Epoksid qatronlar va ular asosidagi materiallarni ishlab chiqarish hamda qoʻllashda sanitariya qoidalari va gigiyena talablari (0228-07-son)

07.04.2007

“TASDIQLAYMAN” Oʻzbekiston Respublikasining Bosh davlat sanitariya vrachi B.I. Niyazmatov 2007-yil 7-aprel, 0228-07-son

Oʻzbekiston Respublikasining sanitariya qoidalari va meʼyorlari, gigiyena normativlari

1. UMUMIY QOIDALAR

1.1. Ushbu Qoidalar epoksid qatronlar (dianli, azot tarkibli, sikloalifatik, murakkab diglitsidil efirlar, di- va polimerlar asosidagi alifatik qatronlar, modifikatsiyalangan epoksid qatronlar) va ular asosidagi kompozitsion materiallar (armaturalangan shishaplastiklar uchun bogʻlovchilar, quyma va shimdirma kompaundlar, yelimlar, germetiklar, zamaskalar, boʻyoqlar, loklar, emallar va boshqalar) sintezi va sanoatda qoʻllanilishi amalga oshiriladigan sanoat korxonalari, sexlar, uchastkalar, shuningdek laboratoriyalarning (ishlab chiqarish, tadqiqot, oʻquv) ishlab chiqarish xonalarini loyihalash, qurish, rekonstruksiya qilish va ulardan foydalanishda majburiy hisoblanadi.

1.2. Epoksid qatronlari va ular asosidagi materiallarni ishlab chiqarish hamda qoʻllash boʻyicha faoliyat yuritayotgan korxonalar, sexlar, uchastkalar, laboratoriyalar davlat sanitariya nazorati organlari bilan kelishilgan muddatlarda ushbu Qoidalarga muvofiqlashtirishi lozim.

1.3. Tajriba-sanoat qurilmalarida yangi smolalar va kompozitsion materiallarni sinash ishlari faqat birlamchi toksikologik pasportlar, taʼsirning taxminiy xavfsiz darajalari (TAXD), shuningdek belgilangan tartibda kelishilgan texnik shartlar (TSh) mavjud boʻlganda Davlat sanitariya nazorati ruxsati bilan amalga oshirilishi mumkin.

1.4. Ushbu qoidalar tasdiqlanganidan soʻng kuchga kiradi.

2. SANOAT KORXONALARI, BINOLAR, INSHOOTLARNI JOYLASHTIRISH VA HUDUDNI SAQLASHGA QOʻYILADIGAN TALABLAR

2.1. Yangi korxonalarni loyihalashtirish va joylashtirish, shuningdek, mavjud korxonalarni kengaytirish va qayta qurish “Shaharlar, shaharchalar va qishloq aholi punktlarini tumanni rejalashtirish, rejalashtirish va qurish sxemalari va loyihalarining tarkibi, ularni ishlab chiqish, kelishish va tasdiqlash tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma”ga muvofiq ishlab chiqilgan hududni rejalashtirish sxemalari va loyihalari asosida amalga oshirilishi lozim.

2.2. Korxonalarning bosh reja loyihalari, hududda bino va inshootlarni joylashtirish “Sanoat korxonalarining bosh rejalari. Loyihalashtirish meʼyorlari” QMQ talablariga hamda ushbu Qoidalarga mos boʻlishi kerak.

2.3. Epoksid smolalari ishlab chiqaruvchi korxonalar uchun sanitariya-himoya zonasi chiqindilarning atmosferaga tarqalishini hisoblash orqali aniqlanadi, biroq sanitariya-himoya zonasining minimal oʻlchami 1000 metrdan kam boʻlmasligi shart.

2.4. Atmosfera havosi zararli moddalar bilan sezilarli darajada ifloslangan hududlarda, ayniqsa korxona chiqaradigan yoki ularga oʻxshash taʼsir koʻrsatadigan moddalar (epixlorgidrin, xlorli allil, fenol, formaldegid va boshqalar) mavjud boʻlgan joylarda epoksid smolalarni sintez qilish va qayta ishlash boʻyicha yangi korxonalar qurishga alohida eʼtibor qaratish lozim. Har bir alohida holatda sanitariya-himoya zonasining zarur oʻlchamlari “Korxonalar chiqindilari tarkibidagi zararli moddalarning atmosfera havosidagi konsentratsiyasini hisoblash uslubiyati”ga muvofiq belgilanadi.

2.5. Ishlab chiqarish jarayonlari va operatsiyalari (smolalar sintezi, ular asosida turli shimdiruvchi kompaundlar, yelimlar, germetiklar, shpaklyovkalar, boʻyoqlar, laklar tayyorlash, toʻldiruvchilarni shimdirish, turli idishlarga quyish va yuzalarga epoksid tarkibli moddalarni qoplash, epoksid smolalar shimdirilgan materiallarni issiq presslash yoki valslash va boshqalar) olib boriladigan sanoat binolarini, shuningdek xomashyo va tayyor mahsulotlar (qotmagan smolalar va kompozitsiyalar) omborlarini sanoat maydonining shamolga teskari tomonida joylashtirish lozim. Maʼmuriy va yordamchi binolarni esa shamolga qaragan tomonda joylashtirish kerak.

2.6. Korxona hududida utilizatsiya qilinmagan sanoat zaharli chiqindilarini vaqtincha saqlash uchun ajratilgan joylar, xoh yopiq binolarda, xoh maxsus ajratilgan maydonlarda boʻlsin, davlat sanitariya nazorati organlari bilan kelishilgan boʻlishi shart. Ushbu chiqindilar hududning shamolga teskari tomoniga joylashtirilganda, yer sathidan 0,3 metr balandlikda, 0,5 metr balandlikdagi chetlari boʻlgan beton maydonchalar oʻrnatilishi lozim.

2.7. Chiqindilarni yoʻq qilish maxsus yoqish pechlarida 1000 °C dan past boʻlmagan haroratda, tarkibida galogen boʻlgan birikmalar (oksilinlar va boshqalar) mavjud boʻlganda esa 1200 °C dan past boʻlmagan haroratda amalga oshirilishi kerak. Bunda sanitariya qoidalari, “Sanoat chiqindilarini inventarizatsiya qilish, tasniflash, saqlash va zararsizlantirishning sanitariya qoidalari” hamda “Zaharli sanoat chiqindilarini zararsizlantirish va koʻmish poligonlari. Loyihalash boʻyicha asosiy qoidalar” QMQ talablarining bajarilishini taʼminlash zarur.

