻyiladi. Bayonnomada yukkoʻtargichning xavfsiz ishlatilishini taʼminlovchi tadbirlar roʻyxati, aniqlangan nuqsonlarni bartaraf etish boʻyicha tavsiyalar yoziladi. Sharoitga koʻra, nuqsonlar bartaraf etilgandan keyin qayta koʻrikdan oʻtkazilib, alohida bayonnoma tuziladi.

53. Ishlash muddati oʻtgan yukkoʻtargichlarni, odatda, har yili toʻliq texnik koʻrikdan oʻtkazish, hamda navbatdagi texnik xizmat koʻrsatish muddatlarini yukkoʻtargichning texnik hujjatlarida koʻrsatilgan muddatlarga nisbatan 2-marta qisqartirish tavsiya etiladi.

54. Yukkoʻtargichni koʻrikdan oʻtkazilganligi haqidagi dalolatnoma (AKT) va nuqsonlar vedomosti yukkoʻtargichning pasporti bilan birga saqlanishi lozim.

55. Mamlakatdagi va xorijdagi tajribalarni hisobga olib, oʻtkazilgan kompleks koʻriklardan tashqari, kam hajmdagi va tez-tez oʻtkaziladigan boshqa tekshiruvlarni ham ijro etib turish kerak. Ishga bu tarzda yondashuv, turli texnik nosozliklar va nuqsonlarni oʻz vaqtida aniqlanishiga va ularga barham berilishiga imkon beradi. Bu esa avariya va travmatizm roʻy berishi ehtimolini keskin kamaytiradi. Shuning uchun yukkoʻtargichni ishlatishga oid yoʻriqnomada tegishli koʻrsatmalar bayon etilgan boblar boʻlishi tavsiya etiladi.

Mazkur vaziyatlardagi ish hajmi va muhlatlari isteʼmolchi-korxonaning tajribasi, yukkoʻtargichni tayyorlagan firmaning tavsiyalari, atrof muhit, yukkoʻtargichning ishlatish sikllari soni, tartiblash talablari, uskunalar ishidagi samarasizlik, uskunaning tarixi (ishlatilgan vaqti, sinovlar, taʼmirlashlar) va sh.k. bir necha omillar yigʻindisi yoki birortasiga qarab belgilanadi.

56. Yukkoʻtargichni koʻrikdan oʻtkazishda ish hajmiga qarab 4 toifali koʻrikning variantlaridan biri quyida keltirilgan:

1-toifa — uskunalar ishlayotganda, unda roʻy beradigan hodisa va holatlarni organoleptika (shovqin va taqillashlarga quloq solish, sizib chiqish holatlarini aniqlash, uchqun, dud hidini sezish) usuli yordamida tekshirish;

II-toifa — I-toifadan tashqari, zanglab emirilish, deformatsiya, buzilish, detallar yoʻqligi yoki yaxshi mahkamlanmaganligini, koʻrinib turgan darz (yoriq)larni aniqlash, moylash va surtish ashyolarining mavjudligi, uskunalarning sozlanish darajasini tekshirish;

III-toifa — II-toifaga oid tekshiruvlar bilan bir qatorda yukkoʻtargichning eng koʻp zoʻriqadigan qismlarini buzmay tekshirish usuli bilan koʻrikdan oʻtkazish, uskunalarni qisman demontaj qilib, ayrim detallar va uzellarining emirilish (eyilish) darajasini aniqlash;

IV-toifa — III-toifaga oid tekshirishlar bilan birga mazkur yoʻriqnomaga talablarni birma-bir kompleks ravishda nazoratdan oʻtkazish.

Yukkoʻtargichning ayrim uzellarini tekshirish hajmi va muddatlari 1-jadvalda berilgan.

1-jadval

Burgʻ quduqlarni taʼmirlovchi koʻchma qurilmalarning texnik holatini oʻrganish ishlarining hajmi va muddatlari (namunaviy variant)

Yukkoʻtargichni va uning ayrim qismlarini koʻrikdan keyin qabul qilishda orttirilgan tajriba va tayyorlagan zavod (korxona) bergan tavsiyalar mezon qilib olinadi.

Turli darajada eyilgan (emirilgan), qabul qilish mezonlariga javob bermaydigan uskunalarni hattoki zoʻriqtirmay ishlatilishiga ham ruxsat bermaslik kerak. Bunday qarorga kelishga tegishli texnik hujjatlar talablari asosida tahlil oʻtkazish asos boʻladi.

Turli toifadagi tekshiruvlar (odatda III va IV-toifa) uchun qabul qilingan shakllar boʻyicha tuzilgan hisobot va bayonnomalarni uskunaning texnik hujjatlariga ilova qilish lozim.

