Anorganik suyuq kislota va ishqorlardan foydalanishda xavfsizlik qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida (126-son)

16.06.2009

Oʻzbekiston Respublikasi Sanoatda, konchilikda va kommunal - maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi “Sanoatkontexnazorat” Boshligʻining

Buyrugʻi

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi bilan kelishilgan holda texnik hujjat deb topilgan 2009-yil 13-iyuldagi 6-15/10-5552/6-son]

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 10-iyuldagi 323-sonli “Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida”gi qaroriga asosan, buyuraman:

1. Anorganik suyuq kislota va ishqorlardan foydalanishda xavfsizlik qoidalari tasdiqlansin.

2. Mazkur qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatiga olinganidan soʻng oʻn kun oʻtgach amalga kiritilsin.

Boshliq oʻrinbosari A.N. YuNUSOV

Toshkent sh.,

2009-yil 16-iyun,

126-son

“Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi boshligʻining 2009-yil 16-iyundagi 126-sonli buyrugʻi bilan “TASDIQLANDI”

ANORGANIK SUYuQ KISLOTA VA IShQORLARDAN FOYDALANIShDA XAVFSIZLIK QOIDALARI

Ushbu “Anorganik suyuq kislota va ishqorlardan foydalanishda xavfsizlik qoidalari” tomonidan Oʻzbekiston Respublikasining 2006-yil 28-sentabrdagi 57-sonli “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 10-iyuldagi 323-sonli “Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida” gi qaroriga muvofiq ishlab chiqildi.

I bob. Umumiy qoidalar

1. “Anorganik suyuq kislota va ishqorlardan foydalanishda xavfsizlik qoidalari” (keyingi oʻrinlarda — Qoidalar), tashkiliy-huquqiy va mulkchilik shaklidan qatʼiy nazar, quyidagi xavfli moddalar ishlatiladigan xavfli ishlab chiqarish obyektlaridan foydalanuvchi barcha korxona va tashkilotlarga joriy etiladi:

anorganik ishqorlar — massaning 20% va undan yuqori konsentratsiyadagi litiy oksidi (LiOH) gidrati, natriy oksidi (NaOH) gidrati, kaliy oksidi (KON) gidrati;

anorganik kuchli kislotalar — xomashyo, reagentlar sifatida ishlatiladigan, massaning 15% va undan yuqori konsentratsiyadagi sulfat kislota (H2SO4), azot kislota (HNO3), xlorid kislota (HC1), plavik kislota (HF), xlor kislota (HCIO4) va boshqa kislotalar;

koʻrsatilgan ishqor va kislotalarni (tarasining turidan qatʼiy nazar) tashish, saqlash, quyish va toʻkish bilan bogʻliq obyektlar.

Anorganik kislota va ishqorlar ishlatiladigan portlash-yongʻin xavfi boʻlgan ishlab chiqarishlarda mazkur Qoidalar “Portlash-yongʻin xavfi boʻlgan kimyo, neft kimyo va neftni qayta ishlash korxonalari uchun umumiy portlash-yongʻin xavfsizligi qoidalari” bilan bir qatorda amal qiladi.

2. Ushbu Qoidalarning talablari sinil kislota ishlatiladigan ishlab chiqarishlarga joriy etilmaydi.

3. Kislota va ishqorlar oʻyuvchi, yaʼni zararli yoki buzuvchi (teri, koʻz va shilliq pardalarda shish, kuyish, dagʻallashish) taʼsir koʻrsatadigan moddalar hisoblanadi.

Kislotalar (xlorid, sulfat, azot, plavik va h.), konsentratsiyalangan ishqor eritmalari (oʻyuvchi natr, oʻyuvchi kali va h.), ammiak eritmalari teriga tekkanda kimyoviy kuyish sodir boʻladi. Quruq holdagi ishqor teriga tekkanda uni kuydiradi.

Eng koʻp ishlatiladigan kislota va ishqorlarning asosiy fizik-kimyoviy va toksik xossalari 2, 3-ilovalarda keltirilgan.

4. Faoliyat koʻrsatayotgan ishlab chiqarishlarni mazkur Qoidalarga muvofiqlashtirish tartibi va muddatlari anorganik suyuq kislota va ishqorlar ishlatiladigan ishlab chiqarish obyektlaridan foydalanuvchi tashkilotlar tomonidan har qaysi konkret holatda oʻrnatilgan tartibda belgilanadi.

5. Ushbu Qoidalarning talablari joriy etiladigan tashkilotlarda quyidagilar boʻlishi kerak:

xavfli ishlab chiqarish obyektlaridan foydalanishga doir faoliyatni amalga oshirish uchun ruxsatnoma (litsenziyalar);

xavfli ishlab chiqarish obyektlarida texnik qurilmalarni, shu jumladan xorijda ishlab chiqarilgan, qoʻllash uchun ruxsatnoma;

xavfli ishlab chiqarish obyektidan foydalanishda zarar yetkazilganlik uchun javobgarlikni sugʻurtalash toʻgʻrisida shartnoma;

xavfli ishlab chiqarish obyektlarining davlat reyestrida roʻyxatdan oʻtkazilganligi toʻgʻrisida hujjatlar;

xavfli ishlab chiqarish obyektlarini qurish, kengaytirish, rekonstruksiya qilish, texnik qayta jihozlash, konservatsiya qilish va tugatish uchun loyiha hujjatlari;

xavfli ishlab chiqarish obyektlarida ishlarni xavfsiz olib borish qoidalarini belgilab beruvchi normativ huquqiy va normativ texnik hujjatlar;

rezervuarlar, texnologik uskunalar, quvurlar, armaturalar, saqlovchi qurilmalar, nazorat, boshqaruv tizimlari asboblari, bino va inshootlarning pasportlari va boshqa foydalanish hujjatlari.

6. Aniq xavfli ishlab chiqarish obyektining sanoat xavfsizligi deklaratsiyasini ishlab chiqish zaruriyati Oʻzbekiston Respublikasi “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida” gi Qonunining 19-moddasi talablariga muvofiq belgilanadi.

7. Xavfli ishlab chiqarish obyektida sanoat xavfsizligi talablariga rioya qilinishi ustidan ishlab chiqarish nazorati toʻgʻrisidagi nizom obyektdan foydalanishning oʻziga xos jihatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqiladi.

8. Avariya vaziyatlarini lokallashtirish va bartaraf etish rejasi (AVLBR) “Korxonalarning portlash-yongʻin va portlash xavfi boʻlgan obyektlarida avariya vaziyatlarini lokallashtirish va bartaraf etish rejalari (AVLBR)ni ishlab chiqish boʻyicha tavsiyalar” (RPA-94 30.09.94 y.)ga muvofiq ishlab chiqiladi.

Ishlab chiqarish nazorati toʻgʻrisidagi nizom va AVLBR tashkilot rahbari tomonidan oʻrnatilgan tartibda tasdiqlanadi.

9. Yangi ishlab chiqarishlarni foydalanishga qabul qilish va faoliyat koʻrsatayotganlaridan foydalanish oʻrnatilgan tartibda kelishilgan va tasdiqlangan loyiha va texnologik hujjatlar boʻlgan taqdirdagina amalga oshiriladi.

10. Har qaysi ishlab chiqarish uchun texnologik reglament ishlab chiqiladi, kelishiladi va tasdiqlanadi. “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi nazorati ostidagi, anorganik suyuq kislota va ishqorlar ishlatiladigan ishlab chiqarish obyektlari uchun reglamentlarni ishlab chiqish, roʻyxatdan oʻtkazish tartibi, ularning amal qilish muddati, shuningdek mazmuni oʻrnatilgan tartibda belgilanadi.

11. Texnologik sxemaga, apparat jihozlariga, nazorat, aloqa, xabar berish va avariyaga qarshi avtomatik himoya tizimlariga oʻzgartirishlar kiritish loyiha va texnik hujjatlarga loyihani ishlab chiqqan yoki shunga oʻxshash obyektlarni loyihalashga ixtisoslashgan tashkilot bilan kelishilgan oʻzgartirishlar kiritilgandan soʻng loyiha hujjatlari boʻyicha oʻrnatilgan tartibda tasdiqlangan sanoat xavfsizligi ekspertizasining ijobiy xulosasi boʻlgan taqdirdagina amalga oshirilishi mumkin. Kiritilgan oʻzgartirishlar butun texnologik tizimning ish qobiliyati va xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatmasligi kerak.