2.8. Chiqindilar yoʻq qilinadigan ishlab chiqarish xonalarining havo muhitini, shuningdek aholi yashaydigan joylarning atmosfera havosini sanitariya jihatidan muhofaza qilish chora-tadbirlari davlat sanitariya nazorati organlari bilan albatta kelishib olinishi shart.

3. SANOAT KORXONALARI ISHLAB CHIQARISH BINOLARIGA QOʻYILADIGAN TALABLAR

3.1. Ishlab chiqarish binolari va xonalarining konstruktiv hamda hajmiy-rejaviy yechimlari “Ishlab chiqarish binolari” QMQ talablariga toʻliq javob berishi lozim.

3.2. Epoksid qatronlarini sintez qilish va qayta ishlash ishlab chiqarishini joylashtirish uchun binolar va xonalarning oʻlchamlari hamda rejasi texnologik jarayonning uzluksizligi va oqimliligi, uni avtomatlashtirish va mexanizatsiyalash imkoniyatini taʼminlashi lozim.

3.3. Sintez jarayonini oʻtkazish va epoksid qatronlarini bir xil ishlab chiqarish xonalarida qoʻllash taqiqlanadi. Toʻldirgichlarni shimdirish, issiqda presslash, bosim ostida quyish, valsovkalash ishlari alohida xonalarda bajarilishi shart. Kompaundlar, kukunsimon epoksid kompozitsiyalarni qoʻllash va tayyor mahsulotlarga mexanik ishlov berish bilan bogʻliq ishlar ham alohida xonalarda amalga oshirilishi kerak.

3.4. Epoksid qatronlarni sintez qilish boʻyicha ishlab chiqarishni 2 yoki 3 qavatli binolarda joylashtirish maqsadga muvofiq (texnologik jarayonni vertikal rejalashtirish); epoksid qatronlarni qoʻllash boʻyicha ishlab chiqarishni esa bir qavatli binolarda yoki koʻp qavatli binolarning yuqori qavatlarida joylashtirish lozim.

3.5. Ishlab chiqarish binolarining konstruktiv yechimlari uning xonalarida KMK “Tabiiy va sunʼiy yoritish” talablariga muvofiq darajada tabiiy yoritishni, shuningdek xonalarni tabiiy shamollatishni tashkil etish imkoniyatini taʼminlashi zarur.

3.6. Epoksid qatronlari asosidagi buyumlarga mexanik ishlov berish (qirqish, silliqlash, parmalash, qolipdan chiqarish va boshqalar) amalga oshiriladigan xona ichidagi devorlar shovqin yutuvchi materiallar bilan qoplangan boʻlishi shart.

3.7. Zararli kimyoviy moddalarning toʻplanishi va ikkilamchi ajratish manbalarining hosil boʻlishini oldini olish maqsadida, qotmagan epoksid smolalari va kompozit materiallar bilan ishlanadigan barcha ishlab chiqarish xonalarida, devorlarning ichki yuzalari nitro yoki perxlorvinil emal bilan boʻyalishi, silliq shishali plitka yoki boshqa soʻrmaydigan materiallar bilan qoplanishi kerak.

3.8. Epoksid smolalarini ishlab chiqarish va qoʻllash hamda ular asosida materiallar olish uchun moʻljallangan ish xonalarining pollari temirbetondan tayyorlanishi, nam tozalash paytida suvni chiqarib yuborish va oqizish uchun traplar va qiyaliklarga ega boʻlishi lozim.

3.9. Ish joylari va xonalarni tozalash har kuni ish kuni yoki smenaning oxirida amalga oshirilishi shart. Xona va uskunalarning yuzalaridan changni yoʻqotish sanoat changyutgich qurilmalari yordamida yoki nam tozalash usuli bilan bajarilishi kerak.

4. ISHLAB CHIQARISH JARAYONLARI VA USKUNALARIGA QOʻYILADIGAN TALABLAR

4.1. Texnologik jarayonlar va uskunalar “Texnologik jarayonlarni tashkil etishning sanitariya qoidalari va ishlab chiqarish uskunalariga qoʻyiladigan gigiyenik talablar”, GOST “Ishlab chiqarish jarayonlari. Xavfsizlikning umumiy talablari”, GOST “Ishlab chiqarish uskunalari. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi kerak. Epoksid smolalari va ular asosidagi materiallarni ishlab chiqarishda xavfli va zararli omillar manbai boʻlgan asosiy jarayonlar, operatsiyalar va uskunalar roʻyxati 1-ilovada keltirilgan.

4.2. Texnologik jarayonlarni tashkil etishda masofadan boshqarish mumkin boʻlgan jarayonlar va uskunalar turlariga ustunlik berish lozim.

4.3. Epixlorgidrin, toluol va boshqa suyuq boshlangʻich hamda yordamchi mahsulotlarni omborxonalardan smolalar sintezi sexlariga yetkazib berish avtomatik sath oʻlchagichlar bilan jihozlangan yopiq turdagi dozalash qurilmalariga (oʻlchagichlarga) germetik kommunikatsiyalar orqali amalga oshirilishi shart. Reaktorlar yoki aralashtirgichlarga dozalangan suyuq xom ashyoni yopiq quvurlar orqali (oʻz oqimi bilan yoki vakuumlash yordamida) yuklash zarur.

4.4. Dimetinol, difenilolpropanol va xomashyoning boshqa sochiluvchan komponentlarini tashish va ularni texnologik uskunalarga (reaktorlar, aralashtirgichlar) yuklash ishchi zona havosiga chang tushishini istisno etadigan usullar bilan (pnevmotransport orqali, suyuq boʻtana koʻrinishida, yuklashda yopiq tozalash qurilmalarini qoʻllagan holda zich yopilgan idishda va boshqalar) amalga oshirilishi kerak.

4.5. Smolalarni sintez qilish va kompoundlarni tayyorlash uchun moʻljallangan reaktorlar bu jarayonlar davomida hosil boʻladigan gazlar, suyuq va qattiq qoldiqlarni tutib qolishni taʼminlovchi moslamalar (toʻgʻri va teskari sovutgichlar, koʻpik tutgichlar va boshqalar) bilan jihozlangan boʻlishi, shuningdek texnologik jarayon oqimini ishonchli nazorat qilishni taʼminlovchi asboblar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Reaktorlar ishlayotganda ularning qopqoqlari va lyuklari zich yopilgan boʻlishi shart.