III-bob. XAVFSIZLIKNI TAʼMINLASH CHORALARI

57. Yukkoʻtargichni texnik diagnostikadan oʻtkazish jarayonida muayyan uskuna va asboblarni ishlatish va ularga xizmat koʻrsatishga oid tegishli yoʻriqnomalarda, hamda “Oʻzbekiston Respublikasi neftgazqazibchiqarish sanoatidagi xavfsizlik qoidalari”da bayon etilgan xavfsizlik talablariga rioya qilish shart.

58. Yukkoʻtargichning yuqoridagi qismlari (0,75 m dan baland)ni koʻrikdan oʻtkazish uchun tutqichlari bor narvon bilan jihozlangan maydonchalardan foydalanish lozim.

59. Yukkoʻtargichning metall konstruksiyalarini tekshirish va koʻrikdan oʻtkazish borasida yuqori (baland)da ishlash, oʻlchov va chilangarlik ishlarini bajarish, koʻchma yoritgich, elektrasbob, maxsus defektoskop qalinlik oʻlchagichlardan foydalanib ishlash zaruriyatlari tugʻilganda, quyidagi sabablar tufayli jarohatlanish holatlari roʻy berishi mumkin:

a) baland joydan odamning tushib ketishi (yiqilishi);

b) yuqoridan tushgan asbob taʼsiridan shikastlanish;

c) elektr tokidan jarohatlanish.

60. Maxsus toʻsiqlari, ishchi tagligi yoʻq, narvondan boshqa joylarda himoya kamarisiz ishlash taqiqlanadi.

61. Metall konstruksiyalarni koʻrikdan oʻtkazayotganda, himoya kamarini ferma elementining asos qismiga (tayanchlari, kashaklari va sh.k.) mahkamlab qoʻyish lozim. Asbob-uskunalar tasmani maxsus sumkaga joylanib, harakat paytida xalaqit bermasligi uchun yelkaga osib olinadi.

Ish paytida asbob-uskunalarning bexosdan tushib ketishining oldini olish uchun ularni mahkam bogʻlab qoʻyish zarur.

62. Umumiy ish bilan band boʻlmagan ishchilarning yukkoʻtargichning turli balandliklarida turishlari taqiqlanadi. Umumiy ish bajarayotganda har bir ishchining harakati aniq belgilangan boʻlishi shart. Koʻchma yoritqich va elektrasboblar taʼminlanadigan kuchlanish 12 V dan ziyod boʻlmasligi kerak.

63. Momaqaldiroq, kuchli qor, jala yoqqanda, tumanli koʻrish masofasi 50 m dan oshmagan holatlarda, yaxmalak, sutkaning qorongʻi paytlarida, shamolning tezligi 15 m/s dan ortiq boʻlganda va mazkur hudud uchun belgilangan harorat oʻta past boʻlganda, metall konstruksiyalarni koʻrikdan oʻtkazish taqiqlanadi.

IV-bob. ATAMA (TERMIN)LAR, TAʼRIFLAR, QISQARTMALAR

§ 1. Terminlar va taʼriflar

Burgʻulash minorasi — burgʻ quduq qazish jarayonida tal tizimi va burgʻulash yoki mahkamlovchi quvurlar kolonkasini osib qoʻyish, tushirish-koʻtarish operatsiyalari uchun zarur mexanizatsiya vositalarini joylashtirish uchun xizmat qiladigan yukkoʻtarish inshooti.

Texnik xizmat koʻrsatish — vazifasiga koʻra buyumdan foydalanish, saqlash, tashish paytida uning ishga yaroqliligini va sozligini taʼminlash boʻyicha jarayon yoki jarayonlar majmuasi. Mazkur majmua buyumning ishga yaroqlilik muddati davomida, uning sozligini va ishlash imkoniyatini konstruktorlik hujjatlar asosida tartibga solish ishlarini oʻz ichiga oladi. Unga buyumni moylash, texnik holatini nazorat qilib turish, yuvish, boltli ulangan joylarini mahkamlash, ayrim tarkibiy qismlarini almashtirish, meʼyorga keltirish kiradi.

Taʼmirlash — buyumlar va ularning tarkibiy qismlarining sozligi va ishlash imkoniyatini tiklash boʻyicha operatsiyalar majmui. Unga buyumni yasash, texnik holatini tekshirish, detallarini tiklash, yigʻish va sh.k. lar kiradi. Taʼmirlash operatsiyalari ayrim qismlarining mazmuni texnik xizmat koʻrsatishning ayrim qismlariga mos kelishi mumkin. Buyumlarni taʼmirlash ayrim detallar va yigʻuv birliklarini almashtirish yoki tiklash bilan bajariladi. Har qanday turdagi taʼmirlash ishlari, odatda, buyumni kelgusi muddatda ishlatishga maʼlum kafolat berish bilan yakunlanadi.

