Atsetonni saqlash va qoʻllashda xavfsizlik qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (254-son)

01.12.2009

Oʻzbekiston Respublikasi Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi “Sanoatkontexnazorat” BOShLIGʻINING

BUYRUGʻI

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi bilan kelishilgan holda texnik hujjat deb topilgan. 2009-yil 29-dekabr, 6-15/23-10396/6-son]

Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonuniga (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1993-y., 5-son, 223-modda) va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi 267-son “Mehnatni muhofaza qilishga doir meʼyoriy hujjatlarni qayta koʻrib chiqish va ishlab chiqish toʻgʻrisida”gi qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining qarorlari toʻplami, 2000-y., 7-son, 39-modda) muvofiq buyuraman:

1. Atsetonni saqlash va qoʻllashda xavfsizlik qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi.

Inspeksiya boshligʻi I. XOLMATOV

Toshkent sh.,

2009-yil 1-dekabr,

254-son

“SANOATKONTEXNAZORAT” davlat inspeksiyasi boshligʻining 2009-yil 1-dekabrdagi 254-sonli buyrugʻiga ILOVA

Atsetonni saqlash va qoʻllashda xavfsizlik

QOIDALARI

Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1993-y., 5-son, 223-modda) Qonuniga muvofiq atsetonni saqlash va qoʻllashda xavfsizlik qoidalarini belgilaydi.

I. Umumiy qoidalar

1. Mazkur Qoidalar atsetonni saqlovchi va qoʻllovchi tashkilotlarga (bundan keyingi oʻrinlarda tashkilotlar deb yuritiladi) taalluqlidir.

2. Mazkur Qoidalar ishlab chiqarish binolarini va inshootlarini loyihalash, qurish va qayta qurishda, sexlarni texnik jihozlash va qayta jihozlashda, texnologik jarayonlar hamda uskunalardan foydalanishda hisobga olinishi lozim.

3. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi.

II. Atsetonni saqlash va qoʻllashda xavfsizlik

1-§. Umumiy talablar

4. Atseton — yengil alangalanuvchi, rangsiz, tiniq suyuqlik. Uning formulasi SN SOSN.

5. Atseton organik moddalar, rezina, saqich, lak va boʻyoqlarni, atsetat va sellyulozalarni erituvchi, organik sintez uchun xomashyo sifatida, atsetilen ballonlarida atsetilenni absorbsiyalash uchun qoʻllaniladi.

6. Atsetonni saqlash va qoʻllashdagi texnologik jarayonlar GOST 12.3.002-75 “Ishlab chiqarish jarayonlari. Umumiy xavfsizlik talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim.

7. Atsetonni saqlash va qoʻllashda asboblar, tartibga soluvchilar. signal beruvchilar va masofadan boshqarish vositalaridan iborat texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishga moʻljallangan qurilmalar majmuasi quyidagilarni taʼminlashi kerak:

a) jarayonlarning xavfsiz nazorati va boshqaruvi;

b) suyuqliklarning ortiqcha quyilishining oldini olish;

v) chegaraviy miqdorlarga erishganda yoki mexanizmning nosoz holatida himoyaviy blokirovkalarning ishlab ketishi;

g) xizmat koʻrsatuvchi sex xodimlarining ortiqcha harakatlanishining oldini olish maqsadida jarayonni nazorat qilish va boshqarishning markazlashtirilishi.

8. Texnologik jarayonlarni nazorat qilish tizimi, avtomatlashtirilgan va masofadan boshqarish tizimlari, avariyaga qarshi avtomatik himoya tizimi (AQAH tizimi), shuningdek avariya holatlaridan xabar beruvchi va aloqa (aloqa va xabar berish tizimi) tizimlari, shu jumladan asbob-uskunalar bilan komplekt yuborilayotgan tizimlar amaldagi meʼyoriy-texnik hujjat, loyiha, reglamentlar talablariga javob berishi va texnologik parametrlarni berilgan aniqlikda ushlab turishni, texnologik jarayonlarni ishonchli va xavfsiz olib borilishini taʼminlashi kerak.

9. Atseton konsentratsiyasi ruxsat etilgan eng koʻp miqdordan koʻtarilganda avtomatik gazoanalizatorlar quyidagilarni taʼminlashi lozim:

a) avariyali shamollatishning yoqilishini;

b) texnologik jarayonni xususiyatiga koʻra apparatlarni toʻxtatishini;

v) texnologik apparatlarga va kommunikatsiyaga atsetonni qabul qilinishini toʻxtatadigan avariya surilmalarining yopilishini;

g) apparatlar va kommunikatsiyalarga flegmatizatorlarning uzatilishini.

10. Atsetonni berilgan darajasiga qatʼiy rioya qilish zarur, chunki undan chetga chiqish portlash xavfi boʻlgan mahsulotlarni muhitga otilib chiqishini keltirib, portlash xavfi boʻlgan aralashmalarni paydo boʻlishini va keyingi portlashni keltirib chiqaradi.

11. Saqlovchi klapanlar soni va ularni oʻtkazish qobiliyati GOST 12.2.085-82 “Bosim ostida ishlaydigan idishlar. Saqlovchi klapanlar. Xavfsizlik talablari”ga muvofiq hisob boʻyicha tanlab olingan va sozlangan boʻlishi kerak.

12. Analizatorlarning oʻlchov asboblari, avtomatik gazoanalizatorlar va unga tegishli boshqa asboblar portlash xavfi boʻlgan xonalarda va ochiq portlash xavfi boʻlgan qurilmalarda “Isteʼmolchilarning elektr qurilmalaridan foydalanishda xavfsizlik texnikasi qoidalari” (roʻyxat raqami 1400, 2004-yil 20-avgust) talablarini hisobga olgan holda qulflanadigan shkaflarda joylashtirilishi kerak.