4.6. Reaktorlar maxsus qurilmalar bilan jihozlanishi kerak. Bu qurilmalar texnologik namunalarni germetik idishga olishni taʼminlaydi va ishchi zona havosiga zararli moddalar tushishini oldini oladi.

4.7. Tayyor mahsulotni (smola, kompaundlar) tashish idishlariga (metall bochkalar, bidonlar, flyagalar va boshqalar) quyish yopiq tizimlar orqali, yaxshi shamollatiladigan kameralarda amalga oshirilishi lozim. Bunda idishlarning toʻlib ketishiga yoʻl qoʻyilmasligi kerak.

4.8. Agar epoksid smolalar va kompaundlar ular tayyorlangan korxonaning oʻzida ishlatilsa, ularni buyumlarga qayta ishlash uchun boshqa sexlarga tashish quyidagicha amalga oshirilishi lozim: suyuq yoki kam qovushqoqli smolalar va kompaundlar — germetik quvurlar orqali; qovushqoq, pastasimon, qattiq smolalar va kukunsimon kompozitsiyalar — zich yopiladigan idishlarda.

4.9. Laboratoriya va tajriba ishlab chiqarishlarida, ishchi tarkiblar kam miqdorda (bir martalik 3 kg gacha) va muntazam tayyorlanmaydigan hollarda, kerakli komponentlarni dozalash va aralashtirish laboratoriya uskunalari yordamida moʻrili shkaflarda amalga oshirilishiga ruxsat etiladi. Bunda aralashtirish yopiq qoplarda bajarilishi shart.

4.10. Gomologik qatorlarni ifodalovchi polioksipropilen epoksidlar, oksilinlar, dian va boshqa bir turdagi epoksid smolalar asosidagi epoksid kompozitsiyalarini tuzishda epoksid soni pastroq boʻlgan va shu sababli biologik taʼsiri kamroq ifodalangan smolalar markalariga afzallik berish lozim. Sikloalifatik epoksid smolalar qatorida kam zaharli va xavfli boʻlgan diepoksid birikmalar koʻproq zaharli va xavfli boʻlgan triepoksid birikmalardan afzalroqdir. Qaysi kimyoviy sinfga mansubligidan qatʼi nazar, tarkibida uchuvchan qoʻshimchalarning minimal foizi — 0,1-0,2% boʻlgan epoksid smolalarining markalari kamroq xavfli hisoblanadi.

4.11. Boshqa korxonalarga joʻnatiladigan epoksid smolalariga ilova qilinadigan hujjatlarda (sertifikatlarda) va idishlarga yopishtiriladigan yorliqlarda ushbu smola markasining epoksid soni va undagi erkin uchuvchan aralashmalar miqdori albatta koʻrsatilishi shart.

4.12. Bevosita qoʻllashdan oldin tayyorlanadigan kompaundlarning tarkibiy qismlari isteʼmolchilarga kompaund retsepturasiga muvofiq bir martalik qadoqlarga oldindan qadoqlangan holda yetkazib berilishi kerak. Ichidagi moddadan boʻshagan oʻramlar zich yopiladigan idishga joylashtirilishi va smena oxirida chiqindilarni yoʻq qilish joyiga olib borilishi lozim.

4.13. Qattiq epoksid smolalaridan shishaplastiklar uchun bogʻlovchilar tayyorlashda ularni eritish jarayonini aspiratsiya qilinadigan qizdirish pechlarida amalga oshirish kerak.

4.14. Kukunli epoksid kompozitsiyalarini tayyorlashda qoʻllaniladigan qattiq epoksid qatronlari, qotiruvchilar va mineral toʻldiruvchilarni maydalash yopiq maydalash qurilmalarida amalga oshirilishi lozim. Bu qurilmalarning tuzilishi maydalash jarayonida ham, tushirish paytida ham ishlab chiqarish xonalarining ish maydoni havosiga chang tushishini oldini olishi kerak.

4.15. Toʻldiruvchilarni (qogʻoz, paxta mato, shisha mato, asbest va boshqalar) epoksid bogʻlovchilar bilan shimdirish, shimdirish qismlari kapsulalangan va kapsulalar ostidagi boʻshliqdan havo chiqarib yuborilishini taʼminlaydigan mashinalarda oʻtkazilishi kerak.

4.16. Oqib keluvchi vannani epoksid bogʻlovchilar bilan toʻldirish germetik quvur orqali amalga oshirilishi lozim. Bunda vannada bogʻlovchining kerakli darajasi avtomatik tarzda ushlab turilishini taʼminlash va uning haddan tashqari toʻlib ketishiga yoʻl qoʻymaslik zarur.

4.17. Toʻldiruvchilar rulonlarini shimdirish mashinasiga oʻrnatish, shimdirilgandan soʻng ularni olish, shimdirilgan va quritilgan matoni mashinadan chiqishda yoki maxsus dastgohda varaqalarga kesish mexanizatsiyalashtirilgan usullar bilan bajarilishi kerak.

4.18. Havo muhitining uchuvchan kimyoviy moddalar bilan ifloslanishini oldini olish maqsadida shimdirish mashinasini ishlatish quritish kamerasining eshikchalari zich yopilgan holda amalga oshirilishi lozim.

4.19. Epoksid smolasi shimdirilgan toʻldiruvchilarni presslashga tayyorlash, mahsulotlarni presslash va mexanik ishlov berish uchun moʻljallangan barcha ishlab chiqarish uskunalari bajariladigan jarayonlarni (presslash uchun toʻplamlarni yigʻish, ularni pressga yuklash, presslashdan soʻng tushirish va boshqalar) mexanizatsiyalash yoki avtomatlashtirishni taʼminlovchi qurilmalarga ega boʻlishi shart.

4.20. Jismoniy zoʻriqishning oldini olish maqsadida pressni qoʻlda yuklash yoki tushirishga faqat kichik oʻlchamli mahsulotlar (shaklli tekstolit va boshqalar) tayyorlashda ruxsat etilishi mumkin.