Joriy taʼmirlash (JT) — uskunalarni ishlatish davomida, ularning ishlash imkoniyatini kafolatli taʼminlash uchun oʻtkaziladi. Bu jarayonda uskunani qisman boʻlaklarga ajratish, ayrim uzellarini taʼmirlash yoki eyilib ketgan detallarini almashtirish, ishlatishga oid yoʻriqnomaga koʻra sinab, meʼyorga keltirish ishlari bajariladi. Echib olingan nosoz uzellar va agregatlar ishlab chiqarishga xizmat koʻrsatuvchi bazada yoki maxsuslashtirilgan zavodlarda taʼmirlanadi. Joriy taʼmirlash ishlab chiqarilgan reja asosida, sayyor taʼmirchi brigadalarga xizmat koʻrsatuvchi xodimlarni jalb etib turib bajariladi.

Kapital taʼmirlash (KT) — uskunalarning ish qobiliyatini va resurslarini tiklash maqsadida oʻtkaziladi. KT da uskunalar toʻliq boʻlaklarga ajratiladi, yuviladi, detallardagi nuqsonlar aniqlanadi, taʼmirlanadi, yigʻiladi, ish maromida sinab koʻrib boʻlgandan keyin boʻyab qoʻyiladi. KT taʼmirlash boʻyicha tuzilgan maxsus reja-grafik asosida maxsus taʼmirlovchi - mexanik zavodlar (TMZ) da yoki tegishli texnologik uskunalar bilan jihozlangan markaziy xizmat koʻrsatish bazalari (MXKB) da oʻtkaziladi. Uskunalarni taʼmirga topshirish, sinash va taʼmirdan keyin qabul qilib olish tartibi uskunani KT ga oid texnik shartlarga koʻra belgilanadi.

Buzmay tekshirish (BT) — vazifasiga koʻra ishlatiladigan texnik qurilmalar, binolar va inshootlardagi nuqsonlarni topish va baholash (material butunligiga putur yetkazgan nosozlik), qalinligi va boshqa geometrik oʻlchamlarini aniqlash, fizik-mexanik xossalarini, strukturasi, texnik qurilmalar, binolar va inshootlar materiallari tarkibini aniqlash ishlarini mazkur obyektlarning ishga yaroqliligini buzmay tekshirish turidir.

Buzmay tekshirish vositalariga texnik qurilmalar, BT ni oʻtkazish uchun zarur moddalar va materiallar kiradi.

§ 2. Qisqartmalar

IXKB — ishlab chiqarishga xizmat koʻrsatuvchi baza;

TMZ — taʼmirlovchi mexanika zavodi;

MXKB — markaziy xizmat koʻrsatish bazasi.

V-bob. YAKUNLANUVCHI HOLATLAR

“Burgʻ quduqlarni taʼmirlash uchun koʻchma qurilmalar holatini texnik diagnostika qilish boʻyicha yoʻriqnoma” “OʻZBEKNEFTGAZ” MXK, “OʻZNEFTGAZQAZIBCHIQARISH” AK, “NEFTGAZMEʼYOR” OAJ bilan kelishildi.

A ILOVA (majburiy)

Koʻchma qurilmalarni texnik diagnostika qilishni oʻtkazish tartibi

V ILOVA (majburiy)

S ILOVA

ZARUR ASBOBLAR, NAZORAT-OʻLCHOV ANJOMLARI, APPARATURALAR VA USKUNALAR ROʻYXATI

1. Statik sinovlarda yuk koʻtargichga ortiladigan yuklar yigʻindisi: 1,25 QH; 1,2 QH; 0,8 QH; 0,5 QH, bu yerda QH — nominal yukkoʻtarish imkoniyati yoki sinov stendi.

Yuk massasini aniqlashdagi xatoliklar 2% dan oshmasligi kerak (yukkoʻtargich maydonchalar ishlayotganda yuklar sonini kamaytirish mumkin).

2. Kran uzellarini boʻlaklarga ajratish va boshqa asboblar (kran anjomi).

3. 6 — 10 karra kattalashtiruvchi lupalar.

4. Uzunligi 10 m li metall ruletka.

5. Tekshiruv lineyka (chizgʻichi) si GOST 8026-75 ga koʻra ShP-1 -1600 rusumi.

6. Oʻlchov lineykasi (chizgʻichi) GOST 427-75 ga koʻra.

7. Shtangensirkul ShS-Sh (0-400) GOST 166-80 boʻyicha.

8. Burchakoʻlchagich (UP), GOST 8026-75 ga koʻra.

9. ICh 0-10mm rusumdagi soatsimon indikator, GOST 577-68 boʻyicha.

10. Bolgʻa (kallagining ogʻirligi 0,5 va 1 kg li).

11. Uzunligi 30 m, diametri 1 mm li metall (sim).

12. Qalinlik oʻlchagich (masalan, UT-80; UT-93P rusumlari).

13. AE diagnostika uchun uskunalar.

14. Ultratovush defektoskop (nuqsonaniqlagich) UD 2-12; UZD-MVTU rusumlari.

15. Magnit kukun defektoskopi PMF-70; MD-50P; MD-600 va sh.k.

16. SIM rusumli aerozollar maxsus yigʻmasi;

17. Ferrozond defektoskopiya MD-42 K va sh.k.

18. Artish uchun material (mato, latta).

19. Fonar — chiroq.

20. Testerva sh.k.

21. Boʻr va kerosin.

D ILOVA (majburiy)