12. Anorganik suyuq kislota va ishqorlar ishlatiladigan ishlab chiqarish obyektlarida tajriba ishlarini bajarish, texnik qurilmalar, avtomatlashtirilgan tizimlarning tajriba namunalarini sinovdan oʻtkazish oʻrnatilgan tartibda amalga oshiriladi va rasmiylashtiriladi.

13. Ishlab chiqarish travmatizmi holatlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 06.06.97 yildagi 286-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizom”ga muvofiq komissiya tomonidan tekshiriladi.

14. “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasining hududiy organlari nazorati ostidagi obyektlarda baxtsiz hodisalarga olib kelmagan avariya sabablarini tekshirish oʻrnatilgan tartibda “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi sohaviy inspeksiya vakili boshchiligidagi maxsus komissiya tomonidan amalga oshiriladi.

15. Anorganik kislota va ishqorlar ishlatiladigan ishlab chiqarish sexlari, uchastkalari va tashqi qurilmalarning xavfli zonalarida koʻrinarli joylarda davlat standartlariga muvofiq tayyorlangan xavfsizlik belgilari osib qoʻyiladi.

16. Operatorlarning ish joylarida quvurlar, bloklar oʻrtasidagi va bloklar ichidagi armaturalar, nazorat, oʻlchov va avtomatlashtirish funksional sxemalari belgilangan ishlab chiqarish texnologik sxemasi osib qoʻyiladi. Apparatlar (idishlar) sex texnologik sxemasida, loyihada va reglamentda bir xil raqamlanishi va uskunalarga tushirilgan raqamlarga toʻgʻri kelishi kerak.

17. Ushbu Qoidalar joriy etiladigan ishlab chiqarishlardan foydalanish bilan bogʻliq xodimlar Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining 2000-yil 6-iyundagi 300-sonli buyrugʻiga muvofiq oʻrnatilgan tartibda ishga qabul qilinayotganda dastlabki tibbiy koʻrikdan, keyin esa davriy tibbiy koʻriklardan oʻtishadi.

18. Xodimlar Oʻzbekiston Respublikasi mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish Vazirligi 16.04.2009-yildagi 13-3/B-sonli “Kimyo ishlab chiqarishi xodimlari uchun maxsus kiyim, maxsus poyabzal va boshqa yakka tartibda himoyalanish vositalarini bepul berishning Namunaviy meʼyorlari”ga muvofiq oʻrnatilgan tartibda yakka tartibda himoyalanish vositalari bilan taʼminlanadi.

19. Anorganik kislota va ishqorlar ishlatiladigan tashkilotlarning xodimlarini tayyorlash va attestatsiyadan oʻtkazish tartibi “Oʻzkimyosanoat” DAK korxonalari va tashkilotlarida ishlovchilarni xavfsizlik texnikasi boʻyicha instruktajdan oʻtkazish, oʻqitish va bilimlarini tekshirish tartibi toʻgʻrisida nizom” RH-003-06 (16.12.2006-y.) ga muvofiq belgilanadi.

20. Anorganik kislota va ishqorlar ishlatiladigan yangi qurilayotgan ishlab chiqarish obyektlari seliteb zona, hududning seysmikligi hamda boshqa tabiiy va texnogen omillarning taʼsirini hisobga olgan holda qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga muvofiq joylashtirilishi kerak.

21. Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan 2003-yil 6-oktabrda tasdiqlangan Tartibga muvofiq mehnat sharoiti zararli ishlarda bevosita band boʻlgan xodimlarga bepul sut yoki unga tenglashtirilgan boshqa oziq-ovqat mahsulotlari berilishi lozim.

22. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 127-moddasiga muvofiq xodimga ish kuni (smena) davomida dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus berilishi kerak, bu tanaffus ish vaqtiga kiritilmaydi.

Tanaffus berish vaqti va uning aniq muddati ichki mehnat tartibi qoidalarida, smena grafiklarida yoki xodim bilan ish beruvchi oʻrtasidagi kelishuvga binoan belgilab qoʻyiladi.

Ishlab chiqarish sharoitiga koʻra dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus berish mumkin boʻlmagan ishlarda ish beruvchi xodimga ish vaqtida ovqatlanib olish imkoniyatini taʼminlashi shart. Bunday ishlarning roʻyxati, ovqatlanish tartibi va joyi ichki mehnat tartibi qoidalarida belgilab qoʻyiladi.

II bob. Texnologik uskunalar, quvurlar va armaturalar

23. Anorganik kislota va ishqorlar ishlatiladigan ishlab chiqarish obyektlarida qoʻllaniladigan texnik qurilmalar uchun ulardan foydalanishning konkret sharoitlarini hisobga olgan holda xizmat muddati (resurs) belgilanadi. Xizmat muddati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar foydalanish hujjatlarida koʻrsatiladi.

24. Ishlab chiqarish uskunalarining har qaysi turi uchun nomenklaturasi davlat standartlarida keltirilgan foydalanish hujjatlari toʻplami rasmiylashtiriladi.

25. Kislota va ishqorlar uchun quvurlarni tayyorlash, montaj qilish va ulardan foydalanish QMQ 3.05.05 “Texnologik uskunalar va texnologik quvurlar” talablariga muvofiq olib borilishi lozim.

26. Foydalanish sharoitlariga koʻra maksimal yoʻl qoʻyiladigan loyiha parametrlaridan ortiq bosim yuzaga kelishi mumkin boʻlgan kislotalar va ishqorlar uchun moʻljallangan texnologik uskunalar va quvurlar bosimning yoʻl qoʻyiladigan qiymatdan oshishidan himoyalaydigan saqlovchi qurilmalar bilan jihozlanishi kerak.

27. Bosimning oshib ketishidan saqlovchi qurilmalar ularning soz holatini nazorat qilish imkoniyatini taʼminlagan holda anorganik kislota va (yoki) ishqorlarning korroziyaviy taʼsiridan himoyalangan boʻlishi kerak.

28. Saqlovchi qurilmalarning oʻtkazish qobiliyati GOST 12.2.085 (1-ilova) talablariga muvofiq hisoblab chiqiladi.

29. Uskunalarda oʻrnatilgan saqlovchi qurilmalar ishlab ketganda xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning shikastlanish ehtimolini, kislota va ishqorlarning ish hududiga va atrof-muhitga tushishini oldi olingan boʻlishi kerak. Saqlovchi klapanlardan chiqadigan kislota va ishqorlar maxsus idishlarga tushiriladi.

30. Kislota va ishqorlarni saqlash uchun moʻljallangan idishlarni boʻshatish usullari va quyish uzellarining tuzilishi loyihachi tomonidan belgilanadi.

31. Suyuq kislota yoki ishqorlarni saqlash uchun moʻljallangan idishli uskunalar (hajmi 1 m3 va undan ortiq boʻlgan rezervuarlar, yigʻgichlar)da pastki quyish quvurlari ikkita qulflash qurilmasi bilan jihozlanishi, ulardan biri bevosita idish shtutseriga ulangan boʻlishi kerak.

Loyiha boʻyicha oʻrnatilgan uzoqdan turib boshqariladigan qulflash va (yoki) ajratish qurilmalarining ishga tushish davri 120 sekunddan oshmasligi kerak.

32. 45°S dan ortiq qiziydigan xona ichidagi va 60°S dan ortiq qiziydigan xona tashqarisida joylashgan quvurlarning tashqi yuzalari issiqlikni kam oʻtkazadigan va yonmaydigan materiallar yordamida izolatsiyalanishi kerak. Issiq quvurlardagi issiqlik izolatsiyasining sozligi va tozaligi muntazam nazorat qilinishi lozim. Uskunalarning issiqlik izolatsiyasi, agar u zarur boʻlsa, qurilish meʼyorlari va qoidalari talablarini hisobga olgan holda loyiha boʻyicha bajariladi.