4.21. Qatronlarni issiqlik bilan qotirish uchun qoʻllaniladigan uskunalar (gidravlik presslar, termik kameralar va boshqalar) konstruksiyasida mahalliy soʻruvchi ventilyatsiyaning oʻrnatilgan soʻrgʻichlari (bir tekis soʻrish panellari va shu kabilar) koʻzda tutilgan boʻlishi lozim.

4.22. Kukunsimon epoksid kompozitsiyalardan mahsulotlar tayyorlashda (issiq presslash, quyish usuli bilan) foydalaniladigan uskunalar kompozitsiyalarni avtomatik (yarim avtomatik) dozalash qurilmalariga va mahalliy soʻrish ventilyatsiyasining oʻrnatilgan soʻrgʻichlariga ega boʻlishi kerak.

4.23. Tikuvchilik sanoatida epoksidli tarkiblardan mato bichish stollari yuzalarini, andazalarni joylashtirish, toʻshama va tikish stollarini qoplash uchun foydalanilganda, epoksidli qoplamalarni qoʻllash ishlari olib boriladigan ishlab chiqarish xonalarida asosiy ishlab chiqarish jarayonlari toʻxtatilishi va ularni bajaruvchi ishchilar xonadan chiqarilishi shart.

4.24. Epoksid tarkibini tayyorlash soʻrgʻich shkafda yoki boshqa shamollatiladigan himoyalangan joyda amalga oshirilishi, epoksid qoplamani surtish va tekislash ishlari esa — ishchilarning nafas olish organlarini (izolyatsiyalovchi turdagi) va qoʻl terisini (ip qoʻlqop ustidan kiyiladigan rezina qoʻlqoplar) shaxsiy himoya vositalaridan albatta foydalangan holda bajarilishi lozim.

4.25. Stollarga epoksid qoplamalarni qoplash ishlarini dam olish kunlarida oʻtkazish maqsadga muvofiq. Epoksid tarkiblar bilan qoplangan stollarda ishlashni qoplama qoʻllanilganidan keyin kamida uch kun oʻtgach boshlash mumkin.

4.26. Oz miqdordagi epoksid smolalar va kompozit materiallardan foydalanish bilan bogʻliq qoʻl ishlarini bajarishda (metall qismlarni quyish, yoriqlarni taʼmirlash va hokazo) oson yuviladigan asboblar (metall va plastmassa shpatellar, shpritslar) hamda bir martalik idishlar (qogʻoz va plastmassa stakanchalar) qoʻllanilishi kerak.

4.27. Buyumlarga mexanik ishlov berish uchun qoʻllaniladigan ishlab chiqarish uskunalari (silliqlash, tozalash, kesish dastgohlari va boshqalar) oʻrnatilgan mahalliy soʻrish ventilyatsiyasiga ega boʻlishi, shuningdek ishlov berish jarayonida hosil boʻladigan shovqinni “Ish joylarida ruxsat etilgan shovqin darajasining sanitariya meʼyorlari”da belgilangan qiymatlargacha pasaytirishni taʼminlaydigan konstruktiv elementlarga ega boʻlishi lozim.

4.28. Ishlab chiqarish uskunalari sigʻimlarining (shimdirish va laklash mashinalari vannalari), shuningdek idishlarning (bidonlar, flyagalar va boshqalar) ishchi yuzalarini plyonka materiallar bilan qoplash maqsadga muvofiqdir, chunki bu ushbu sigʻimlarni tozalash va yuvish ishlarini osonlashtiradi.

4.29. Smola yoki kompozitsiya bilan kuchli ifloslangan mashina yoki apparat qismlari, kommunikatsiyalar, idishlarni yuvish uchun atseton va boshqa kam zaharli organik erituvchilardan foydalanishga ruxsat etiladi. Bunda erituvchining ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiyadan (RChK) yuqori miqdorda ishchining nafas olish zonasiga kirishini oldini olish zarur. Ifloslanish darajasi uncha yuqori boʻlmaganda 10 foizli issiq soda eritmasini qoʻllash lozim.

4.30. Smola yoki kompaunddan boʻshagan idishlarni yuvishni yaxshi shamollatiladigan maxsus xonada amalga oshirish kerak. Dastlab germetik vannalarda atsetonda ivitilgandan soʻng, vanna maxsus yuvish vannalarida issiq 10 foizli soda eritmasi bilan mexanizatsiyalashgan usulda yuviladi va quritiladi.

4.31. Qattiq epoksid smolalarni qizdirish va eritish uchun pechlar, shimdirish mashinalari, gidravlik presslar, quyish va loklash mashinalari, gilotin qaychilar, aylanma arralar, olmos diskli kesish dastgohlari, silliqlash dastgohlari va boshqalar, ularning ish jarayonida ishchi zona havosiga zararli moddalar yoki chang tushishi mumkin boʻlsa, mahalliy shamollatish tizimi ishlamayotganda ulardan foydalanishni toʻxtatadigan blokirovka qurilmalari bilan jihozlanishi shart.

4.32. Qizdirilgan ishlab chiqarish uskunalarining (smolalarni eritish uchun pechlar reaktorlari, shimdirish mashinalarining quritish kameralari, qotirish uchun termokameralar va boshqalar) hamda issiq suyuqliklar yoki bugʻni uzatish uchun quvurlarning yuzasi issiqlik izolyatsiyasiga ega boʻlishi shart.

5. ASOSIY ISH JOYLARI VA MEHNAT JARAYONIGA QOʻYILADIGAN TALABLAR

5.1. Ish joylarini loyihalash, jihozlash va tashkil etishda “Texnologik jarayonlarni tashkil etishning sanitariya qoidalari va ishlab chiqarish uskunalariga qoʻyiladigan gigiyenik talablar”, “Ishlab chiqarish jarayonlari. Ish oʻrinlariga qoʻyiladigan umumiy xavfsizlik talablari” GOSTi, “Ishlarni tik turib bajarishda ish oʻrni, umumiy ergonomik talablar” GOSTi, “Ishlarni oʻtirib bajarishda ish oʻrni. Umumiy ergonomik talablar” GOSTi talablariga amal qilish lozim.