E ILOVA

Koʻtargichning uzellari va asosiy (majburiy) elementlari uchun ruxsat etilgan mexanik buzilishlar

1. Umumiy holatlar

Koʻtargich metall konstruksiyasi uzellari quyidagi holatlar roʻy berganda taʼmirlanadi.

a) alohida profillardan iborat (burchakli, shveller) elementlar deformatsiyasi roʻy bergan joyda keskin bukilish);

b) avariya oqibatida tokchalarda yoriq va oʻyilib yorilish;

c) asosiy uzellari elementlarida charchashdan rivojlanayotgan darzliklar;

d) taʼmirlashdan keyingi texnologik yoriqlar;

e) zanglash (korroziya) tufayli metall konstruksiyalarning avvalgi koʻndalang kesimining 10% dan koʻprogʻini yoʻqotishi.

Metall konstruksiyalar uzel (element) lari quyidagi holatlarda ishga yaroqsiz deb hisoblanadi:

a) taʼmirlashdan keyin asosiy qismlari oʻz qobiliyatini qisman tiklasa;

b) qaynovchi yoki yomon payvandlanadigan nuqsonli poʻlatdan yasalib, faqat payvandlash yordamida bartaraf etiladigan boʻlsa.

2. Ruxsat etiladigan mexanik buzilishlar

Yukkoʻtargichning asosiy metall konstruksiyalari uchun ruxsat etilgan mexanik buzilishlar 2-jadvalda berilgan.

Yukkoʻtargich metall konstruksiyasining asosiy elementlari shakllarining oʻzgarish chegaralari 3-jadvalda berilgan.

Yukkoʻtargichning mexanizmi detallari va uzellari uchun tafsilotli nuqsonlar 4-jadvalda berilgan.

Detallar oʻlchami eyilishini aniqlash va ular miqdorining chegaralarini aniqlash usullari 5-jadvalda berilgan.

2-jadval

KOʻTARGICHNING ASOSIY METALL KONSTRUKSIYALARI UCHUN RUXSAT ETILGAN MEXANIK BUZILISHLARI

3-jadval

KOʻTARGICH METALL KONSTRUKSIYALARI ASOSIY ELEMENTLARI SHAKLINING RUXSAT ETILGAN OGʻISHI

4-jadval

KOʻTARGICH UZELLARI VA MEXANIZMLAR DETALLARINING TAFSILOTLI DEFEKTLARI

Boshqa detallar ishlash qobiliyatiga taʼsir qilishi boʻyicha yaroqsizlikka chiqariladi.

5-jadval

MEXANIZMLAR DETALLARINING RUXSAT ETILGAN EDIRILGANLIGI VA ULARNING OʻLCHASH USULLARI

3. Koʻtargich arqonlarini yaroqsizlikka chiqarish meʼyorlari

Ishlatishda turgan koʻtargich arqonlarini yaroqsizlikka chiqarish, “Oʻzbekiston Respublikasi neftgazqazibchiqarish sanoatida xavfsizlik qoidalari” da bayon qilingan, poʻlat arqonlarga qoʻyiladigan talablarni hisobga olib tuzilgan, koʻtargichlarni ishlatish boʻyicha yoʻriqnomaga muvofiq olib borilishi kerak. Agar yoʻriqnomada koʻtargichni ishlatish boʻyicha tegishli boʻlimi boʻlmasa, arqonlarni yaroqsizlikka chiqarish mazkur ilova boʻyicha amalga oshiriladi. Arqonlardan xavfsiz foydalanishni baholash uchun quyidagi mezonlar qoʻllaniladi:

a) uzilgan simlar soni va tafsilotlari, jumladan arqon uchlarida uzilgan simlarning borligi, uzilgan simlar toʻplangan joylarining borligi, uzilgan simlar sonining muttasil koʻpayishi;

b) eshilgan toʻqimalarning uzilishi; ichki va yuzaki yedirilishi;

c) ichki va yuzaki korroziya;

d) arqon diametrining lokal joylarida ingichkalanishi, oʻzakning uzilishi bilan birga;

e) arqon simlarining koʻndalang kesimining maydonini kamayishi (ichki kesimning yoʻqolishi);

f) toʻlqinsimon, boʻrtib chiqqanlik, sim va toʻqimalarining siqib chiqarilishi, toʻqimalarning ezilishi, sinishi va h.k. tarzlaridagi deformatsiya;

g) temperatura taʼsiri yoki elektrli yoy razryadi natijasida shikastlanishi.