13. Gazoanalizatorlarning datchigi eng kam masofada gaz va bugʻlarning chiqish ehtimoli koʻp boʻlgan joyda oʻrnatilishi, asboblarga xizmat koʻrsatish va sozlash uchun qulay boʻlishi kerak.

14. Atseton havodagi kislorod bilan portlashga xavfli aralashmalarni hosil qilgani uchun, atsetonni saqlovchi va qoʻllovchi obyektlar portlash xavfi boʻyicha V-1a va V-1g sinf toifasi va yongʻin xavfi boʻyicha A toifasiga tegishli.

15. Atseton yonib ketganida oʻchirish uchun mexanik havo yoki ximik koʻpik, inert gazlar, suv bugʻi, apparaturani sovutish uchun suv, qum, asbest matosi ishlatiladi.

2-§. Boʻyash ishlarida atsetondan foydalanish

16. Boʻyoqlarni tayyorlashda eritgich bugʻlarining ajralishi mahsulotlarni boʻyash jarayoni uchun xarakterli boʻlgan zararli va xavfli ishlab chiqarish omillaridan biri hisoblanadi.

17. Boʻyash ishlarini oʻtkazganda ishlab chiqarish xonalarida, texnologik uskunalarda yongʻin va portlashni vujudga keltirish sharoitlarini bartaraf qiladigan choralar nazarda tutilishi zarur.

18. Boʻyoq tayyorlovchi boʻlimlarning barcha uskunalari yonmaydigan materiallardan tayyorlanishi lozim.

19. Boʻyoq tayyorlovchi boʻlimlarda ochiq olov ishlatilishi bilan bogʻliq ishlarni oʻtkazishga ruxsat etilmaydi.

20. Lak va boʻyoq materiallarni suyultirish bilan bogʻliq barcha ishlarni ventilatsiya tizimi yoqilgan holda oʻtkazish zarur.

21. 40dm3 dan koʻp boʻlgan sigʻimli idishdan lak va boʻyoq materiallarni va eritgichlarni (atseton) ish idishiga uzatish nasoslar yordamida quvurlarda amalga oshirilishi lozim.

22. Lak va boʻyoq materiallar va eritgichlarning chiqindilarini kanalizatsiyaga toʻkish man etiladi. Ularni maxsus yopiq idishga toʻplab va maxsus ajratilgan joyga olib borish lozim.

23. Ishlatilgandan soʻng qiyqindilarni va lattalarni poʻlat qopqoq bilan yopiladigan poʻlat qutilarga joylash va smena soʻngida yongʻin xavfsizligi xizmati koʻrsatmasi boʻyicha sexdan ajratilgan maxsus joyga chiqarish lozim.

24. Pollarni, devor va uskunalarni eritgichlar (atseton) bilan yuvish man etiladi.

25. Atseton toʻkilgan maxsus kiyimni darhol tozasiga almashtirish lozim.

26. Polga toʻkilgan atsetonga darhol qum sepilishi va keyin esa chuqurga yogʻoch belkurak yoki kurakcha bilan olib tashlanishi kerak.

27. Boʻyoq tayyorlash boʻlinmalarida ovqat saqlash va ovqatlanish taqiqlanadi.

28. Uzatish tizimi aralashtirgichlarda atseton toʻlib ketishining oldini olish uchun oʻlchagich yoki dozator hisoblagichdan foydalanish kerak.

3-§. Rezinali sanoat tashkilotlarda atsetondan foydalanish

29. Atseton uchun sigʻimlar toshib ketishining oldini oluvchi va atsetonni avariyaviy toʻkishni taʼminlovchi qurilmalar bilan jihozlanishi kerak.

30. Aralashtirgichga koʻchma idishlarda (chelak va boshqalar) atseton uzatishdan foydalanish taqiqlanadi.

31. Atsetonni aralashtirgichga erkin sharillab tushishi taqiqlanadi.

32. Rotorlarning parrak taroqlari yoki aralashtirgichlarni ichki yuzasi alangalanmaydigan materialdan yasalgan yoki shu materiallardan tayyorlangan qoplamaga ega boʻlishi kerak.

33. Aralashtirgichning ishchi kamerasi germetik holatda boʻlishi kerak.

34. Eritma (atseton)ni suvdan ajralish bosqichida, eritmani kanalizatsiyaga tushishining oldini oluvchi vositalar nazarda tutilishi kerak.

4-§. Atsetilen ballonlarda atsetondan foydalanish

35. Atsetilen ballonlarida atseton atsetilen absorbsiyasi uchun qoʻllaniladi.

36. Ballonga atsetilen haydash miqdorini oshirish uchun texnik atsetondan foydalaniladi, yaʼni ballonga 225 — 230g atsetonni gʻovak massasi bilan 1 litr ballon sigʻimining har bir litriga kiritiladi. Gʻovak massali modda atsetonga nisbatan ham oddiy sharoitlarda ham yuqori harorat va bosimda neytral boʻlishi kerak.

37. Atsetonni toʻldirilgan ballondan kamayishi (atsetilen chiqqanda), 40 litrlik ballondan bir litrdan oshsa, maxsus dozalovchi asbob yordamida ballonga etishmaydigan atseton miqdorini qoʻshish zarur.

38. Gʻovak massa sifatiga, gʻovak massa toʻldirilishi toʻgʻriligiga va birinchi quyilgan atseton sifatiga ishlab chiqaruvchi tashkilot javobgardir. Ishlatilishda boʻlgan ballonlardagi toʻgʻri dozalash va eritma sifatiga atseton bilan toʻldirish tashkilotlari javobgardir.

39. Atsetilen ballonini tashqi issiqlik manbai bilan qizdirish taqiqlanadi. Chunki harorat 56° S dan yuqoriga koʻtarilganda, atsetondagi atsetilen eritmalarining erishi tezda kamayadi va eritmali holatdagi atsetilen gazsimon holatga oʻtadi, atseton bugʻlanishi natijasida ballondagi bosim ortadi yaʼni bugʻlarining qizishi 11,2 marotabaga oʻsishi mumkin, yaʼni favqulodda xavflidir.