5.2. Ishlab chiqarish xonalarida uskunalarning joylashuvi texnologik loyihalash meʼyorlariga mos kelishi, ishchilar tomonidan xizmat koʻrsatish qulayligini taʼminlashi va koʻp mehnat talab qiladigan operatsiyalarni mexanizatsiyalash imkoniyatini yaratishi kerak. Bunday operatsiyalarga quyidagilar kiradi: detallarni, erkaklar uchun 30 kg dan ortiq va ayollar uchun 9 kg dan ortiq boʻlgan buyumlarni oʻrnatish va yechish (boshqa ishlar bilan navbatma-navbat bajarilganda), reaktorga xom-ashyoni yuklash, presslarga va quyish mashinalariga kukunli epoksid kompozitsiyalarini solish, toʻldiruvchilarni shimdirish, presslash uchun paketlarni yigʻish, presslarni yuklash va tushirish.

5.3. Gilotina qaychilari va diskli arralarning ish joylari materiallarni (getinaks yoki shisha tekstolit varaqlar yoki plitalar) kesish joyiga mexanizatsiyalashtirilgan yoki avtomatlashtirilgan tarzda yetkazib berish hamda ishlov berilgan mahsulotlarni transport vositalariga joylash uchun qurilmalar bilan jihozlanishi shart.

5.4. Uskunaning barcha ishga tushirish moslamalari harakat maydonining oson yetib borish chegarasida joylashtirilishi lozim.

5.5. Texnologik jarayonning borishini umumiy (davriy) kuzatishni talab qiladigan ishlarni bajarishda (smolalar sintezi, kompaundlar tayyorlash, toʻldiruvchilarni smolalar bilan shimdirish, presslash va boshqalar) “turgan” ish holatini “oʻtirgan” holati bilan almashtirib turish imkoniyati taʼminlanishi kerak.

5.6. Texnologik jarayonni masofadan boshqarishda (smolalar sintezi, toʻldiruvchilarni bogʻlovchilar bilan shimdirish, presslash) boshqaruv pulti izolyatsiyalangan kabina yoki alohida xonaga joylashtirilishi lozim. Bu joylarga ishonchli bosim farqini hosil qilish va optimal mikroiqlim sharoitlarini saqlab turish uchun yetarli miqdorda toza havo yuborilishi kerak.

6. ISITISH VA VENTILYATSIYAGA QOʻYILADIGAN TALABLAR

6.1. Ishlab chiqarish xonalarida isitish, ventilyatsiya va havoni konditsiyalash tizimlarini loyihalash va ulardan foydalanish “GOST Isitish, ventilyatsiya va havoni konditsiyalash. Ish zonasi havosiga qoʻyiladigan umumiy sanitariya-gigiyena talablari” QMQ va ushbu Qoidalarga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

6.2. Maishiy va maʼmuriy-idora xonalarining isitish va shamollatish tizimlari “Korxonalarning maʼmuriy va maishiy binolari” Qurilish meʼyorlari va qoidalariga muvofiq loyihalanishi lozim.

6.3. Epoksid smolalarni sintez qilish va qayta ishlash ishlab chiqarish xonalarining shamollatish tizimlarini hisoblashda, shamollatish qurilmalarining quvvati kimyoviy omil asosida aniqlanishi kerak. Bir vaqtning oʻzida ortiqcha aniq issiqlik mavjud boʻlganda, kimyoviy omil boʻyicha aniqlangan quvvatning yetarliligini ortiqcha aniq issiqlik miqdori boʻyicha hisob-kitoblar bilan tekshirish zarur.

6.4. Asosiy ishlab chiqarish xonalarida (smolalarni sintez qilish, ular asosida kompozitsion materiallarni tayyorlash va qoʻllash boʻyicha sexlar, uchastkalar) umumiy almashinuvli kiritish-chiqarish va mahalliy soʻruvchi (toʻplangan chiqindi manbalaridan) mexanik shamollatish tizimini; yordamchi xonalarda (xomashyo, tayyor qotmagan smolalar va kompozitsiyalar omborlari) esa — umumiy almashinuvli kiritish-chiqarish mexanik shamollatish tizimini oʻrnatish zarur.

6.5. Ishlab turgan texnologik uskunalardan (reaktorlar, aralashtirgichlar, shimdirish, laklash, quyish mashinalari, presslar, kesish va silliqlash dastgohlari va boshqalar) zararli moddalarni chiqarib yuboradigan mahalliy soʻrish shamollatish tizimlari, uskuna ishga tushirish qurilmalari bilan shunday blokirovka qilinishi kerakki, mahalliy shamollatish uskunani yoqish bilan bir vaqtda ishga tushishi, oʻchirish esa ish toʻxtatilgandan soʻng kamida 3 daqiqadan keyin amalga oshirilishi lozim.

6.6. Qotmagan epoksid smolalar yoki kompaundlar bilan kichik qoʻl amallarini bajarishda ish stollari mahalliy soʻrish ventilyatsiyasi moslamalari bilan jihozlangan boʻlishi shart.

6.7. Qotmagan epoksid smolalar yoki kompozitsiyalar bilan ishlarni shamollatiluvchi pana joyda bajarish imkoni boʻlmaganda (katta oʻlchamli buyumlarni tayyorlash), bunday ish joyini tashqi havo bilan havo dushlash tizimini tashkil etish lozim. Bunda zararli moddalarning boshqa doimiy ish joylariga tarqalishining oldini olish choralarini koʻrish zarur.

6.8. Epoksid smolalar va ular asosidagi materiallarni olish va qoʻllash ishlari olib borilayotgan ishlab chiqarish xonalarida havoni keltirib beruvchi ventilyatsiya va havo bilan isitish tizimlarida qayta aylantirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

7. YORITISHGA QOʻYILADIGAN TALABLAR

7.1. Ishlab chiqarish xonalarida “Tabiiy va sunʼiy yoritish” QMQsi talablariga muvofiq tabiiy va sunʼiy yoritish koʻzda tutilishi kerak.

7.2. Epoksid smolalar ishlab chiqarishda ishlab chiqarish xonalarini sunʼiy yoritish umumiy tarzda, qoʻllanilganda esa umumiy va mahalliy (qoʻshma) yoritish tarzida tashkil etiladi. Ishchi yuzalarning yoritilganlik darajasi bajariladigan koʻrish ishining xususiyatiga mos kelishi lozim. Yoritish meʼyorlari 2-ilovada keltirilgan.

7.3. Yoritgichlar sifatida gaz-razryadli yorugʻlik manbalaridan foydalanish zarur, ularning turini tanlash xonaning vazifasi, balandligi va undagi havo muhitining xususiyatlarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.