Poʻlat va choʻyan bloklar bilan ishlaydigan arqonlarni yaroqsizlikka chiqarish kerak, agar:

a) arqon eshilmalaridan bittasi uzilgan yoki ezilgan boʻlsa;

b) arqon deformatsiyaga uchragan (choʻzilgan yoki pachaqlangan) va uning dastlabki diametri 25% va undan koʻpga kamayganda;

c) diametri 20 mm gacha boʻlgan arqon oʻrama qadamida uzilgan simlar soni 5% dan koʻpni tashkil qiladi, diametri 20 mm arqonda esa — tashqi toʻqimalardagi uzilgan simlar soni 10% dan koʻp boʻlsa;

d) arqonda “qoʻngʻizcha” oʻramasi boʻlsa;

e) yedirilish natijasida sim diametri 40% va undan koʻpga kamaygan;

f) arqonda yuqori temperatura (shafaqlanish rangi, kuyindi) yoki qisqa elektr tutashuv (elektr yoydan erishi) ga uchraganlik alomatlari boʻlsa;

g) mustahkamlik zaxira koeffitsiyenti “Oʻzbekiston Respublikasi neftgaz sanoatida xavfsizlik Qoidalari” ning 1.12.2-bandida koʻrsatilgan qiymatga mos kelmasa.

Simlarni diametri boʻyicha yedirilganligi yoki korroziyaga uchraganligini aniqlash, mikrometr yoki analogik aniqlikni taʼminlovchi boshqa asboblar yordamida amalga oshiriladi. Arqonlar quyidagilar aniqlanganda, ishlatishga ruxsat etilmaydi: korroziyali deformatsiya, oʻzakning siqib chiqarilishi, toʻqimalarning ezilishi yoki siqib yigʻilishi, arqon diametrining ayrim joylarda yoʻgʻonlashishi, arqon diametrining ayrim joylarda kamayishi, ezilgan joylar borligi, temperatura taʼsirida yoki elektr yoy razryadi natijasida shikastlanishi.

F ILOVA (majburiy)

YUK KOʻTARGICHNING KOʻRIK XARITASI

Yukkoʻtargichning koʻrik xaritasi uchun qabul qilingan shartli belgilar 6-jadvalda berilgan. Yukkoʻtargichni koʻrikdan oʻtkazish, uning modeliga qarab 6-jadvalda berilgan tartibda koʻrikdan oʻtkaziladi.

Yukkoʻtargichning ayrim uzellari holatini diagnostika qilish fragmentlari 8-jadvalda berilgan.

6-jadval

YuKKOʻTARGIChNING KOʻRIK XARITASI UChUN QABUL QILINGAN ShARTLI BELGILAR

7-jadval

KOʻTARGIChNI KOʻZDAN KEChIRISh XARITASI

8-jadval

KOʻTARGICh METALL KONSTRUKSIYALARI UZELLARINING DIAGNOSTIKA FRAGMENTLARI

G ILOVA (majburiy)

KOʻTARGICH METALL KONSTRUKSIYALARINING KAPILLYARLI DIAGNOSTIKA METODLARI

Kapillyarli diagnostika quyidagi ikkita usullardan biri bilan bajarilishi mumkin:

a) kerosinli sinash;

b) rangli usul.

“Kerosinli sinash”da tekshirilayotgan uchastka yuzasi metall yaltirashgacha tozalanadi, kerosin surtiladi, quruq boʻlguncha artib, yuzasi boʻr bilan qoplanadi. Bir qancha minutdan soʻng, ogʻirligi kamida 0,5 kg massali bolgʻa bilan urib chiqqandan soʻng yoriq bor joyda, uni chegara va tafsilotlarini aniqlovchi (koʻrsatuvchi) qoramtir tasma koʻrinadi.

“Rangli usul”da suyuqlik sifatida quyidagi tarkib qoʻllaniladi: 70% kerosin, 30% transformator moyi va boʻyoqli modda (1L suyuqlikka “Sudan III” turdagi 10 gr qizil kraska) yoki II sinf boʻyicha sezgirlikdagi SIM turdagi maxsus aerozollar komplekti.