33. Kislota va ishqorlar uchun moʻljallangan texnologik uskunalar va quvurlar uchun ularning ishchi muhitga nisbatan korroziyaviy chidamliligini taʼminlovchi materiallar ishlatilishi lozim. Quvurlarni tayyorlash uchun asosan payvandlab ulangan choksiz uglerodli poʻlat quvurlar ishlatilishi lozim. Flanetsli ulanmalar soni minimal boʻlishi kerak. Flanetsli ulanmalarni armatura oʻrnatiladigan yoki quvurlar apparatlarga ulanadigan joylarda, shuningdek foydalanish sharoitlariga koʻra quvurlarni tozalash va taʼmirlash uchun vaqti-vaqti bilan qismlarga ajratish talab etiladigan uchastkalarda qoʻllash ruxsat etiladi. Quyish qurilmalari va echib olinadigan uchastkalar ham ularning agressiv muhit taʼsiriga nisbatan chidamliligini taʼminlovchi materiallardan tayyorlanishi kerak. Asoslangan hollarda nometall materiallardan tayyorlangan quvurlarni oʻtkazish ruxsat etiladi.

34. Poʻlat quvurlarni montaj qilishda loyiha-konstruktorlik va meʼyoriy-texnik hujjatlarga muvofiq tayyorlangan namunaviy fason elementlar ishlatilishi lozim.

Otvodlar maxsus stanoklarda bukish usuli yordamida tayyorlanganda ularning egrilik radiusi kamida quvur diametrining uch barobari miqdorida boʻlishi kerak.

35. Estakadalarda oʻtkaziladigan kislota va ishqorlarni tashish uchun moʻljallangan quvurlar mexanik shikastlanishlardan himoyalangan boʻlishi kerak.

Jumladan:

a) tushayotgan predmetlardan (quvurlar ustida koʻtarish qurilmalari va oson tushadigan bostirmalarni joylashtirish ruxsat etilmaydi);

b) transport vositalari zarblaridan, buning uchun quvur xavfli uchastkalardan uzoqroqda joylashtiriladi yoki toʻsiqlar bilan ajratiladi;

v) har xil quvurlar koʻp yarusda oʻtkazilganda kislota va ishqor quvurlari eng pastki yaruslarda joylashtirilishi lozim.

36. Korxonalarning hududlari tashqarisidan oʻtkaziladigan zavodlar oʻrtasidagi kislota va ishqor quvurlari uchun ularning har ikkala tomonidan kamida 2 metr kenglikda qoʻriqlanadigan zona koʻzda tutilishi kerak. Bunday zonalar chegarasida quvurdan foydalanuvchi tashkilotning roziligi va nazoratisiz ishlarni bajarish ruxsat etilmaydi.

37. Kislota va ishqor quvurlarining flanetsli ulanmalarida himoya kojuxlari boʻlishi kerak. Quvurlar temir yoʻl va avtomobil yoʻllarini kesib oʻtgan joylarda, eshik tuynuklari ustida, shuningdek deraza va balkonlarning ustida va ostida, ish maydonchalari, sexlarning ichidagi va korxona hududidagi xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning asosiy oʻtish joylari va transport oʻtish yoʻllari ustida armaturalar, kompensatorlar, drenaj qurilmalari, flanetsli va rezbali ulanmalarni joylashtirish ruxsat etilmaydi.

38. Kislota va ishqor quvurlarining flanetsli ulanmalarini zichlash uchun qistirma materiallari tashiladigan muhitning fizik-kimyoviy tarkibi va uning ishchi parametrlariga qarab tanlanadi.

39. Kislota va ishqor quvurlarida meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq germetik qulflash armaturasi qoʻllanilishi kerak. Armaturaning konstruksiyaviy materiallari tashiladigan muhitga nisbatan chidamlilik va armaturadan muhit parametrlarining yoʻl qoʻyiladigan diapazonida ishonchli foydalanishni taʼminlash sharoitlaridan kelib chiqqan holda tanlanadi.

40. Qulflash armaturalari ularga xizmat koʻrsatish qulay boʻlgan joylarda oʻrnatilishi kerak.

41. Kislota va ishqor quvurlarini kislota va ishqorlardan foydalanish bilan bogʻliq boʻlmagan binolarning tashqi devorlaridan va yordamchi, maʼmuriy va maishiy xonalar orqali oʻtkazish ruxsat etilmaydi. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari, piyodalarning oʻtish joylari bilan kesishgan joylarda quvurlar tarnov ichiga olinishi, oqqan kislota va ishqorlar loyihada belgilangan xavfsiz joyga chiqarilishi kerak.

42. Kislota va ishqorlar tashiladigan quvurlarga boshqa quvurlar (payvandlamasdan mahkamlanadigan issiqlik yoʻldoshlaridan tashqari) mahkamlanmasligi kerak.

43. Kislota va ishqorlar quvurlar orqali tashilganda ularning qotib (kristallashib) qolishini oldini olish uchun tashqi quvurlarning issiqlik yoʻldoshi va issiqlik izolatsiyasi bilan oʻtkazilishi koʻzda tutilishi kerak.

44. Kislota va ishqor quvurlarini oʻtkazishda ularning eng kam uzunlikda boʻlishi taʼminlanishi, osilib qolishi va toʻxtab qoladigan joylarning yuzaga kelishiga yoʻl qoʻyilmasligi kerak.

45. Kislota va ishqor quvurlari ulardagi suyuqlik texnologik idish yoki maxsus baklarga toʻliq oqib tushishini taʼminlovchi nishablikda oʻtkazilishi lozim.

46. Kislota va ishqor quvurlari uchun loyihada belgilanadigan ularni yuvish, bugʻ yordamida tozalash, vakuumlash va siqilgan, shu jumladan quritilgan, havo yoki azot yordamida tozalash imkoniyati koʻzda tutilishi lozim.

47. Kislota va ishqor quvurlarida butun quvurni yoki uning alohida uchastkalarini quvurlarda tiqinlar oʻrnatish va ularni boʻshatish, yuvish, havo bilan tozalash va mustahkamlik va germetiklik boʻyicha sinovdan oʻtkazish uchun ishlab turgan texnologik tizimlardan uzib qoʻyish imkoniyatini taʼminlovchi qulflash armaturalari oʻrnatiladi.

48. Texnologik uskunalar va quvurlar apparatlar va ularning elementlariga xizmat koʻrsatish, ularni taʼmirlash va almashtirish qulayligi va xavfsizligini hisobga olgan holda joylashtirilishi kerak.

49. Quvurlarda GOST 14202 talablariga muvofiq tanitish boʻyogʻi, ogohlantiruvchi belgilar va tamgʻalash shitlari boʻlishi kerak.

50. Kislota va ishqor quvurlari mustahkamligi va zichligi boʻyicha meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq gidravlik yoki pnevmatik bosim yordamida tekshiriladi.

51. Foydalanishga kiritilishidan oldin kislota va ishqorlar uchun moʻljallangan quvurlar va armaturalarning germetikligi meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq ishchi bosimda tekshirilishi kerak.

52. Kislota va ishqor quvurlari, qulflash armaturalari va saqlovchi klapanlarni taftish qilish hajmlari va muddatlari meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq boʻlishi va texnik hujjatlarda koʻrsatilishi kerak.

53. Uskuna va quvurlarni foydalanishga kiritishdan va taʼmirlash uchun toʻxtatishdan oldin tekshirish va tayyorlash tartibi tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan maxsus yoʻriqnomalarga muvofiq belgilanadi.

III bob. Texnologik jarayonlarning nazorat qilish, boshqarish, signalizatsiya va avariyaga qarshi avtomatik himoya tizimlari

54. Kislota va ishqorlar ishlatiladigan texnologik jarayonlarni nazorat qilish va boshqarish boshqaruv xonasida joylashgan operator ish joyidan turib amalga oshirilishi, bunda jarayon xavfsizligini belgilab beruvchi texnologik parametrlarni nazorat qilish va ularni boshqarish, avariyaoldi va avariya vaziyatlari signalizatsiyasi vositalarini uskuna joylashgan joyda va operator (xonasida) ham oʻrnatilishi kerak.

55. Texnologik parametrlar (sarf, bosim, harorat)ni oʻlchash va tartibga solish ishchi muhitda korroziyaga chidamli yoki uning taʼsiridan himoyalangan texnik qurilmalar yordamida amalga oshiriladi.

56. Oʻrnatilgan tartibda attestatsiyadan oʻtkazilmagan, shuningdek qiyoslash muddati oʻtgan nazorat-oʻlchov asboblari va avtomatlashtirish vositalaridan foydalanish ruxsat etilmaydi.

57. Oʻlchash, avtomatizatsiya vositalariga texnik xizmat koʻrsatilishi, bosh muhandis (texnik rahbar) tasdiqlagan, texnik xizmat koʻrsatilishi boʻyicha majburiy ishlar roʻyxatiga asosan amalga oshiriladi.