7.4. Qaytargichsiz yoki sochuvchisiz ochiq lampalarni qoʻllashga ruxsat berilmaydi.

7.5. Yoritish qurilmalarini yiliga kamida bir marta, shuningdek har bir qayta qurishdan soʻng ishchi yuzalarning yoritilganlik darajasini nazorat qilish oʻtkazilishi shart.

7.6. Yoritgichlar va yorugʻlik tushirgichlarning ifloslanishi tufayli yoritilganlik darajasining pasayishini oldini olish uchun ularni “Tabiiy va sunʼiy yoritish. Loyihalash meʼyorlari” KMKda belgilangan muddatlarda muntazam ravishda tozalash kerak. Sexlar yoritgichlarni qulay va xavfsiz usullar bilan tozalashni taʼminlaydigan maxsus qurilma va moslamalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

7.7. Quyosh tomonga qaragan yorugʻlik qabul qilgichlar quyoshdan himoyalovchi qurilmalar bilan jihozlanishi kerak.

8. SHAXSIY HIMOYA VOSITALARIGA QOʻYILADIGAN TALABLAR VA SHAXSIY GIGIYENA CHORALARI

8.1. Ishchilar “Kimyo sanoati ishchi va xizmatchilariga maxsus kiyim, maxsus poyabzal va boshqa himoya vositalarini bepul berishning namunaviy tarmoq meʼyorlari”ga muvofiq belgilangan meʼyorlar va muddatlarda shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlanishi shart.

8.2. Shaxsiy himoya vositalarini tanlashda ishchi mehnat jarayonida duch kelishi mumkin boʻlgan ishlab chiqarish muhitining barcha zararli omillari majmuasini hisobga olish lozim. Himoya vositalari har bir ishlovchi uchun uning antropometrik maʼlumotlariga muvofiq alohida tanlanishi kerak.

8.3. Epoksid smolalari va ular asosidagi materiallar bilan ishlash maxsus himoya kiyimida amalga oshirilishi shart.

8.4. Cheklangan joylarda (kemalar, avtomobillar, uchish apparatlari va boshqalarning xonalarida yuzalarga epoksid kompozitsiyalarini qoplash) epoksid smolalari bilan olib boriladigan ishlar paxta matoli kostyumlarda va LIZ-4 pnevmatik shlemida (LIZ-5 pnevmatik niqobida) yoki LG-U shlangli pnevmatik kostyumda bajarilishi lozim. Bunda pnevmatik shlem (pnevmatik niqob) va pnevmatik kostyumga toza havo berilishini taʼminlash zarur.

8.5. Havoga ruxsat etilgan miqdordan ortiq xavfli moddalar ajralib chiqishi bilan kechadigan favqulodda holatlarda A markali patronli RU-60 M universal gaz niqobi va himoya koʻzoynaklari yoki PSH-1, PSH-2-57 turidagi izolyatsiyalovchi gaz niqobi qoʻllanilishi shart.

8.6. Chang nafas olish zonasiga kirishi mumkin boʻlgan operatsiyalarni bajaruvchi ishchilar (xomashyo va smolaning qattiq komponentlarini yuklash va maydalash, kukunli epoksid kompozitsiyalarini tayyorlash va ular bilan ishlash, epoksid smolalari asosidagi materiallarga mexanik ishlov berish) “Lepestok” yoki “Kama-200”, “Kama-40”, “Snejok-11” changga qarshi respiratorlar bilan taʼminlanishi kerak.

8.7. Qoʻl terisini epoksid smolalar, kompaundlar, qotiruvchilar va boshqa ingrediyentlarning taʼsiridan himoyalash uchun ishchilar rezina qoʻlqoplar bilan birga ularning ostiga kiyiladigan ip qoʻlqoplar yoki boʻz astarli polietilen qoʻlqoplar bilan taʼminlanishlari shart. Qotmagan epoksid smolalar va ular asosidagi kompozitsiyalar bilan qoʻllarning tasodifan ozgina ifloslanishi ehtimoli mavjud boʻlgan ishlarni bajarishda qoʻl terisiga maxsus himoya pastalarini surtish tavsiya etiladi (3-ilova). Tarkibida yogʻli moddalar boʻlgan pastalardan foydalanish taqiqlanadi, chunki epoksid birikmalar va qotiruvchilar yogʻda eriydigan moddalar hisoblanadi.

8.8. Shisha mato, shisha plastiklar bilan ishlashda (presslash uchun namunalar toʻplash va paketlarni yigʻish, shisha plastik chetlarini kesish va hokazo) qoʻl terisini qalin matoli qoʻlqoplar bilan himoyalash zarur.

8.9. Epoksid smolasi, kompaund, xomashyo tarkibiy qismlari teriga tushgan holda, ularni darhol filtr qogʻozi yoki 5 foizli soda eritmasi bilan namlangan paxta (doka) tampon yordamida olib tashlash, soʻngra iliq sovunli suv bilan yuvish lozim. Qoʻllarni yuvish uchun tayyorlash retsepti 3-ilovada keltirilgan MDM sovunidan foydalanish kerak. Qoʻllarni yuvish uchun atseton va boshqa organik erituvchilarni ishlatish qatʼiyan man etiladi, chunki ular smolalar va qotiruvchi moddalarning teri orqali oʻtishiga koʻmaklashadi, shuningdek, oʻzlari ham zaharli taʼsir koʻrsatishi mumkin.

8.10. Kimyoviy moddalar bilan ishlovchi barcha ishchilar smenadan soʻng dush qabul qilishlari shart. Zamburugʻli kasalliklarning oldini olish maqsadida ularga individual ochiq himoya poyabzali berilishi lozim.

8.11. Epoksid qatronlar va kompozit materiallarni tayyorlash hamda qoʻllash ishlab chiqarishlarida band boʻlgan ishchi va xizmatchilar Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining buyrugʻiga binoan majburiy dastlabki (ishga kirishda) va davriy tibbiy koʻriklardan oʻtishlari shart.

9. NAZORAT USULLARI

9.1. Ish zonasi havosining holatini nazorat qilish “Ish zonasi havosiga qoʻyiladigan umumiy sanitariya-gigiyena talablari” GOSTi talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

9.2. Ish zonasi havosini nazorat qilish mahalliy davlat sanitariya nazorati organlari bilan kelishilgan va korxona rahbari tasdiqlagan jadval asosida korxonaning sanitariya laboratoriyasi (sektori, guruhi) tomonidan muntazam ravishda, shuningdek, Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati markazi tomonidan rejali tartibda olib boriladi.