40. Bir ballondan soatiga olinadigan gaz miqdori, 1200 — 1500dm3 dan oshmasligi kerak.

41. Atsetilen ballonlar bilan ishlashda barcha birikmalarning germetikligini puxta tekshirish zarur, aks holda ballon oldida portlash xavfi bor gazli aralashma paydo boʻlishi mumkin.

42. Atsetilenli ballonlarni vertikal holatda saqlash tavsiya etiladi, yaʼni yotqizilgan ballonda atsetilen bilan ancha miqdorda atseton ham ajraladi, ballonga yomon tiqilgan gʻovak massadan esa atseton ventil orqali oqishi mumkin.

5-§. Atsetonni saqlash

43. Tashkilotlarda atsetonni joʻnatish, undan foydalanish va saqlash bilan bogʻliq ishlarni tashkil etish, texnologik reglamentlar, standartlar va amaldagi boshqa meʼyoriy texnik hujjatlarga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

44. Tashkilot rahbari atsetondan foydalanish va saqlashni toʻgʻri tashkil etish boʻyicha javobgar hisoblanadi.

45. Texnik atsetonni poʻlatli, alyumin, ruhlangan idishlarda va shisha butillarda saqlash kerak.

46. Atseton prekursor hisoblanib, uni saqlash va taqsimlash “Narkotik moddalar, psixotrop moddalar va prekursorlarni Oʻzbekiston Respublikasi hududi orqali olib kirish, olib chiqish va tranzitlash haqida” gi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 31-iyuldagi 293-sonli qarori talablariga muvofiq boʻlishi kerak.

47. Atseton saqlanadigan sigʻimlar plombalangan boʻlishi kerak.

48. Ishlab chiqarishda (tashkilotda) foydalaniladigan atseton, omborlarda yoki maxsus cheka binolarda yaxshi saqlanishini taʼminlagan holda saqlanishi kerak.

49. Atsetonni yertoʻla va yarim yertoʻla binolarda saqlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

50. Ombor binolari eshiklari yopiq holda boʻlishi kerak. Ish vaqti tugagandan soʻng eshiklar qulflanishi va muhrlanishi kerak, kalit, muhr va plomba moddiy javobgar shaxsda boʻlishi kerak. Barcha omborlarda koʻrinadigan joylarida GOST 12.4.026.-76.ga muvofiq “Signal ranglari va xavfsizlik belgilari”, xavfsizlik texnikasi boʻyicha yoʻriqnoma va birinchi yordam koʻrsatish xavfsizlik belgilari osilgan boʻlishi kerak.

51. Atseton va boshqa tez alangalanuvchi suyuqliklarni kichik taralarda (bochka, bidon, banka) saqlashda, omborning har bir boʻlmasida ajratilgan mahsulot turi saqlanishi kerak.

52. Atsetonni taralarda omborda saqlanishi stellaj yoki shtabellarda amalga oshiriladi. Stellajlar yonmaydigan va barqaror boʻlishi kerak.

53. Yuklash-tushirish mexanizmlaridan oʻtish uchun stellaj va shtabellar oʻrtasidagi masofa 1,5 m. dan, oʻtish joylari — 0,8 m. dan kam boʻlmasligi kerak. Bundan tashqari har bir omborda boʻyi — eniga 1,5-2 m. omborni bor boʻyiga va koʻndalangiga eshik teshiklariga qarama-qarshi oʻtish joylari boʻlishi kerak.

54. Polda, shtabellarda atsetonli bochkalarni qoʻlda taxlashda bochkalarni qatorlar orasida tagligi bilan gorizontal holati boʻyicha ikki qatordan ortiq boʻlmasligi va bochkalarni balandligi boʻyicha vertikal holatida bir qavatdan ortiq boʻlmasligi kerak.

55. Polda atsetonli bochkalarni mexanizatsiyalashtirilgan holda taxlashda qatorlar orasidagi taglik bilan qavatlar miqdori uchtadan oshmasligi kerak.

56. Atsetonli bochkalarni taxlash stellajni har bir qavatida balandligi boʻyicha bir qatordan bajarilishi kerak.

57. Stellaj yoki shtabelni eniga atsetonli ikki bochkadan ortiq taxlash tavsiya etilmaydi.

58. Atsetonli bochkalarni yumalatganda va saqlash joyiga yuklashda, bochkalarga zarb tegishi va uchqun paydo boʻlishini oldini olib, ehtiyotlikka rioya qilish zarur.

59. Atsetonli bochkalarning tiqinlari yuqoriga qaratilgan holda taxlanishi kerak. Metall bochka-taralarning tiqinlari rezbali va maxsus kalit vositasida ochilishi kerak. Tiqinlarni bolgʻa, zubilo va boshqa asboblar bilan ochishga yoʻl qoʻyilmaydi, yogʻoch tiqinlarni qoʻllashga ruxsat etilmaydi.

60. Atsetonlarni butillarda saqlashda ularni yonmaydigan panjaralarda joylashtirish kerak.

61. Isitish asboblari yonida atsetonni saqlashga ruxsat etilmaydi. Stellaj yoki shtabelning isitish elementigacha masofasi 1 metrdan kam boʻlmasligi kerak.

62. Ombordan atsetonni ochiq usulda tarqatilishiga ruxsat etilmaydi.

63. Atsetondan boʻshatilgan tara maxsus yopiq maydonchalarda, ishlab chiqarish binolari va omborlaridan 30 metrdan kam boʻlmagan masofada saqlanishi kerak. Atsetondan tozalash va yuvish uchun beruvchi-soʻruvchi shamolatgich bilan jihozlangan maxsus joy (bino) moʻljallanishi lozim.