Texnik xizmat koʻrsatilishida olib borilayotgan barcha ishlar haqida tezkor (operativ) jurnalga yozish amalga oshiriladi.

Nazorat qilish, boshqarish, signalizatsiya va avariyaga qarshi himoya tizimlari nosoz yoki oʻchirilgan texnologik jarayonlarni olib borish va uskunalarni ishlatish ruxsat etilmaydi.

Istisno hollarda, uzluksiz jarayonlar uchun tashkilot texnik rahbarining yozma ruxsatnomasi bilan ayrim parametr boʻyicha himoyani faqat kunduzgi smenada qisqa muddatda oʻchirib qoʻyish ruxsat etiladi. Bunda texnologik jarayon va ishlarni bajarish xavfsizligini taʼminlovchi tashkiliy-texnik tadbirlar va ishlarni tashkil etish loyihasi ishlab chiqiladi. Uzib qoʻyish davomiyligi ishlarni tashkil etish loyihasida belgilanadi.

Bunday hollarda avariyaoldi signalizatsiyasini uzib qoʻyish ruxsat etilmaydi.

Texnologik jarayonlarni avtomatik boshqarish tizimlarida qoʻlda deblokirovka qilish ruxsat etilmaydi.

58. Kislota va ishqorlar saqlanadigan idishlar chegaraviy sath qiymatlari signalizatsiyasiga ega suyuqliklarning sathini oʻlchash, nazorat qilish va tartibga solish vositalari va belgilangan chegaraviy sathga etganda ularni idishga uzatilishini avtomatik tarzda uzib qoʻyadigan vositalar yoki suyuqlikning ortiqcha quyilishiga yoʻl qoʻymaydigan boshqa vositalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

59. Kislota va ishqorlar ishlatiladigan ishlar olib boriladigan xonalarda havoning holatini muntazam nazorat qilish yoʻlga qoʻyilgan boʻlishi kerak. Foydalanish sharoitlariga koʻra kuchli taʼsir koʻrsatadigan kislota va ishqor bugʻlari ajralib chiqadigan xonalarda yoʻl qoʻyiladigan chegaraviy konsentratsiya (ChYQK) meʼyordan oshganligini bildiruvchi signalizatsiya bilan birga ularning havodagi miqdorini avtomatik nazorat qilish taʼminlangan boʻlishi kerak. Koʻrsatilgan xonalarda ChYQK meʼyordan oshib ketganda quyidagilar ishga tushishi kerak:

a) boshqaruv xonasida va joyda yorugʻlik va tovush signallari;

b) zarur hollarda atmosferaga chiqariladigan zararli moddalarni yutuvchi avariyaviy tizim bilan blokirovka qilingan avariya ventilatsiyasi.

60. Foydalanish sharoitlariga koʻra ishchi hudud havosiga kuchli taʼsir koʻrsatadigan kislota va ishqor bugʻlari ajralib chiqishi mumkin boʻlgan ochiq maydonchalarda joylashgan omborxonalarda, quyish-tushirish punktlarida ChYQK meʼyordan oshganligini bildiruvchi signalizatsiyali avtomatik nazorat koʻzda tutilishi lozim. Koʻrsatilgan joylarda ChYQK meʼyordan oshib ketganda boshqaruv xonasida va joyda yorugʻlik va tovush signallari ishga tushishi kerak. Bunda barcha gazlanganlik holatlari asboblar yordamida qayd etilishi kerak. Datchiklarning sezuvchanlik chegarasi, ularning soni va joylashishi loyihada belgilanadi va asoslanadi.

61. Ishlab chiqarish xonalari, kislota va ishqorlar ishlatiladigan joylar ikki taraflama baland ovozli va (yoki) telefon aloqasi bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

IV bob. Kislota va ishqorlarni saqlash

62. Belgilangan maqsadiga koʻra kislota va ishqor omborlari quyidagi turlarga ajratiladi:

a) kislota va ishqorlarni vagon-sisternalarda oladigan isteʼmolchi tashkilotlarda kislota va ishqorlarning rezervuarlardagi sarf omborlari;

b) tashkilotning kislota va ishqorlar yetkazib beriladigan vaqtlar oraligʻidagi joriy ehtiyojlari uchun zarur miqdorlarda saqlash uchun moʻljallangan kislota va ishqorlarning taralardagi sarf omborlari.

63. Korxona yoki tashkilot hududida bir vaqtda saqlanadigan suyuq kislota va ishqorlarning miqdori minimal boʻlishi va loyihada asoslanishi kerak. Korxona yoki isteʼmolchi tashkilot uchun suyuq kislota va ishqorlarning yoʻl qoʻyiladigan miqdori har qaysi isteʼmolchining 30 sutkalik ehtiyoji miqdoridan oshmasligi kerak.

Respublikaning uzoq tumanlarida joylashgan korxonalar, shuningdek kislota va ishqorlar vagonlarda yetkazib beriladigan isteʼmolchilar uchun saqlanadigan zaxira miqdorlarining “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan holda loyihada asoslangan oshirilishi ruxsat etiladi.

64. Toʻkilgan kislotaning bir qismi qisqa muddat (1 — 3 minut) da atmosferaga oʻtishi natijasida bulut (birlamchi bulut) yuzaga kelishi mumkin boʻlgan konsentratsiyalangan kislotalar saqlanadigan omborlar uchun oʻrnatilgan tartibda tasdiqlangan kimyoviy xavfli obyektlar va transportda sodir boʻlgan avariya (buzilish)lar chogʻida kuchli taʼsir koʻrsatuvchi zaharli moddalar bilan zararlanish koʻlamini bashoratlash uslubiyoti boʻyicha xavfli hudud radiusi hisoblab chiqiladi. Birlamchi kislota buluti hosil boʻlishi ehtimoli ishlab chiqarishda ishlatiladigan kislotalarning xossalari asosida ombor loyihachisi tomonidan belgilanadi, ishlab turgan omborlar uchun esa buni loyihani ishlab chiqqan tashkilot yoki tegishli ixtisosdagi ekspertiza tashkiloti bilan kelishilgan holda korxonalarning oʻzi belgilaydi.

Hisobiy xavfli hudud radiusi chegarasida turar joylar, madaniy-maishiy maqsadlardagi obyektlarni joylashtirish ruxsat etilmaydi.

65. Birlamchi bulut hosil qilishi mumkin boʻlgan kislota omborlari hududida uning har qanday nuqtasidan koʻrinib turadigan shamol yoʻnalishini koʻrsatkich oʻrnatilgan, gazlanganlik ustidan avtomatik nazorat va avariyaviy suyuqlik chiqishi toʻgʻrisida bildiruvchi signalizatsiya bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

66. Kislota va ishqorlar ombori hududida omborning ishlab chiqarish faoliyatiga bevosita aloqasi boʻlmagan obyektlarni joylashtirish, begona shaxslarning boʻlishi ruxsat etilmaydi.

67. Kislota va ishqorlar omboridan korxonaning suyuq kislota va ishqorlar isteʼmoli bilan bogʻliq boʻlmagan ishlab chiqarish va yordamchi obyektlarigacha minimal masofa qurilish meʼyorlari va qoidalarining sanoat korxonalari bosh rejalariga qoʻyiladigan talablariga muvofiq va xavfli hudud radiusini hisobga olgan holda belgilanadi. Hisobiy xavfli hudud radiusida joylashgan ishlab chiqarish obyektlari xavfli vaziyatlar yuzaga kelganligi toʻgʻrisida xabar beruvchi tizim bilan jihozlangan boʻlishi, xodimlar esa tegishli yakka tartibda himoyalanish vositalari bilan taʼminlanishi kerak.

68. Birlamchi kislota buluti yuzaga kelishi ehtimoli boʻlgan yangi loyihalanayotgan kislota omborlari boshqa bino va inshootlarga nisbatan pastroq joylarda va eng yaqin joylashgan aholi punktlariga nisbatan asosiy shamol yoʻnalishlarining shamol esadigan tomonidan joylashtirilishi kerak.