9.3. Ish zonasi havosiga I xavf sinfi zararli moddalar ajralib chiqqanda, nazorat har 10 kunda kamida 1 marta; II sinf uchun — oyiga kamida 1 marta; III va IV sinflar uchun — har chorakda kamida 1 marta oʻtkazilishi lozim.

9.4. Epoksid qatronlarini sintez qilish, ular asosidagi kompozitsiyalarni tayyorlash va qoʻllashda ish zonasi havosiga tushishi mumkin boʻlgan asosiy zararli moddalar roʻyxati 4-ilovada keltirilgan.

9.5. Epoksid smolalarni sanoat miqyosida sintez qilishda xom ashyoni reaktorga dozalash va yuklash bosqichida ish zonasi havosining sanitariya nazorati muayyan smola markasining retsepturasiga koʻra alohida moddalar boʻyicha amalga oshirilishi lozim; smolalarni sintez qilishning keyingi bosqichlarida, shuningdek, sanoat obyektlarida kompozit materiallarni tayyorlash va qoʻllashda — belgilangan asosiy komponent boʻyicha (5-ilova).

9.6. Laboratoriya sharoitida yangi epoksid smolalar va kompozitsion materiallarni yaratishda, shuningdek ularni tajriba-sanoat qurilmalarida texnologik sinovdan oʻtkazishda ish zonasi havosining sanitariya nazorati havo muhitiga chiqayotgan alohida moddalar boʻyicha olib borilishi kerak.

9.7. Yangi va qayta qurilgan yoritish qurilmalarini ishga tushirishda yoritilganlikni nazorat qilish majburiydir. Ishlab turgan yoritish qurilmalarini nazorat qilish yiliga kamida bir marta oʻtkazilishi shart.

9.8. Mikroiqlim koʻrsatkichlarini oʻlchash ishlab chiqarish xonalari mikroiqlimiga oid sanitariya qoidalari va meʼyorlari talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

9.9. Ish joylarida shovqin darajasini oʻlchash amaldagi meʼyoriy hujjatlarga muvofiq yiliga kamida bir marta oʻtkazilishi kerak.

9.10. Ishlab chiqarish xonalaridagi ish joylarida titrashni nazorat qilish foydalanish jarayonida, shuningdek, taʼmirlashdan soʻng amaldagi meʼyoriy hujjatlarga muvofiq yiliga kamida bir marta amalga oshirilishi lozim.

10. SANITARIYA-MAISHIY TAʼMINOTGA QOʻYILADIGAN TALABLAR

10.1. Epoksid smolalari va kompozitsion materiallarni ishlab chiqarish va qoʻllash boʻyicha korxonalar (uchastkalar)ning sanitariya-maishiy taʼminoti “Korxonalarning maʼmuriy va maishiy binolari” Qurilish meʼyorlari va qoidalariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

10.2. Sanitariya-maishiy xonalar tarkibi ishlab chiqarish jarayonlarining sanitariya tavsifi boʻyicha guruhlarga asoslanib aniqlanishi kerak (6-ilova).

10.3. Har bir sexda dam olish xonalari nazarda tutilishi lozim. Dam olish joylariga yaqin joyda ichimlik suvi favvorachalari va gazlangan suv beruvchi saturator qurilmalari oʻrnatilishi zarur.

10.4. Ish xonalarida ovqatlanish man etiladi. Ovqatlanish uchun zavod oshxonasidan tashqari qoʻl yuvgich va titan oʻrnatilgan maxsus xonalar ajratilishi shart.

11. REKONSTRUKSIYA VA TAʼMIRLASH DAVRIDA ISHLARNI TASHKIL ETISH VA BAJARISHGA QOʻYILADIGAN TALABLAR

11.1. Korxonani rekonstruksiya qilish loyihasiga har bir zararli omilni bartaraf etish yoki ruxsat etilgan chegaralargacha cheklash boʻyicha kompleks chora-tadbirlar kiritilishi lozim. Bunda rekonstruksiya ishlarini bajarayotgan xodimlar sogʻligʻiga umumiy taʼsiri hisobga olinishi, shuningdek atmosfera havosi, suv taʼminoti manbalari va tuproqni sanitariya jihatidan muhofaza qilish choralari koʻzda tutilishi kerak.

11.2. Taʼmirlash ishlarini boshlashdan oldin taʼmirlanishi kerak boʻlgan ishlab chiqarish uskunalari (reaktorlar, tindirgichlar, shimdirish mashinalari va boshqalar) sigʻimlarini ularning ichidagi moddalardan (smolalar, kompaundlar, xomashyo tarkibiy qismlari) toʻliq boʻshatish hamda ularni puxta tozalash, yuvish, bugʻlash va ishchining uskuna ichiga kirishini talab qilmaydigan usullar bilan zararsizlantirish lozim.

12. ATROF-MUHITNI SANITARIYA MUHOFAZASIGA QOʻYILADIGAN TALABLAR

12.1. Epoksid qatronlarini ishlab chiqarish va qoʻllash boʻyicha barcha korxonalarda (sexlar, korxonalar, uchastkalar) quyidagi meʼyoriy hujjatlarda keltirilgan atrof-muhitni muhofaza qilish talablariga rioya qilinishi shart: SanQvaM № 0006-93 “Oʻzbekiston Respublikasining aholi punktlari atmosfera havosini muhofaza qilish boʻyicha sanitariya meʼyorlari va qoidalari”; SanQvaM № 0172-04 “Oʻzbekiston Respublikasi hududida yer usti suvlarini muhofaza qilishga oid gigiyenik talablar”; SanQvaM № 179-04 “Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi aholi punktlari atmosfera havosida ifloslantiruvchi moddalarning REM gigiyenik meʼyoriy roʻyxati”; GOST “Tabiatni muhofaza qilish. Sanoat korxonalari tomonidan zararli moddalar chiqarilishining yoʻl qoʻyiladigan meʼyorlarini belgilash qoidalari”; GOST “Tabiatni muhofaza qilish. Atmosfera. Aholi punktlari havosi sifatini nazorat qilish qoidalari”; “Yer usti suvlarini oqova suvlar bilan ifloslanishdan muhofaza qilish qoidalari”; “Korxonalar chiqindilaridagi zararli moddalarning atmosfera havosidagi konsentratsiyalarini hisoblash uslubiyoti”; GOST “Tabiatni muhofaza qilish. Tuproq. Sanitariya holati koʻrsatkichlari nomenklaturasi”.