Tekshirilayotgan uchastka yuzasi gʻadir-budurligi Rz 20 — 40 mkm gacha tozalanadi, atseton surtib yogʻsizlantiriladi va tayyorlangan yuzaga 3 — 5 min tanaffus qilib, kamida uch marta SIM aerozol komplektlaridan oxirgi surtilgan qavatni qurib qolishiga yoʻl qoʻymasdan penetrant surtiladi. Soʻng havo temperaturasi 2 — 40° S ligida Rz 20 mkm da suv yordamida, Rz 20 — 40 mkm da, suv eritmasi va CMC yoki kir sovun yordamida boʻyoq kyetkaziladi. Havo temperaturasi minus 40° S dan 2° S gacha boʻlsa, boʻyoqni etil spirti yoki atseton bilan kyetkaziladi. Yirik defektlar uchun SIM komplektli eritmalar surtilgandan va qurigandan soʻng deyarli oʻsha zahoti va mayda (1 dan 3 mkm) defektlar esa 20 min dan keyin namoyon boʻladi.

N ILOVA (majburiy)

NEFT VA GAZ BURGʻ QUDUQLARINI TAʼMIRLASH UCHUN MINORA (MACHTA) QURILMALARINI DAVRIY SINASHLARDAN OʻTKAZISH TARTIBI HAQIDA VA TEXNIK HOLATINI TEKSHIRISH BOʻYICHA YOʻRIQNOMA

1. Kirish

Burgʻ quduqlarni taʼmirlash uchun minora (machta) qurilmalarining texnik holatini tekshirish boʻyicha yoʻriqnoma (keyinchalik — Yoʻriqnoma) ularni ishlatishning barcha muddati mobaynida xavfsizlikni taʼminlash maqsadlarida ishlab chiqilgan va texnik koʻzdan kechirish davriyligi va tartibini va minoralarni sinash, ularni keyingi foydalanishga yaroqliligini baholash uchun meʼyoriyligi, hujjatlash tarkibi va shaklini oʻrnatadi.

Yoʻriqnoma “Oʻzbekneftegaz” MXKning aksiyadorlik kompaniyasi korxonalaridan burgʻ quduqlarni taʼmirlash uchun barcha minora qurilmalariga taalluqlidir.

2. Umumiy holatlar

2.1 Korxona-tayyorlovchi tomonidan oʻrnatilgan, hisoblangan xizmat qilish muddati mobaynida minoralarni shahodatlash va texnik xizmat koʻrsatish davriyligi va tartibi amaldagi hujjatlari talablariga koʻra tuzilgan ishlatish boʻyicha yoʻriqnoma bilan aniqlanadi.

2.2 Minorani ishlatishni hisoblangan xizmat qilish muddatidan koʻp muddatga choʻzish tegishli litsenziya (ruxsatnoma) ga ega boʻlgan tashkilotlarni jalb qilib va “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasining regional organlari bilan kelishib, korxona tomonidan oʻrnatiladi.

2.3 Minorani oʻrnatilgan tartibda texnik tekshiruv, yaroqsizlikka chiqarish, qayta tiklash yoki oʻrnatilgan mezon va metodik koʻrsatmalarga koʻra uning alohida elementlarini va metall konstruksiyalarini almashtirgandan soʻnggina yoʻriqnomaning yuqoridagi 2.2 bandi-boʻyicha qaror qabul qilinadi.

Minoraning texnik holatini tekshiruv natijalari bu qarorni qabul qilish uchun quyidagi usullardan biri asos boʻlib xizmat qiladi:

a) oʻlchov vositalari va buzmasdan tekshirish metodlaridan foydalanib, diqqat bilan koʻzdan kechirish;

b) statik kuch bilan sinash;

c) minora holatini statik kuch bilan sinashni akustik-emissiyali diagnostika usuli bilan birgalikda tekshirish.

2.4 Minoraning faktik holati, ishlatish muddati va aniqlangan defektlar tafsilotlarini hisobga olib, uning texnik holatini tekshirish usullarini tanlash korxona tomonidan ixtisoslashgan tashkilot bilan birgalikda bajariladi.

2.5 Minoraning texnik holatini tekshirish oʻtkazilgandan soʻng, uni ishlatish muddatini uzaytirish uch yildan oshmasligi kerak. Minorani hisoblangan xizmat qilish muddatini ikki marta oshirib foydalanishga faqat uning texnik holatini statik kuch bilan birgalikda tekshirgandan soʻnggina ruxsat etiladi.

2.6 Minoraning texnik holatini tekshirish va uni mazkur Yoʻriqnomaning 2.3 bandi-boʻyicha dastlabki tayyorlash korxona boʻyicha buyruq bilan tayinlangan javobgar shaxs rahbarligi ostida maxsus tayyorlangan va attestatsiyadan oʻtgan personallar bilan, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining litsenziyasiga (ruxsatnoma) ega boʻlgan ixtisoslashgan tashkilot vakillari ishtirokida va zarurat boʻlsa, “Sanoatkontexnazorat” DI ning regional vakillari ishtirokida bajariladi.