69. Kislotalarni saqlash uchun moʻljallangan poʻlat ombor sarf idishlari ularga nam havo va namlik tushishiga yoʻl qoʻymaydigan vositalar (qurilmalar) bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

70. Poydevorlarda yoki tomyopmalarda oʻrnatiladigan kislota va ishqorlar ishlatiladigan texnologik apparatlar sigʻimi avariya sodir boʻlganda maksimal idishli bitta apparatdagi suyuqlik uchun yetarli boʻlgan suyuqlikni oʻtkazmaydigan va korroziyaga chidamli poddonlarda yoki bortli maydonchalarda joylashtirilishi kerak. Har qaysi rezervuarlar guruhining himoya toʻsigʻi balandligi toʻkilgan suyuqlikning hisobiy hajmi sathidan 0,2 m baland boʻlishi kerak.

Poddonlar va bortli maydonchalar avariya oqibatida toʻkilgan suyuqlikni chetga chiqarish va keyinchalik neytrallash uchun statsionar yoki koʻchma qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Tashkilotning maxsus kanalizatsiyasiga tushirish qurilmasi boʻlmagan ochiq ombor poddonlari qoʻshimcha tarzda yogʻin-sochinlardan himoyalangan boʻlishi kerak.

71. Kislota va ishqorlar rezervuarlarda saqlanadigan omborlar uchun suyuqliklarni har bir rezervuardan boshqa rezervuarlarga, maxsus avariya tizimlariga yoki materiali evakuatsiya qilinadigan mahsulotga nisbatan korroziyaga chidamli texnologik qurilma uskunalariga boʻshatish imkoniyati taʼminlanishi kerak. Barcha holatlar uchun avariyaviy evakuatsiya tartibi va shartlari avariyaviy vaziyatlarni lokallashtirish va bartaraf etish rejasi (AVLBR)da belgilangan boʻlishi kerak.

72. Kislota va ishqorlarni ishlatish va saqlash uchun moʻljallangan ishlab chiqarish xonalari QMQ 2.04.05 “Isitish, ventilatsiya va kondensatsiyalash” ga muvofiq umumiy havo almashinuv ventilatsiyasi bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Kislota va ishqorlar taralarda saqlanadigan (doimiy ish joylarisiz) xonalarga kirish joylarida xonada gazlanganlik darajasining oshganligini bildiruvchi yorugʻlik signalizatsiyasi va avariyaviy ventilatsiyasi qoʻshish qurilmasi koʻzda tutilishi lozim.

V bob. Texnologik uskunalar, quvurlar va armaturalarga texnik xizmat koʻrsatish va ularni taʼmirlash

73. Ulardan foydalanishning konkret sharoitlarini hisobga olgan holda texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlarini tashkil etish va oʻtkazish tartibi “Uskunalarga texnik xizmat koʻrsatish va ularni taʼmirlash tizimi” va “Taʼmirlash ishlarini bexatar olib borish tartibi toʻgʻrisida namunaviy yoʻriqnoma” talablariga muvofiq belgilanadi.

74. Uskunalarni taʼmirlashga tayyorlash va taʼmirlash ishlarini oʻtkazish bilan bogʻliq ochiq olov yordamida bajariladigan taʼmirlash ishlari “Portlash-yongʻin xavfi boʻlgan obyektlarda olov bilan olib boriladigan ishlarni bajarish xavfsizligi boʻyicha namunaviy yoʻriqnoma” talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

75. Idishlar, quduqlarning ichida bajariladigan ishlar gaz xavfi boʻlgan ishlar hisoblanadi va “Gaz xavfi boʻlgan ishlarni xavfsiz bajarishni tashkil etish boʻyicha namunaviy yoʻriqnoma” talablariga rioya qilgan holda harbiylashtirilgan gaz-qutqaruv xizmati nazorati ostida bajarilishi kerak.

76. Texnologik uskunalar, quvur va armaturalar taʼmirlashga texnik xodimlar tomonidan tayyorlanadi va oʻrnatilgan tartibda taʼmirlash ishlari rahbariga topshiriladi.

77. Yuk koʻtarish kranlari va yukni ushlash moslamalari ishlatiladigan taʼmirlash qurilish-montaj ishlari “Yuk koʻtarish kranlarining tuzilishi va ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalari” talablariga muvofiq bajarilishi kerak.

78. Taʼmirlash ishlarini bajarish paytida xavf yuzaga keladigan joylarda ogohlantiruvchi plakatlar osib qoʻyilishi, xona ichidagi taʼmirlash hududiga uskuna va materiallarni uzatish uchun moʻljallangan tuynuklar toʻsilishi kerak.

79. Kislota va ishqorlar muhitida ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan belgilangan meʼyoriy muddatdan ortiq ishlagan texnik qurilmalardan foydalanishga ular oʻrnatilgan tartibda texnik diagnostikadan oʻtkazilgandan va qoldik resurs aniqlangandan keyingina ruxsat etiladi.

80. Quvur devorlarining qalinligi buzmaydigan nazorat usuli yordamida aniqlanishi lozim. Buzmaydigan nazorat usulini qoʻllash qiyin yoki imkoni boʻlmagan joylarda quvur devorlarining qalinligini boshqa usullar yordamida aniqlash ruxsat etiladi.

81. Quvurlarni taftish qilish hajmlari va davriyligi meʼyoriy-texnik hujjatlar talablariga muvofiq belgilanadi va texnik hujjatlarda koʻrsatiladi.

82. Agar taʼmirlash jarayonida meʼyoriy-texnik hujjatlarning barcha talablariga rioya qilingan boʻlsa; texnik parametr koʻrsatkichlari, ishonchlilik koʻrsatkichlari pasport maʼlumotlariga toʻgʻri kelsa; ushbu uskuna uchun belgilangan ish rejimi taʼminlansa, taʼmirlangan uskunadan uni qabul qilib olish dalolatnomasi ikki tomonlama imzolanib, uskuna va kommunikatsiyalarni ishga tushirish uchun topshiriq olingandan keyin foydalanishga ruxsat etiladi.

VI bob. Yakka tartibda himoyalanish vositalari

83. Anorganik suyuq kislota va ishqorlar bilan bogʻliq ishlar tashkilot xodimlariga oʻrnatilgan tartibda beriladigan yakka tartibda himoyalanish vositalari qoʻllagan holda bajarilishi kerak.

84. Ishchilarga yakka tartibda foydalanish uchun beriladigan yakka tartibda himoyalanish vositalari ish vaqtida ularning ish joylarida boʻlishi kerak. Ish paytida qoʻllaniladigan maxsus kiyim, maxsus poyabzal va boshqa yakka tartibda himoyalanish vositalari roʻyxati bajariladigan ishlarning konkret sharoitlari va oʻziga xos jihatlarini hisobga olgan holda har qaysi ish joyi boʻyicha mehnatni muhofaza qilishga doir yoʻriqnomalarda keltirilgan boʻlishi kerak.

Maxsus kiyim va boshqa yakka tartibda himoyalanish vositalarini korxonadan tashqariga olib chiqish taqiqlanadi.

85. Nafas organlarining yakka tartibda himoyalanish vositalari (NOYaTHV) xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining ishlovchilarga taʼsirini oldini olish yoki kamaytirish uchun qoʻllaniladi. Ular GOST 12.4.01 talablariga javob berishi va yuqori darajadagi himoya samaradorligini va qulaylikni taʼminlashi, mehnat faoliyati uchun eng optimal sharoitlarni yaratib berishi kerak.

86. Qoʻllarni kislota va ishqorlarning taʼsiridan himoyalash uchun himoya-profilaktika surgilari, pastalar, kremlar, FS 42-1411 boʻyicha IER-2 pastasi ishlatilishi kerak.

87. Yakka tartibda himoyalanish vositalaridan uzoq vaqt soz holatda foydalanishni taʼminlash uchun ular puxta saqlanishi — yuvilishi, kimyoviy tozalanishi, degazatsiyalanishi, changsizlantirishi va taʼmirlanishi, bu ishlar maxsus ajratilgan kirxonalarda korxona hisobidan bajarilishi kerak.

88. Ish kuni tugagandan keyin ishlovchilar yakka tartibda himoyalanish vositalarini tozalashlari va garderob xonasidagi shkaflarda qoldirishlari shart.

Maxsus poyabzal ish kunining oxirida tozalanishi va yaxshilab artilishi kerak. Garderob xonasiga kirish joyida poyabzalni tozalash qurilmasi boʻlishi kerak.

Koʻzoynaklarning oynasi, gardishi va korpusi vaqti-vaqti bilan iliq suvda sovunlab yuvilishi va yumshoq salfetka bilan quriguncha artilishi kerak.

Nafas organlarining yakka tartibda himoyalanish vositalariga NOYaTHMdan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomada koʻrsatilgan tartibda qaraladi.