64. Atsetonni sexlardagi ombor va omborxona binolarida saqlash meʼyorlarini maʼmuriyat yongʻin xavfsizligi bilan kelishilgan holda tasdiqlaydi va oʻrnatadi. Omborxona binosining hajmi 200 m3 dan oshmasligi kerak.

65. Atseton saqlanadigan sanoat tashkilotlari omborxonalarida atseton miqdori, kelgan sanasi, yetkazib beruvchining nomi, kimga, qachon va qancha miqdorda atseton joʻnatilganligi toʻgʻrisida majburiy tartibdagi kartochkalar yuritilishi kerak.

66. Sanoat tashkilotlari sexlarida belgilangan tartibda ish jurnalida — smenalik, sex texnik hisobotlarida — oylik, yil natijalariga koʻra choraklik atseton hisobi yuritiladi. Texnik hisoblarda tasdiqlangan meʼyor boʻyicha chiqim va hisobot davridagi atseton chiqimlari aks ettirilishi lozim.

67. Atsetonli taralarni tashqi holatini doimiy (butunligini, germetikligini, tamgʻaning mavjudligini) nazorat qilish kerak.

68. Atsetonni tarada maxsus maydonchalarda guruhlarda har birida 100 donadan ortiq boʻlmagan, guruhlar orasidagi uzilishlar 1 m dan kam boʻlmagan holda taxlanishi kerak.

69. Ochiq maydonlarda va ayvon ostida bochkalarni yogʻoch taglikda bir qatordan tiqinlarini yuqoriga qilib taxlash lozim.

70. Atsetonni kimyoviy laboratoriyalarda kundalik ehtiyojlardan oshirmagan miqdorda metall yoki mustahkam shisha taralarda mahkam tiqinlangan holda saqlash lozim. Atsetonli sigʻimlar 2/3 dan ortiq toʻldirilmasligi va ichi asbest yoki shishatola bilan qoplangan metall yashiklarda joylashtirilishi kerak. Yashikni ichkari tomoniga laboratoriya mudiri imzolagan saqlanuvchi moddalar roʻyxati yopishtirilgan boʻlishi kerak. Yashik qulf bilan yopilishi kerak.

71. Atsetonni mineral kislotalar, qisilgan va suyultirilgan gazlar, yonuvchi moddalar hamda organik moddalar hamda portlash xavfi boʻlgan aralashmalar beruvchi noorganik tuzlar bilan birgalikda saqlashga ruxsat etilmaydi.

72. Atseton kimyoviy laboratoriya omborxonalarida nomerlangan, shnurlangan, tashkilot rahbari imzosi va muhri bilan yopishtirilgan maxsus kitobda hisobga olinishi lozim.

73. Har oyning 1 kunida belgilangan tartibda inventirizatsiya oʻtkaziladi va atseton boʻyicha balans tuziladi.

74. Atsetonni saqlash uchun laboratoriya (xona)da, raqamlari koʻrsatilgan shkaf va seyflar soni kiritilgan mulklar roʻyxati boʻlishi kerak.

75. Metall shkaflar va seyflar yopiq holda saqlanishi kerak. Ish kuni tamom boʻlganidan soʻng, metall shkaflar va atseton saqlash uchun xonalar qulflanadi, kalit, muhr va plombir ularni butunligiga javob beruvchi shaxsga topshiriladi.

76. Atsetonni saqlash uchun xonalar, seyflar (metall shkaflar)ni ikki juftdan kaliti boʻlishi kerak, shundan bir jufti yuridik shaxs buyrugʻi bilan tayinlangan atseton butunligiga javobgar shaxsda, ikkinchisi laboratoriya rahbarida muhrlangan qalamdonda (penal) saqlanishi kerak. Ushbu kalitlarni stol va boshqa joylarda qoldirish man etiladi.

III. Ishlab chiqarish asbob-uskunalariga qoʻyiladigan talablar

1-§. Ish joylari va uskunalarga xavfsizlik talablari

77. Konstruksiya boʻyicha ishlab chiqarish uskunasi taʼmirlov vaqtida, tashish va saqlashda, foydalanishda, texnologik sxemalar tarkibida yoki alohida ishlatilganda xavfsizlik talablarini taʼminlashi shart.

78. Texnologiya shartlari boʻyicha atsetonni kam miqdori bilan ishlarni oʻtkazish joylarida quyidagi chora-tadbirlarga rioya qilish zarur:

a) ish joylaridagi atseton miqdorini aniqlash va uning belgilangan meʼyorlaridan oshirmaslik;

b) atsetondan ajraladigan bugʻini tutish uchun joyidagi soʻrgʻich (otsos) oʻrnatilgan boʻlishi;

v) ochiq vannalarda va idishlarda tuzatilgan zich yopiladigan qopqoqlar boʻlishi va ishlamagan vaqtda yopiq holatda boʻlishi;

g) statsionar vannalardan va idishlardan atsetonni avariyaviy boʻshatish imkoniyatini taʼminlash;

d) atseton almashuvi boʻyicha ishlarni kam xavfli va yonmaydigan erituvchilar bilan olib borish.

79. Atsetonni berilgan darajasiga qatʼiy rioya qilish zarur, chunki undan chetga chiqish portlash xavfini keltirib chiqarishga sabab boʻladi.

80. Idishlardan yoki apparatlardan atsetonni avariyali toʻkish tarmoqlari, surma klapanlar, qurilmalar tuzatilgan boʻlishi shart hamda tanitadigan belgilariga ega boʻlishi, ularga ostonalar esa boʻsh boʻlishi shart. Toʻkish operatsiyalarini ketma-ketligi yoʻriqnoma bilan belgilangan boʻlishi kerak.

81. Ishlab chiqarish sharoitlarida atseton bugʻlari binolarning havo muhitiga tegishini bartaraf qilish uchun apparatlarni, uskunalarni toʻkish va toʻldirish jarayonlari zichligi saqlangan boʻlishi shart.