2.7 Minoraning holatini navbatdagi tekshirishlar orasida, uni texnik shahodatlash tartibi, tayyorlovchi-zavodning ishlatish boʻyicha yoʻriqnoma talablarini hisobga olib, korxona tomonidan ishlab chiqilgan reja-ogohlantiruvchi taʼmirlash (POT) grafigi bilan oʻrnatiladi.

2.8 Nostandart vaziyatlar (minoraning texnik holatiga taʼsir qilgan avariya, metall konstruksiyalarida defektlarni muttasil rivojlanishi va sh.k.) paydo boʻlishi keltirib chiqargan minora texnik holatini navbatdan tashqari tekshirish mazkur Yoʻriqnomaning talablariga koʻra oʻtkaziladi.

2.9 Minoraning texnik holatini tekshiruvdan oʻtkazish uchun va shu tekshiruvlar natijalari boʻyicha rasmiylashtiriladigan hujjatlar roʻyxati GOST 2.601.68, GOST 2.602.68 talabalariga, hamda boshqa amaldagi meʼyoriy hujjatlar va mazkur Yoʻriqnoma talablariga mos boʻlishi kerak.

2.10 Minoraning texnik holatini tekshirish (koʻzdan kechirish, statik kuch bilan sinash) sutkaning yorugʻ vaqtlarida qulay ob-havo sharoitlarida oʻtkazish kerak.

3. Minoraning texnik holatini tekshiruvdan oʻtkazish tartibi

3.1 Minorani koʻzdan kechirish oʻlchov asboblari va buzmasdan tekshiruv metodlaridan foydalanib oʻtkaziladi:

a) texnik hujjatlar ekspertizasi.

Hujjatlar tarkibiga quyidagilar kiradi:

qurilma pasporti;

tayyorlovchi-zavodning ishlatish boʻyicha yoʻriqnomasi;

minoraning avvalgi taʼmirlashlari haqida maʼlumotlar;

metall konstruksiya poʻlat kimyoviy tarkibi (merka) haqida maʼlumotlar.

b) minorani koʻzdan kechirishga tayyorlash;

c) defektlarni aniqlab, minorani qarab chiqish.

Quyidagilar qarab chiqiladi:

minora metall konstruksiyasining barcha elementlari;

kranblok osti balkalari;

minorani vertikal holatda qayd qilish uchun stopor (toʻxtatadigan) qurilmasi;

minora surilmasi va koʻtarish mexanizmi; quvurlar (shtanga) bilan ishlash uchun balkon.

3.2 Minoraning asosiy defektlari.

Yoriqlar.

Yoriqlarning tashqi belgilaridan metall tashqarisiga chiqqan zanglash, boʻyoqlarning poʻst tashlashi boʻlishi mumkin. Koʻzdan kechirishda kuchlanish toʻplangan joylarga (shakl (profil) kesimining, teshiklarning detallar payvandlangan ulama choklar qalinligini tafovuti, payvandlangan choklar uzunligi). Yoriqlar oʻlchamini aniqlash 5 — 10-marta kattalashtirib koʻrsatadigan lupalar yoki buzmasdan bajariladigan metodlar (kapillyar, ultratovush va b.) qoʻllanilib bajariladi.

Metallning korroziyadan shikastlanishi.

Korroziyaga uchragan uchastkalar poʻlat choʻtkada sinchkovlik bilan tozalanadi. Metallni korroziya bilan shikastlanganlik darajasi prokat (metall) devorlarini shtangensirkul bilan oʻlchash, agar uning iloji boʻlmasa (qutili konstruksiyalarda) ultratovush qalinlik oʻlchagich bilan aniqlanadi. Ruxsat etilgan qalinlik, qurilmani tayyorlagan korxona tomonidan oʻrnatiladi:

Metall devori qalinligining yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan elementlari yangisi bilan almashtiriladi, qutili konstruksiya seksiyasi esa qayta tiklanmaydi.

Metall qavatlanishi

Metall qavatlangan uchastkalari bor ferma turidagi minora elementlari keyinchalik buzmasdan tekshirib payvandlangan yangi elementlari bilan almashtiriladi. Minoraning qutili konstruksiyasida metall qavatlangan uchastkalari ultratovushli defektoskopiya bilan aniqlik kiritiladi. Metall qavatlangan elementlari yangisi bilan almashtiriladi, qutili konstruksiya seksiyasi qayta tiklanmaydi.

Payvandlangan ulamalardagi defektlar

Payvandlangan ulamalardagi asosiy defektlar quyidagilar hisoblanadi:

Asosiy metall bilan chok chetining erib qoplanmaganligi, chuqurlarni erib toʻldirilmaganligi, kuydirib yuborilganligi, kesilganligi, barcha turdagi va yoʻnalishdagi yoriqlar. Payvandlangan choklar yoki chokning alohida uchastkalaridagi yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan defektlari yoʻqotilishi va iloji boricha keyinchalik chok sifatini buzmasdan tekshirib qaytadan payvandlab toʻldirilishi kerak.

d) minora elementlarining geometrik shakl va oʻlchamlarini loyihadan ogʻishini aniqlash;

e) stenddan minorani demontaj qilib, qurilmaga oʻrnatish.