Foydalanishda boʻlgan protivogazlar har oʻn kunda bir marta dezinfeksiya qilinishi lozim. Boshqa shaxslarga beriladigan protivogazlar ham dezinfeksiya qilinishi kerak. Dezinfeksiya shlem-maskani formalin suvdagi 1 — 3%-li eritmasi, marganets-kislotali kaliyning 1 — 3%-li eritmasi yoki etil spirti bilan artish orqali bajariladi. Dezinfeksiya qilingandan keyin hidni yoʻqotish uchun shlem-maskani quritish kerak.

89. Ishlab chiqarish xonalarida, kislota va ishqor omborlarida, kislota va ishqorlar bilan ishlanadigan joylarda yakka tartibda himoyalanish vositalarining avariyaviy toʻplami, shuningdek avariya vaziyatini lokallashtirish va avariya vaziyatlarida jabrlanganlarga birinchi yordam koʻrsatish vositalari (oʻz-oʻziga xizmat koʻrsatish dushi yoki vanna, oʻz-oʻziga xizmat koʻrsatish rakovinasi va h.) boʻlishi kerak

VII bob. Shaxsiy gigiyena qoidalari. Sanitariya-maishiy xonalarga qoʻyiladigan talablar

90. Anorganik kislota va ishqorlar ishlatiladigan ishlab chiqarishlarda quyidagilar taqiqlanadi:

maxsus kiyimsiz va yakka tartibda himoyalanish vositalarisiz ishlash;

kasal holda va charchoq holatida kislota va ishqorlar bilan ishlash;

ishchi xonalarda oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash, ovqat tayyorlash yoki ovqatlanish;

ish joylarida chekish;

spirtli ichimliklar isteʼmol qilish.

91. Barcha ishchi xonalarda koʻrinadigan joylarda baxtsiz hodisalar sodir boʻlganda zarur materiallar toʻplamiga va birinchi yordam koʻrsatish uchun dori-darmonlarga ega aptechkalar, shuningdek neytrallovchi moddalar boʻlishi kerak.

92. Ishlab chiqarish xonalarining ishchi hududidagi harorat, nisbiy namlik, havoning harakatlanish tezligi, shovqin va vibratsiyaning yoʻl qoʻyiladigan meʼyorlari oʻrtacha ogʻir (P-a, P-b) toifaga mansub ishlar uchun:

93. Koʻrib bajariladigan ishlarning xususiyatlariga qarab kislota va ishqorlar ishlatiladigan va saqlanadigan korxonalarning ishlab chiqarish va yordamchi binolarini tabiiy va sunʼiy yoritishga qoʻyiladigan talablar (tabiiy yoritilganlik koeffitsiyenti, meʼyorlangan yoritilganlik, koʻzni qamashtirish koʻrsatkichlarining yoʻl qoʻyiladigan birikmalari, pulsatsiya koeffitsiyentlari), shuningdek korxonalar hududini sunʼiy yoritishga qoʻyiladigan talablar QMQ 2.01.05 “Tabiiy va sunʼiy yoritish” boʻyicha qabul qilinishi lozim.

94. Ovqatlanish uchun maxsus xonalar ajratiladi. Suvni faqat ichimlik suvi favvorachalaridan yoki gazlangan suv avtomatidan isteʼmol qilish ruxsat etiladi.

95. Maishiy xonalarning tarkibi, maydoni, soni QMQ 2.09.04 “Korxonalarning maʼmuriy va maishiy binolari” ga muvofiq loyihada belgilanadi.

96. Ishlab chiqarish binolarida ish joylaridan hojatxonalar, chekish joylari, isinish xonalari, dushlar, ichimlik suv qurilmalarigacha masofa koʻpi bilan 75 m, ishlab chiqarish maydonchasidagi ish joylaridan esa koʻpi bilan 150 m qabul qilinishi lozim.

97. Garderob, dush va dusholdi, yuvinish xonalari, hojatxonalar, maxsus kiyimni quritish, changsizlantirish xonalarining devorlari va pardevorlarining balandligi kamida 2 m boʻlishi, yuvish vositalari yordamida qaynoq suv bilan yuvish mumkin boʻlgan materiallardan qurilishi kerak.

Koʻrsatilgan xonalar devor va pardevorlarining 2 m dan baland qismi, shuningdek shiplari suvga chidamli qoplama bilan qoplangan boʻlishi kerak.

98. Har smenadan keyin ishchilar dush qabul qilishadi.

VIII bob. Yongʻin xavfsizligi

99. Anorganik kislota va ishqorlar ishlatiladigan barcha ishlab chiqarish xonalari, omborlar va boshqa yordamchi xonalar amaldagi tarmoq “Yongʻin xavfsizligi qoidalari”ga muvofiq birlamchi oʻt oʻchirish vositalari va oʻt oʻchirish jihozlari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

100. Yongʻinga qarshi uskunalar soz holatda saqlanishi va qulay joylarda joylashgan boʻlishi kerak. Yongʻinga qarshi jihozlar va uskunalardan oʻt oʻchirish bilan bogʻliq boʻlmagan ishlarda foydalanish taqiqlanadi.

101. Tuzilmaviy boʻlinmalarning rahbarlari quyidagilarni bajarishlari shart:

barcha ishchilar va muhandis-texnik xodimlar tomonidan yongʻin xavfsizligi qoidalarini oʻrganilishi va bajarilishini tashkil etish;

yongʻin va portlash xavfi boʻlgan ishlab chiqarishlarni kamaytirishga qaratilgan qarorlarni ishlab chiqilishi va tadbiq etilishini taʼminlash;

barcha boʻlinmalarda yongʻinga qarshi qatʼiy rejim oʻrnatish (chekish joylarini belgilash va jihozlash, kislota va ishqorlarni saqlash joylari va ularning yoʻl qoʻyiladigan bir vaqtda saqlash miqdorini belgilash, olov bilan bajariladigan ishlarni olib borishning aniq tartibini belgilash, ish tugagandan keyin xonalarni koʻzdan kechirish va bekitish tartibini belgilash) va uning bajarilishini muntazam nazorat qilish;

yongʻin xavfsizligini taʼminlash uchun masʼul shaxslarni tayinlash;

yongʻinga qarshi instruktaj oʻtkazish va yongʻin-texnik minimumi boʻyicha mashgʻulotlarni tashkil etish.

102. Xodimlar:

yongʻin xavfsizligi qoidalarini bilishlari va bajarishlari, ishlatiladigan muhitlarning yongʻin-portlash xavfi va zaharli xususiyatlarini bilishlari;

oʻt oʻchirish vositalari joylashgan joylarni bilishlari, ularning mavjudligi va sozligini nazorat qilishlari, ulardan foydalanishni bilishlari;

yongʻin chiqishiga olib keladigan xatti-harakatlarga yoʻl qoʻymasliklari kerak.

103. Chekish ruxsat etilgan joylarda tegishli plakatlar osib qoʻyilgan boʻlishi kerak. Chekish joylari “Yongʻin xavfsizligi qoidalari” ga muvofiq jihozlanishi kerak.

104. Ishlab chiqarish xonalarida yongʻin oʻchogʻi yuzaga kelganda zudlik bilan ventilatsiya oʻchirilishi, harbiylashtirilgan oʻt oʻchirish qismiga xabar berilishi va yongʻin oʻchogʻini bartaraf etishga kirishilishi lozim.

105. Barcha yongʻin chiqish holatlari toʻgʻrisida korxona rahbariga zudlik bilan xabar berilishi kerak.

106. Maishiy xonalarda yongʻinni oʻchirish uchun stvollar va shlanglar bilan jihozlangan oʻt oʻchirish kranlari oʻrnatilgan boʻlishi kerak.

107. Oʻt oʻchirish komandasini favqulodda chaqirish uchun avtomatik yongʻin bildirgichlari oʻrnatilishi lozim.

Telefon aloqasining holati, avtomatik yongʻin bildirgichlarining holati smenani qabul qilish paytida tekshirilishi kerak.

108. Oʻt oʻchirish uskunalariga, oʻt oʻchirish gidrantlariga, suv havzalariga borish yoʻllari doim ochiq boʻlishi, tunda yoritilishi, qishda qor va muzdan tozalanishi kerak.