82. Rezbali birikmalarning zichligiga keraklicha zichlanadigan oʻrash va mastikani ishlatish bilan erishish kerak.

83. Atseton bilan aloqada ishlaydigan texnologik uskunani qoʻzgʻaladigan ulanishni zichlash uchun yon tomonli tur zichlashni ishlatish tavsiya etiladi.

84. Zichlash yetarli boʻlmaganda, uskuna mahalliy soʻrgʻichga ega boʻlishi kerak. Oʻrnatilgan ventilatsion tizimlar texnologik uskunani ishga tushiradigan qurilma bilan ulangan boʻlishi kerak.

85. Apparatlarni nafas olish va zaharlaydigan tarmoqlarda va atsetonli rezervuarlarda, hamda alanga tarqalishi mumkin boʻlgan quvurlarda alanga tarqalishidan himoya vositalari oʻrnatilishi shart. Olovtoʻsiqlar konstruksiyasi ekspluatatsiya qilish hisobi bilan alangani ishonchli bartaraf qilishini taʼminlashi shart.

86. Barcha agregatlarni zichlash qurilmalari tartibli, puxta koʻrikdan va tekshiruvdan oʻtkazilishi shart. Zichlik buzilganda nosoz joylar tuzatilishi kerak.

87. Gaz yoki bugʻlarning otilib chiqish manbalari vujudga kelgan holatlarda ish nosozliklar bartaraf boʻlgunicha toʻxtatilishi shart.

88. Uskuna pasport va raqamga ega boʻlishi kerak. Tayyorlovchi-zavod pasporti boʻlmaganda u tashkilot egasi tomonidan tuziladi. Uskuna raqami boʻyicha uskuna hisob va davriy koʻriklar maxsus daftariga kiritiladi.

89. Barcha texnologik uskunalarga, texnologik sxema raqamiga muvofiq raqam qoʻyilgan boʻlishi kerak.

90. Uskunani harakatlanadigan va aylanadigan xavf manbai boʻlgan qismlarida toʻsiqlari boʻlishi kerak. Toʻsiqli moslamalar yetarli zich boʻlishi, ishonchli mustahkamlanishi hamda ishlab chiqarish ishiga va uskunani sozlashga xalaqit bermasligi kerak.

91. Ishlab chiqarish uskunasining joyi va kommunikatsiyasi ularga xizmat qilishni, taʼmirlovining qulayligini va xavfsizligini va avariya holatida yoki yongʻinda insonlarni xavfsiz evakuatsiya qilinishini taʼminlashi lozim.

92. Harorat, bosim kuzatilishini talab qiladigan texnologik jarayonlarni olib borish uchun uskuna-qurilma joyida nazorat asboblari bilan va boshqarish shitida koʻrsatmalar hamda masofadan boshqarish asboblari bilan taʼminlanishi shart.

93. Har bir ish joylarida uskunadan foydalanish yoʻriqnomasi, texnologik jarayonni olib borish, mehnat xavfsizligi boʻyicha yoʻriqnomalar, ushbu texnologik jarayonlarda zaharli moddalar bilan zaharlangan shaxslarga shifokor kelguncha yordam koʻrsatish boʻyicha yoʻriqnomalar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

94. Ushbu Yoʻriqnomada moʻljallangan muddatlarda va tartibda oʻtkazilishi kerak boʻlgan, saqlaydigan qurilmalar va nazorat-oʻlchash asboblarini, armatura harakatini toʻgʻri tekshirilishiga eʼtibor berib, xavfsizlik texnikasi boʻyicha yoʻriqnoma talablarini xizmat qiladigan xodim bajarishi shart.

95. Armaturadan foydalanish, tayyorlovchi-zavod foydalanish yoʻriqnomasi va texnik tarifga muvofiq boʻlishi kerak.

96. Armatura uning foydalanish sharoitlarida, ish parametrlarida, muhit qismida moʻljallanishi bilan muvofiqlikda ishlatilishi kerak.

97. Qulflash armaturani tartibga soluvchi sifatida ishlatish man etiladi.

98. Joʻmrak va zulfinlarni ochish yoki yopish uchun turli dastaklarni ishlatish man etiladi.

99. Qish vaqtida havo moʻrisini tashqi uchi qor va muzdan tozalanishi shart.

100. Maʼmuriyat butun ishlab chiqarish uskunalarini xavfsiz ishlatilishini taʼminlashga majburdir.

2-§. Nasoslar

101. Tez alangalanuvchi suyuqliklarni haydash uchun qoʻllaniladigan nasoslar, GOST 15110-78 “Kimyoviy ishlab chiqarishlar uchun markazdan qochma nasoslar” va GOST 12.2.003-91 “Ishlab chiqarishli uskunalar. Xavfsizlikning umumiy talablari”ga muvofiq boʻlishi lozim.

102. Nasoslar, uchqun paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaydigan konstruksiyada boʻlishi shart.

103. Tez alangalanuvchi suyuqliklarni bir joydan boshqasiga oʻtkazish uchun — markazdan qochma salniksiz ikki chekadan zichlangan yoki boshqa konstruksiyali zichlanadigan nasoslar ishlatish kerak.

104. Salniklar orqali — tez alangalanuvchi suyuqliklarni chiqib ketishi mumkin boʻlgan nasoslardan foydalanish man etiladi.

105. Qoidaga koʻra, soʻrib oladigan yoʻlni minimal masofasini taʼminlash uchun nasoslar texnologik tayinlash chizmasi boʻyicha guruhlar koʻrinishida joylashtirilgan boʻlishi kerak.

106. Nasoslarning tagliklarida, ularni ishlatish jarayonida suyuqliklarni yigʻish uchun hamda yuvish va taʼmirlash vaqtida drenaj sigʻimida qiyalik boʻlishi kerak.