12.2. Ruxsat etilgan chegaraviy tashlamalarga (RECHT) rioya etilishini nazorat qilishda asosiy usul sifatida bevosita oʻlchash usullaridan foydalanish lozim. Bu usullar gaz tozalash qurilmalaridan keyingi yoki moddalar bevosita atmosferaga chiqariladigan joylarda zararli moddalar konsentratsiyasi va gaz-havo aralashmasi hajmlarini oʻlchash imkonini beradi.

12.3. Epoksid qatronlar va ular asosidagi materiallarni ishlab chiqarish va qoʻllash boʻyicha korxonalar (sexlar, uchastkalar) loyihalarida quyidagi maʼlumotlar koʻzda tutilishi lozim: ishlab chiqarish chiqindilari va oqovalarining sifat va miqdoriy tarkibi, ishlab chiqarish obyektining kelajakdagi rivojlanishini hisobga olgan holda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan chiqindilar hajmi, ifloslanishlarning atrof-muhitga taʼsirining ehtimoliy oqibatlari tavsifi.

12.5. Epoksid qatronlarini ishlab chiqarish va qoʻllash, sanoat chiqindilarini tozalash boʻyicha korxonalarda qoʻllaniladigan chora-tadbirlar majmui ishlab chiqarish chiqindilaridan maksimal darajada foydalanishni taʼminlashi zarur.

12.6. Atmosfera havosidagi zararli moddalar miqdori ruxsat etilgan maksimal konsentratsiya qiymatlaridan oshmasligi kerak. Aholi punktlari havosida nazorat qilinishi lozim boʻlgan eng xos zararli moddalar 7-ilovada keltirilgan.

12.7. Epoksid qatronlari ishlab chiqarishning oqova suvlari muallaq moddalar, natriy xloridi, xlororganik moddalarni chiqarib tashlashni nazarda tutuvchi dastlabki mahalliy tozalashdan soʻng biologik tozalash inshootiga yoʻnaltiriladi. Epoksid qatronlar asosidagi materiallarni ishlab chiqarishda ifloslangan suvlar (uskunalar, idishlarni yuvish, xonalarni tozalash va hokazo) maishiy oqova suvlar bilan birlashtiriladi va biologik tozalash inshootlariga yuboriladi.

12.8. Epoksid qatronlarini ishlab chiqarish va qayta ishlash korxonalari hududida zaharli chiqindilarni vaqtincha saqlash “Sanoat chiqindilarini inventarizatsiya qilish, tasniflash, saqlash va zararsizlantirishning sanitariya qoidalari”ga muvofiq amalga oshiriladi.

1-ILOVA

Epoksid smolalar va ular asosidagi materiallarni ishlab chiqarishda xavfli va zararli omillar manbai boʻlgan asosiy jarayonlar, operatsiyalar, uskunalar roʻyxati

2-ILOVA

Epoksid smolalar va ular asosidagi kompozitsion materiallar ishlab chiqarishda sunʼiy yoritishda ish yuzalarining yoritilganlik meʼyorlari

3-ILOVA

Tavsiya etiladigan himoya pastalari va yuvish eritmasi tarkibi

4-ILOVA

Zararli ishlab chiqarish omillarining xususiyati

Izoh:

Atmosfera havosidagi REM ustunida suratda — maksimal bir martalik REM, maxrajda — oʻrtacha sutkalik REM;

+ — teri va koʻzlarni maxsus himoya qilish talab etiladi.

5-ILOVA

Eng koʻp tarqalgan epoksid smolalar va kompozitsiyalarning uchuvchan mahsulotlarining ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiyalari

Shartli belgilar:

p — bugʻ va (yoki) gazlar,

p+a — bugʻ va aerozol aralashmasi

A — ishlab chiqarish sharoitlarida allergik kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan moddalar.

6-ILOVA

Epoksid smolalar va kompozitsion materiallar ishlab chiqaruvchi korxonalar (uchastkalar, sexlar) uchun maishiy xonalar tarkibi

7-ILOVA

Meʼyoriy va uslubiy hujjatlar roʻyxati

1. QMQ “Sanoat korxonalarining bosh rejalari. Loyihalash meʼyorlari”.

2. QMQ “Ishlab chiqarish binolari. Loyihalash meʼyorlari”.

3. QMQ “Isitish va havo sozlash. Loyihalash meʼyorlari”.

4. QMQ “Maʼmuriy va maishiy binolar”.

5. QMQ “Tabiiy va sunʼiy yoritish. Loyihalash meʼyorlari”.

6. QMQ 2.01.08-96 "Shovqindan himoyalanish. Loyihalash meʼyorlari”.

7. Ishlab chiqarish xonalari mikroiqlimining sanitariya meʼyorlari.

8. Texnologik jarayonlarni tashkil etishning sanitariya qoidalari va ishlab chiqarish uskunalariga qoʻyiladigan gigiyenik talablar.

9. QMQ “Zaharli sanoat chiqindilarini zararsizlantirish va koʻmish poligonlari. Loyihalash boʻyicha asosiy qoidalar”.

10. Sanoat chiqindilarini roʻyxatga olish, tasniflash, saqlash va zararsizlantirishning sanitariya qoidalari.

11. GOST “Ish joyi havosiga qoʻyiladigan umumiy sanitariya-gigiyenik talablar”.

12. GOST “Zararli moddalar. Tasniflash va xavfsizlikning umumiy talablari”.

13. GOST "Ish joyi havosi. Zararli moddalar konsentratsiyasini oʻlchash usullariga qoʻyiladigan talablar”.

14. GOST “Ishlab chiqarish jarayonlari. Umumiy xavfsizlik talablari”.

15. GOST “Shovqin. Umumiy xavfsizlik talablari”.

16. GOST “Oʻtirib ishlashda ish joyi. Umumiy ergonomik talablar”.

17. GOST “Tik turib ishlashda ish joyi. Umumiy ergonomik talablar”.

18. GOST "Ishlab chiqarish uskunalari”.