109. Hududda oʻtish yoʻllarining qisqargan joylarida va operativ oʻt oʻchirish rejasi boʻyicha oʻt oʻchirish texnikasi joylashtirilgan joylarda avtotransport vositalari va boshqa mexanizmlarning turishiga yoʻl qoʻymaydigan tegishli yoʻl belgilari va tushuntirish yozuvlari oʻrnatilgan boʻlishi kerak.

110. Hududda axlat va chiqindilarni yoqish maxsus joylarda, qurilmalarda amalga oshirilishi lozim. Bu maqsadlarda olov yoqish taqiqlanadi.

IX bob. Atrof-muhit muhofazasi

111. Tabiiy resurslarni muhofaza qilishning asosiy vazifalaridan biri atmosfera havosini sanoat korxonalari chiqindilaridan ifloslanishidan muhofaza qilish hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasining “Atmosfera havosini muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq atmosfera havosi tabiiy resurslarning tarkibiy qismi boʻlib, u umummilliy boylik hisoblanadi va davlat tomonidan muhofaza qilinadi. Korxonalarni oʻrab turadigan yoki ularning yaqinida joylashgan aholi punktlarining atmosfera havosidagi ifloslantiruvchi moddalar konsentratsiyasi amaldagi sanitariya meʼyorlari, qoidalari va gigiyena normativlarida belgilangan miqdorlardan oshmasligi kerak.

112. Atmosfera havosini sanoat korxonalari chiqindilaridan ifloslanishini oldini olishning asosiy chora-tadbirlariga chiqindisiz ishlab chiqarish texnologiyalarini tadbiq etish, ishlab chiqarishda texnologik jarayonlarni germetiklash, zararli chiqindilarni yoʻq qilish va h. kiradi.

113. Katta miqdordagi zararli ishlab chiqarish chiqindilarini ajratib chiqarish va hosil qilish manbalari boʻlgan va bunday zararli chiqindilarni meʼyorlarda koʻzda tutilgan darajalargacha kamaytirishga doir qoʻshimcha tadbirlar (shu jumladan maxsus himoya qurilmalari, sanitariya-texnik qurilmalar, texnologik va ventilatsion chiqindilarni tozalash darajasini oshirish, sanitariya-himoya hududlarini kengaytirish) talab etiladigan texnologik jarayonlar va uskunalardan foydalanish zaruriyati texnik-iqtisodiy asoslangan boʻlishi kerak.

114. Atmosfera va suv havzalarining texnologik chiqindilar tarkibidagi zararli moddalar bilan ifloslanish ehtimolini hisoblash va akustik hisob-kitoblar anorganik kislota va ishqorlar ishlatiladigan korxonaning texnologik loyihasi tarkibiga kirishi kerak.

Bunda loyihada foydalanish davrida hisob-kitoblarda qabul qilingan zararli moddalarning chiqishi sharoitlari taʼminlanadigan tadbirlar majmui koʻzda tutilishi lozim. Atmosferaga va suv havzalariga toʻkayotgan zararli moddalarning miqdorini oʻlchash va doimiy qayd etish qurilmalaridan va chiqindilar miqdorini ularni tozalashni jadallashtirish, ishlab chiqarishning texnologik rejimini oʻzgartirish yoki boshqa tadbirlar yoʻli bilan tartibga solish qurilmalaridan foydalanish zaruriyati Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi bilan kelishilgan holda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasining maxsus koʻrsatmalari bilan belgilanadi.

115. Ishlab chiqarish xonalaridan umumiy almashinuv ventilatsiyasi yordamida toʻplaydigan qurilmalar (quvurlar, shaxtalar, defletorlar) yoki tarqatib yuboradigan qurilmalar (ochiladigan chiroq tuynuklari, deraza framugalari va boshqa tuynuklar) orqali tarkibida zararli va noxush hidli moddalar boʻlgan havoni atmosferaga chiqarish va bu moddalarni tarqatib yuborish hisob-kitoblari ularning havodagi konsentratsiyalari aholi punktlarida zararli moddalarning ChYQK uchun sanitariya meʼyorlarida koʻrsatilgan maksimal bir martalik miqdordan oshmasligi kerak.

116. Ifloslanish darajasi belgilangan meʼyorlardan ortiq boʻlgan hududlarda atmosferani ifloslantirish manbai boʻlgan korxonalardan foydalanish taqiqlanadi. Bunday hududlarda ishlab turgan obyektlarni rekonstruksiya qilish, kengaytirish va texnik qayta jihozlash ularda atmosferaga chiqarilayotgan chiqindilar, rivojlanish istiqbolini hisobga olgan holda, chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan chiqindilar (ChYQCh) miqdorigacha kamaytirilganda ruxsat etiladi.

117. Faoliyati atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalar chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan korxonalar, ishlab chiqarishlarning rahbarlari Oʻzbekiston Respublikasining “Atmosfera havosini muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq quyidagilarni bajarishga majburdirlar:

tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi va sanitariya nazorati organlari bilan kelishilgan holda ifloslantiruvchi moddalar chiqarishni kamaytirish, chiqindilarni tozalash inshootlari, uskunalari va apparatlarining uzluksiz samarali ishlashini taʼminlash, ularni soz holatda saqlash va ularning ustidan nazorat qilishga qaratilgan tashkiliy-texnik va boshqa tadbirlar rejalarini ishlab chiqish;

atmosferaga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdori va tarkibini hisobga olish va muntazam nazorat qilish;

atmosferani ifloslantiruvchi moddalarning chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan chiqindilari (ChYQCh)ni ishlab chiqish va ularni oʻz vaqtida oʻrnatilgan tartibda kelishishni taʼminlash;

seliteb hududlar atmosfera havosining ifloslanishi ustidan nazoratni taʼminlash. Ifloslantiruvchi moddalar roʻyxati, namuna olish davriyligi va nuqtalari Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi organlari va sanitariya-epidemiologiya xizmati bilan kelishilishi kerak; atmosfera havosi va boshqa atrof-muhit obyektlarining holati ustidan kuzatuvlar, mulkchilik shaklidan qatʼiy nazar, faoliyati atmosfera havosining holatining yomonlashishiga olib kelishi mumkin boʻlgan korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, birlashmalar tomonidan amalga oshiriladi;

texnologik jarayon yoki uskunalardagi barcha oʻzgartirishlar (ishlab chiqarish quvvatini oshirish, ishlab chiqarish jarayonlarini jadallashtirish va boshqa tasdiqlangan loyihadan chetga chiqishlar)ni Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi organlari va sanitariya-epidemiologiya xizmati bilan kelishish;

atmosfera havosiga zararli aralashmalarning birvarakayiga chiqishi holatlari toʻgʻrisida Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi va sanitariya nazorati organlariga xabar berish, shunga oʻxshash vaziyatlarning oldini olishga doir tadbirlar ishlab chiqish.

118. Bir vaqtning oʻzida gaz-chang tutib qoluvchi qurilmalarni rekonstruksiya qilmasdan turib, chiqadigan gazlar yoki ularning tarkibidagi zararli moddalar konsentratsiyalari hajmining oshishi bilan bogʻliq texnologik agregatlar unumdorligini oshirish taqiqlanadi.

119. Zamonaviy vositalar yordamida chiqindilarning chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan miqdorlariga erishish imkoniyati boʻlmagan hollarda texnologik jarayonni oʻzgartirish yoki ishlab chiqarish quvvatini qisqartirish yoʻli bilan bunday chiqindilarni kamaytirish yoki batamom yoʻq qilish chora-tadbirlari va ularni bajarishning aniq muddatlari koʻzda tutilishi kerak.

120. Atmosfera havosini ifloslanishi xavfi boʻlgan barcha manbalardan chiqayotgan sanoat chiqindilari ustidan doimiy nazorat, Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi va sanitariya nazorati organlaridan tashqari, korxonalarning oʻz kuchi va mablagʻlari bilan ham amalga oshiriladi. Shu maqsadda korxonada zamonaviy kimyoviy va fizik-kimyoviy tahlil vositalari bilan jihozlangan maxsus laboratoriyalar boʻlishi kerak.

Namuna olish nuqtalari va davriyligi xavfsizlik texnikasi boʻlimi tomonidan rejalashtirilishi, Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati organlari bilan kelishilishi va korxonaning bosh muhandisi tomonidan tasdiqlanishi kerak.

121. Suv havzalarining qoʻriqlanishi va suv manbalaridan foydalanish. Oʻzbekiston Respublikasining “Suv va suvdan foydalanish haqida”gi Qonuniga muvofiq amalga oshiriladi.