107. Oquvchi-soʻruvchi ventilatsiya tizimi oʻchirilgan yoki buzilgan vaqtda atsetonni haydash nasos stansiyalaridan foydalanish man etiladi.

108. Nasoslarni ishlash vaqtida — ishqalanadigan sirtini moylanishi, salniklar va podshipniklarni harorati doim kuzatib turilishi kerak.

109. Nasoslar tagida moylanadigan materiallar va tez alangalanuvchi suyuqliklarning toʻplanishi man etiladi.

110. Nasoslarning normal ish tartibini buzadigan nosozliklar aniqlangach, nasosni toʻxtatish va nosozlikni bartaraf etish zarur. Nasos, agregat va quvurlarning ishini toʻxtatmay, suv bilan yuvmay va inert gaz bilan tozalamay taʼmirlash ishlarini olib borish taqiqlanadi.

111. Nasoslar texnologik qurilmalarning etajerkalarining ostida joylashganda ularni masofadan boshqarish moslamalari orqali toʻxtatilishi inobatga olinishi shart.

112. Nasoslarning poydevorlari, suv yigʻilish chuqurchalari, nov va pollari doimo tozalikda saqlanishi va toʻkilgan mahsulot va moylardan darhol tozalanishi shart.

113. Tez alangalanuvchi suyuqliklarni haydash uchun nasosxonalardagi havo muhitini nazorat qilish asboblar bilan jihozlanishi shart. Asboblarni nosozligida nasos stansiyalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

114. Nasosxonalarda tez alangalanuvchi suyuqliklar, alangalanuvchi suyuqliklar va shunga oʻxshash materiallarning saqlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Qopqogʻi zich yopiladigan maxsus metalldan tayyorlangan idishda ehtiyoji bir sutkaliq boʻlgan moylash materiallar saqlanishi mumkin.

115. Nasos stansiyalarida yongʻinni oʻchirish birlamchi vositalarining mavjudligi va sozligini doimo nazorat qilish lozim.

116. Markazdan qochuvchi (tsentrobejniy) nasoslar uchun mumkin boʻlgan chegaralarda tebranma darajasi va uning saqlanishiga quyidagi qoʻshimcha choralar moʻljallash tavsiya etiladi:

a) agregat markazini sozlash, rotorning dinamik va statik muvozanatini, oqim pulsatsiyasining (pompaj, kavitatsiya) oldini olish, muftalarni muvozanatlashtirish;

b) ruxsat etilgan tebranma darajasini oʻzgarishida agregatni avtomatik ravishda toʻxtatish.

117. Nasos qismlarining materiallari statistik elektrlarning koʻpayishiga yoʻl qoʻyilmasligi kerak.

3-§. Aralashtirgichlar

118. Atsetonni yonadigan mahsulotlar bilan aralashtirish tartibi va usullari, uskunaning va aralashtiradigan qurilmalarni konstruksiyasi, bu mahsulotlarni samarali aralashtirilishini taʼminlashi kerak.

119. Ekzotermik jarayonlar bilan oʻtadigan aralashtirish holatlarida esa, jarayon tezligining kuchayishi, aralashmaning qizishi va lokal zonalarining paydo boʻlishi mumkinligi bartaraf etilgan boʻlishi kerak.

120. Aralashtirgichlarga yuboriladigan kommunikatsiyalar teskari klapanlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

121. Ishlatish jarayonida aralashtirgichlarning ishlashini va reaktorlar vallarining salnikli zichligi germetikligini nazorat qilish zarur.

122. Apparatlar ostiga, apparatdagi suyuqlik hajmiga hisoblangan taglik oʻrnatish zarur.

4-§. Laboratoriyalarda atseton bilan ishlash

123. Laboratoriya xonalarida atseton bilan ishlaganda uch asosiy prinsipga amal qilish kerak:

a) muhitga atseton bugʻlarini tarqalishiga yoʻl qoʻymaslik;

b) yongʻinga xavfli konsentratsiya bugʻlari tasodifan paydo boʻlganida alangalanish mumkinligini bartaraf qilish;

avariya oqibatlari minimal boʻlishi uchun, oldindan mumkin boʻlgan choralarni koʻrish.

124. Tortuvchi shkafdan tashqarida atseton bilan ishlarni oʻtkazish man etiladi.

125. Atsetonni isitilishini faqat paydo boʻladigan bugʻlarni toʻliq kondensatsiyalanishni taʼminlaydigan qurilmalarda va asboblarda oʻtkazish lozim. Atsetonni isitilishi bilan bogʻliq jarayonlarni oʻtkazganda suv muzlatgichlaridan foydalanish kerak.

126. Ochiq alanga va ochiq spiralli elektroplitkalarni isitish asboblari sifatida ishlatish man etiladi.

127. Atsetonni laboratoriyalarda saqlanishi tasdiqlangan meʼyorlar talablariga muvofiqligi taʼminlanishi lozim. Zich yopiladigan qopqoq bilan taʼminlangan, 1 dm3 dan koʻp boʻlmagan sigʻimli qalin butilkalarda atsetonni saqlashga ruxsat etiladi. Atsetonli butilkalarni issiq manbalardan uzoqda oʻrnatilgan maxsus qutilarga joylashtirish lozim.

128. Atseton chiqindilarini kanalizatsiyaga toʻkish man etiladi.

129. Atseton tasodifan toʻkilganda darhol barcha ochiq olov manbalarini, elektr isitish asboblarini oʻchirish hamda kunduzgi vaqtda umumiy viklyuchatelni oʻchirib, xonani toksizlantirmoq lozim. Atseton toʻkilgan joyni qum sepib, ifloslangan qumni rangli metaldan yasalgan kurakcha bilan olish kerak.