Minorani stenddan demontaj qilish va uni qurilmaga oʻrnatish quyidagi ketma-ketlikda olib boriladi:

Yuqori seksiya pastkisiga buksir trosi bilan tortiladi.Operatsiyani pastki seksiya tayanch (asos)ga mahkamlangan holatda bajariladi. Yuqorigi va pastki seksiya bir-biri bilan skobada oʻzaro birlashtiriladi. Yukkoʻtaruvchi kran bilan minora stenddan koʻtariladi, koʻchiriladi va agregatga uni demontaj qilishga teskari tartibda montaj qilinadi.

f) Minora oʻqini uning asosiga noperpendikulyarligini aniqlash.

3.3 Minorani statik kuch bilan sinash

a) tayyorgarchilik ishlari;

b) statik kuch bilan sinashni oʻtkazish.

3.4 Minorani akustika-emissiyali diagnostika holati.

Akustika-emissiyali (AE) diagnostika metodi yashirin defektlarni aniqlash bilan bir qatorda metall konstruksiyalarga yuk tushish jarayonida, ularda deformatsiyaning rivojlanishi ustidan doimo nazorat qilish ilojini taʼminlaydi va shuning bilan birga minoraning u yoki bu elementlarini kritik holatgacha keltirmasdan sinashni oʻz vaqtida toʻxtatishga imkon beradi.

Ushbu ishlar “Metodika akustiko-emissonnoy diagnostiki metallokonstruksiy podyemnikov dlya kapitalnogo i tekuщego remonta skvajin” ga mos ravishda olib boriladi.

4. Minoraning texnik holatini tekshirish natijalarini rasmiylashtirish

Agar minoraning texnik holatini tekshirish boʻyicha ishlar, umuman koʻtargich holatini diagnostika qilish boʻyicha ishlarning bir qismi boʻlsa, natija 2.8-boʻlimga, koʻtargichlarni diagnostika qilish boʻyicha mazkur Yoʻriqnomaning A va S ilovalariga muvofiq rasmiylashtiriladi.

Agar faqat minoraning oʻzini texnik holati tekshirilayotgan boʻlsa, u holda natijalar akt bilan rasmiylashtiriladi (Ilova J). Aktga tashkilot ish boshqaruvchilari vakillari imzo qoʻygan tushuntiruv bayonnomasi ilova qilinadi. Tushuntiruv bayonnomasi quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi:

a) minora texnik holatini tekshirishning barcha bosqichlarida unda aniqlangan defektlarning batafsil bayoni, ularning joyini aniqlovchi eskizlar, hamda bartaraf qilish usullari ilova qilinadi;

b) minorani koʻtarib turuvchi metall konstruksiyalar elementlari metallini kimyoviy tarkibi (Ilova K);

c) minorani taʼmirlash boʻyicha payvandlash ishlariga qoʻyilgan payvandlovchi guvohnomasining nusxasi;

d) payvandlash ishlarining texnologiyasi.

5. Minora texnik holatining tekshiruvini oʻtkazishda xavfsizlik choralari

5.1 Minorani koʻzdan kechirish, taʼmirlash va boʻyash Oʻzbekiston Respublikasining 07.02.2000-yilda “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi tasdiqlagan amaldagi “Oʻzbekiston Respublikasi neft va gaz qazib chiqarish sanoatida xavfsizlik qoidalari”, hamda boshqa meʼyoriy texnik hujjatlarga koʻra oʻtkaziladi.

5.2 Minoraning texnik holatini tekshiruvida qatnashuvchi barcha mutaxassislar ish boshlashdan oldin ishlarni xavfsiz olib borish boʻyicha yoʻl-yoʻriq olgan boʻlishlari kerak.

5.3 Payvandlash ishlarini ochiq havoda bajarishni payvandlash joyini atmosfera yogʻin-sochinlari va shamoldan himoyalash uchun tegishli moslamalar qoʻllash sharti bilan ruxsat etiladi. Havo harorati 0° S dan past temperaturada payvandlash ishlarini bajarish iloji va tartibi payvandlash texnologiyasi boʻyicha yoʻriqnoma bilan oʻrnatiladi.

J ILOVA (majburiy)

K ILOVA (majburiy)

MINORA METALL KONSTRUKSIYALARINING ASOSIY ELEMENTLARI METALLINING KIMYOVIY TARKIBI TAHLILI

Eslatma. Namuna olingan joyni koʻrsatuvchi eskiz alohida ilova qilinishi mumkin.

L ILOVA (majburiy)