5-§. Quvurlar

130. Moslamaga quvurlarni yotqizish usullariga va joylashtirilishiga talablar amaldagi qoida va meʼyorlarga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

131. Quvurlarga material va ularning detal hamda armaturalarini tanlashda quvurlar klassifikatsiyasidan, ularning shartli oʻtish yoʻllari va ularda haydalanayotgan muhitning chegaralangan parametrlari, ularni agressiv va erozion tarkibini inobatga olish zarur.

132. Atsetonni haydash uchun quvurlarni konstruktiv rasmiylashtirilishi quyidagilarni taʼminlashi kerak:

a) meʼyoriy muddat chegaralarida ularni xavfsiz va ishonchli ishlatishni;

b) loyiha parametrlari bilan muvofiqlikda texnologik jarayonlarni yuritishni;

v) texnologik tugunlar (bloklar)ga qurilma rejasini tuzishda ularning portlash xavfining optimal darajasini, montaj va taʼmirlash ishlarini amalga oshirish qulayliklarini;

g) koʻtarma-transport vositalarini belgilangan loyihada foydalanish qulayligi va bevosita texnik holatini kuzatishni;

d) quvurlarni payvand choklarini termik qayta ishlashni va ularning sinovini;

e) quvurlarni nurashdan, takroriy paydo boʻluvchi chaqmoq va statik elektrdan izolatsiyalash va himoyalashni;

j) quvurlardagi tiqinlarni oldini olishni;

z) quvurlardagi eng qisqa uzunlikni;

i) turgʻun zonalarning paydo boʻlishi va osilishiga yoʻl qoʻymaslikni;

k) quvurlarda deformatsiya haroratini oʻz oʻzidan kompensatsiyalanish mumkinligini;

l) koʻtarma mexanizmlar, moslama va yongʻin oʻchirish vositalarining erkin joylashtirish mumkinligini.

133. Ichki maʼmuriy, maishiy, xoʻjalik binolari va elektr taqsimlash moslamali binolarda, elektrqurilmalarda, avtomatizatsiya shitlarida, transformator binolarida, shamolatgich kameralarda, issiqlik punktlarida, xodimlar evakuatsiya yoʻllarida (narvon qafaslari, yoʻlak ) hamda moʻljallangan barcha binolarda tranzit orqali atsetonni transportlashda texnologik quvurlar yotqizilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

134. Devor, bostirma va pardevor, A va B toifadagi ajratuvchi qoʻshni binolar orqali atsetonli texnologik quvurlar yotqizilishi, faqat ayrim hollarda, yaʼni texnologik jarayonlarda talab qilinsa ruxsat etiladi. Quvurlarning devordan oʻtish joylari yonmaydigan germetik qurilmaga ega boʻlishi va quvurlarni yotqizilishiga qulaylikni taʼminlashi kerak.

135. Quvurlarni sexga kiritilgan texnologik tugunlari va qurilmalariga qulfli armatura oʻrnatish kerak.

136. Quvurlarni boʻyash va tamgʻalash, muhitning harakat yoʻnalishlari koʻrsatkichlari GOST 14202-69 “Sanoat tashkilotlari quvurlari. Taniqli boʻyoqlari, ogohlantiruvchi belgilar va markalash shitlari”talablariga muvofiq boʻlishi kerak. Atseton quvurlarida qizil boʻyoq bilan ogohlantiruvchi halqa surtilishi kerak.

137. Portlash xavfi bor boʻlgan texnologik sxemalarda, qoidaga koʻra, atsetonni transportlash uchun statsionar quvurlar sifatida egiluvchan shlanglarni qoʻllash taqiqlanadi. Bunday hollarda maxsus metalli egiluvchan shlanglar qoʻllanilishi kerak.

138. Atsetonni, statsionar boʻlmagan uskunalarga (temir yoʻl sisterna) toʻkish va quyish operatsiyalari uchun hamda yordamchi operatsiyalar bajarish uchun egiluvchan shlang qoʻllanishiga ruxsat etiladi.

139. Yordamchi operatsiyalarni bajarish (quvurlarni havo oqimi bilan tozalash, nasoslarni, puflovchi gaz va bugʻlarni qaytarish) uchun egiluvchan shlanglarni ulash, faqat ushbu ishlarni oʻtkazish paytida ruxsat etiladi. Shlanglarni quvur bilan ulashda standart boʻlinmalar yordamida amalga oshiriladi.

140. Shlanglarni tanlash, qoʻllash tartibi, ishlatish muddati, tekshirib chiqish, taʼmirlash, tamgʻalash belgilangan tartibda texnik hujjatlar talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

IV. Atsetonni toʻkish-toʻldirish ishlarida xavfsizlik qoidalari

141. Toʻkish-toʻldirish ishlarida, qatʼiy yongʻinga qarshi tartib oʻrnatilgan boʻlishi kerak. Toʻkish-toʻldirish ishlari vaqtida taʼmirlov ishlarini bajarish, chekish, ochiq olovni ishlatish man etiladi.

142. Toʻkish-toʻldirish ishlarini bajarishda, atmosferali va statik elektrdan himoya choralari oldindan koʻrilgan boʻlishi kerak.

143. Toʻkish-toʻldirish ishlarini chaqmoq vaqtida bajarish man etiladi.

144. Tez alangalanuvchi suyuqlikli temir yoʻl sisternalarini boʻshatish joyida, estakada chegaralaridagi relslar yerga mustahkam ulangan boʻlishi kerak.

145. Toʻkish-toʻldirish qurilmalari joylashgan temir yoʻllarda teplovoz va parovozlarning harakati man etiladi.

146. Toʻkish-toʻldirish estakadalari yon tomoni yonmaydigan materialli zinapoyalar boʻlishi hamda uzunligi boʻyicha bir-biridan 100m. dan koʻp boʻlmagan masofada boʻlishi kerak. Vagon-sisternalarini ajratish, ulash va tartiblanishi toʻkish-toʻldirish punktlaridan tashqarida amalga oshirilishi lozim.

147. Tez alangalanuvchi suyuqliklarni toʻkish va toʻldirish uchun transport vositalarini uzatish, faqat maydonchani va temir yoʻlni oldindan toʻkilgan suyuqliklardan tozalangandan keyin ruxsat etiladi.

148. Tez alangalanuvchi suyuqliklarni toʻkish va toʻldirish uchun temir yoʻl sisternalarini uzatish va ularni chiqarish, sekin, siltanishsiz va silkinishsiz amalga oshirilishi lozim.

149. Toʻkish-toʻldirish qurilmalari hududida temir yoʻl sisternalarini metalli boshmoq bilan toʻxtatish mumkin emas. Toʻxtatish uchun, toʻxtash vaqtida uchqun bermaydigan material ishlatilishi shart.

150. Vagon-sisternalarni toʻkish-toʻldirish joyiga dumalatish va joyidan qoʻzgʻatish uchun dastak sifatida poʻlatli buyumlarni ishlatish man etiladi.

151. Agar vagon-sisternalarni toʻkish-toʻldirishga uzatish va chiqarish parovozlar bilan amalga oshirilsa, ikki qoʻsh oʻqli gʻovakdan qoplamalar yoki yonmaydigan yuk bilan yuklangan vagonlar (platformalar) boʻlishi kerak. Agar sisternalarni uzatilishi teplovozlar bilan amalga oshirilsa, qoplamalar talab qilinmaydi.

152. Toʻkish-toʻldirish qurilmalari hududida parovoz mashinistlarining sifonlash, oʻt qalashni ochish va jadallashtirish, oʻtxona teshigini ochiq tutish, mashʼal yoki olovni boshqa turlaridan foydalanish man etiladi.

153. Toʻkish-toʻldirish vaqtida estakadada manyovr ishlarini yoki boʻsh yoʻlga ayrim temiryoʻl sisternalarini uzatish man etiladi.

154. Toʻkish-toʻldirish ishlari vaqtida sisternani meʼyordan ortiq toʻldirib yuborish man etiladi. Sisternani meʼyordan ortiq toʻldirishga yoʻl qoʻymaslik uchun, toʻkib-toʻldirish punktlari ishonchli avtomatik qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

155. Amaldagi meʼyoriy hujjatlar talablariga javob beradigan va temir yoʻlda yuklarni tashish qoidalariga muvofiq, tez alangalanuvchi suyuqliklar uchun sisternalar armatura, nazorat vositalari, toʻkib-toʻldirish, himoyalovchi va boshqa qurilmalar bilan jihozlanishi shart.

156. Texnik koʻrikda belgisiz, sizish alomatlari va boshqa nosozliklari mavjudligida vagon-sisternalarni toʻldirishga qabul qilinishi man etiladi. Toʻkib-toʻldirish ishlarini boshlashdan oldin, toʻkib-toʻldirish qurilmalarini sozligini, qoʻshuvchi ventillarni, yerga ulanish tizimlarini, surilmalarni, shlanglarning zichligini va teleskopik quvurlarning tuzatilganligini tekshirish zarur. Nosozliklar aniqlanganda ularni tezda bartaraf etish kerak.

157. Temiryoʻl sisternalarini tez alangalanuvchi suyuqliklarni toʻkish va toʻldirishga oʻrnatish tartibi, ushbu ishlarni xavfsiz bajarilishini taʼminlashi kerak.

158. Statsionar, ombor (chiqimli) sigʻimi sifatida temir yoʻllarda boʻlgan temir yoʻl sisternalaridan foydalanish man etiladi.

159. Toʻkib-toʻldiradigan punktlarda vosita va usullar oldindan koʻrilishi shart, shu bilan birga shikastlangan sisternalarni avariyaviy boʻshatish boʻyicha ishlarni bajarish uchun maxsus jihozlangan joylar oldindan koʻrilishi kerak. Ushbu ishlarni bajarishdagi xavfsizlik choralari tashkilotni bosh muhandisi bilan tasdiqlangan yoʻriqnomada ifoda etiladi.

160. Toʻkib-toʻldirish tizimi sisternalari, saqlagichlari, quvurlari va boshqa moslamalari ishlatilishda mustahkam, oddiy va qulay boʻlishi lozim.

161. Atsetonni juda kichik idishlarga (butil, flakon) qadoqlash jarayonlari xavfli va zararli omillari yaʼni ish zonasi havosida efir bugʻlarini chegaraviy ruxsat etilgan konsentratsiyasi (ChRK) yuqori boʻlishiga yoʻl qoʻymaydigan shartlarda oʻtkazilishi lozim .

162. Atsetonni quyish liniyalari idishdan (butl, flakon) suyuqlikni qaytaradigan vakuum soʻrgʻich qurilmalari bilan jihozlanishi lozim.

163. Atsetonni qadoqlash chiqim moslamalari, zaxira qaytarma toʻplamlari germetik boʻlishi kerak.

164. Atsetonni shisha idishlarga (butil, butilka, flakon) qadoqlash, ishga tushirishi konveyer liniyasining ishga tushirilishi blokirovkalangan, amaldagi mahalliy soʻruvchi shamollatgichda oʻtkazilishi lozim .

165. Avtomat va transportlovchi qurilmalar, mexanizatsiyalangan yordamchi liniyalar ishlash jarayonida paydo boʻladigan shisha siniqlari moslamalar (plastmass kurakcha, chyotka, ilgak) yordamida maxsus idishlarga tozalanishi va toʻplanishiga qarab yoʻqotilishi lozim.

V. Yakuniy qoida

166. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi, Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi va “Oʻzkimyosanoat” Davlat aksiyadorlik kompaniyasi bilan kelishilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vaziri v.b. A. XAITOV

Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi raisi D. JAHONGIROVA

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisi B.XODJAYEV

Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vaziri B. MATLYUBOV

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vaziri A. IKRAMOV

“Oʻzkimyosanoat” DAK Boshqaruv raisi G. IBRAGIMOV