122. Sanoat oqova suvlarini zararsizlantirish barcha korxonalar uchun majburiy hisoblanadi. Sanitariya-maishiy maqsadlarda foydalanish uchun moʻljallangan suv havzalari suvlaridagi zararli moddalar konsentratsiyasi amaldagi sanitariya meʼyorlari va qoidalarida koʻrsatilgan miqdorlardan oshmasligi kerak.

123. Suv obyektlari va joy relyefiga quyidagilarni chiqarish taqiqlanadi:

tarkibida chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan konsentratsiyalari (ChYQK) yoki taxminiy yoʻl qoʻyiladigan darajasi (TYQS) belgilanmagan moddalar yoki moddalarning suvda transformatsiyalanishi mahsulotlari, shuningdek analitik nazorat usullari mavjud boʻlmagan moddalar boʻlgan oqova suvlar;

suv chiqarmaydigan ishlab chiqarishlarni tashkil etish, ratsional texnologiyalarni tadbiq qilish, aylanma va takroriy suv taʼminoti tizimlarida maksimal ishlatish, tegishli tarzda tozalangandan va zararsizlantirilgandan keyin sanoatda, shahar xoʻjaligida foydalanish yoʻli bilan bartaraf etilishi mumkin boʻlgan oqova suvlar;

tozalanmagan va yetarlicha tozalanmagan ishlab chiqarish, xoʻjalik-maishiy oqova suvlari, sanoat maydonchalari va aholi yashaydigan joylardan chiqadigan yuza suv oqimlari.

124. Oqova suvlarni suv obyektlari va joy relyefiga chiqarish suvdan maxsus foydalanish uchun belgilangan tartibda beriladigan va tasdiqlanadigan ruxsatnoma va Chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan oqizish (ChYQO) asosida amalga oshiriladi.

125. Suvdan foydalanuvchilar:

tozalash inshootlarining uzluksiz ishlashini taʼminlovchi texnologik, sanitariya-texnik va tashkiliy-xoʻjalik tadbirlarini oʻtkazishlari;

texnologik jarayon yoki uskunalardagi barcha oʻzgartirishlarni, ishlab chiqarish quvvatining oshirilishini, jarayonlarning jadallashishini Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi organlari bilan kelishishlari shart.

126. Bir vaqtning oʻzida mavjud oqova suvlarni tozalash inshootlari quvvatini oshirmasdan turib, oqova suvlar yoki ularning tarkibidagi chiqindilar konsentratsiyalari hajmining oshishi bilan bogʻliq texnologik agregatlar unumdorligini oshirish taqiqlanadi.

127. Suvdan foydalanuvchilar oqova suvlarning muntazam hisobga olinishini va tozalash inshoatlarining ishlashi, suv havzasidagi suvning yoki oqova suvlar tushadigan joydan yuqoriroqda va eng yaqin aholi suvdan foydalanish punktlarida suv oqimining sifati ustidan laboratoriya nazoratini taʼminlashi shart.

128. Suvdan foydalanuvchilar tomonidan oʻtkaziladigan monitoring tartibi (kuzatuv punktlarini tanlash), tahlil qilinadigan koʻrsatkichlar roʻyxati, tekshiruvlarni qaytarish tezligi va h. lar suv obyektidagi mahalliy sharoitlar va suvdan foydalanish turiga qarab Tabiatni muhofaza qilish organlari bilan kelishiladi.

129. Tuproqning sanitariya muhofazasiga doir tadbirlarda chiqindilarni nafaqat atmosferada yoʻq qilish, balki zararli moddalarning oqib, toshib chiqishini kamaytirish va hududning ifloslanishiga olib keladigan boshqa omillarning oldini olish maqsadida ishlab chiqarish madaniyatini oshirish ham koʻzda tutilishi kerak.

Tarkibida zararli moddalar boʻlgan ishlab chiqarish chiqindilarini toʻplash va saqlash joylarida tuproq, yer osti suvlari va atmosfera havosining ifloslanishiga toʻliq yoʻl qoʻymaydigan qurilmalar boʻlishi kerak. Bunday joylar begonalarning kirishidan izolatsiyalangan boʻlishi kerak.

130. Sanoat chiqindilarini koʻmib tashlash 10 — 12 m gacha chuqurlikdagi kotlovanlarda maxsus taralarga va temirbeton rezervuarlarga (oʻta xavfli chiqindilar) solib amalga oshiriladi. Koʻmib tashlash joylari oʻrnatilgan tartibda tanlanadi.

Qattiq sanoat chiqindilarining baʼzi turlari ularning zaharliligi tufayli maxsus inshootlarda zararsizlantirilishi lozim. Bunday inshootlar zaharli chiqindilar chiqaradigan korxona tarkibida va uning hududida joylashgan boʻlishi mumkin. Zaharli sanoat chiqindilari, shuningdek, markazlashtirilgan holda poligonlarda va qayta ishlash va neytrallash stansiyalarida joylashtirilishi, qayta ishlanishi va neytrallanishi mumkin. Maxsus poligonlar ikki turda boʻladi: bir turdagi chiqindilarni faqat koʻmib tashlash yoki kimyoviy usul yordamida zararsizlantirish uchun, shuningdek kompleks poligonlar.

X bob. Javobgarlik

131. Ushbu Qoidalar anorganik kislota va ishqorlar ishlatiladigan obyektlardan foydalanish bilan bogʻliq barcha ishlovchilar tomonidan bajarilishi shart.

Mehnat xavfsizligi talablarini buzgan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq javobgardir.

XI bob. Yakuniy qoidalar

Ushbu qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi yoqilgʻi-energetika kompleksi, kimyo sanoati va geologiya xodimlari kasaba uyushmalarining Markaziy kengashi, Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi, Oʻzbekiston Respublikasi IIV Yongʻin xavfsizligi bosh boshqarmasi va “Oʻzkimyosanoat” Davlat aksionerlik kompaniyasi bilan kelishilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vaziri v. b. A.A. XAITOV

Oʻzbekiston yoqilgʻi-energetika kompleksi, kimyo sanoati va geologiya xodimlari kasaba uyushmasi Markaziy Kengashining raisi A.X.GULYAMOV

Oʻzbekiston Respublikasi sogʻliqni saqlash Vaziri F.G. NAZIROV

Arxitektura va qurilish boʻyicha OʻzR Davlat qoʻmitasining Raisi N.M. XANOV

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat tabiatini muhofaza qilish qoʻmitasi raisi B.B.ALIXANOV

Oʻzbekiston Respublikasi IIV yongʻin xavfsizligi bosh boshqarmasi Boshligʻi A.I. ISLAMOV

“Oʻzkimyosanoat” DAK Boshqaruv raisi G.I. IBRAGIMOV

Anorganik suyuq kislota va ishqorlardan foydalanishda xavfsizlik qoidalariga 1-ILOVA

ANORGANIK KISLOTA VA IShQORLARDAN FOYDALANIShDA RIOYa QILINADIGAN QARORLAR, QOIDA VA MEʼYoRLAR, KOʻRSATMALAR, STANDARTLAR, TEXNIK ShARTLAR VA YOʻRIQNOMALAR ROʻYXATI

Anorganik suyuq kislota va ishqorlardan foydalanishda xavfsizlik qoidalariga 2-ILOVA

Koʻp ishlatiladigan kislota va ishqorlarning asosiy fizik-mexanik xossalari

Anorganik suyuq kislota va ishqorlardan foydalanishda xavfsizlik qoidalariga 3-ILOVA

Koʻp ishlatiladigan kislota va ishqorlarning toksik xossalari

Anorganik suyuq kislota va ishqorlardan foydalanishda xavfsizlik qoidalariga 4-ILOVA

Birinchi tibbiy yordam koʻrsatish uchun moʻljallangan dori-darmon va moslamalar toʻplami boʻlgan

SEX APTEChKASI

Izoh:

1. Birinchi tibbiy yordam koʻrsatish uchun moʻljallangan toʻplamlar aptechkasida jadvalda koʻrsatilgan dori-darmonlar va moslamalar boʻlishi kerak.

2. Zaharli gazlar va zararli moddalardan zaharlanish va shikastlanish ehtimoli boʻlgan sexlar va laboratoriyalarda aptechka tarkibiga tegishli qoʻshimchalar kiritilishi mumkin.

3. Aptechkaning ichki eshikchasida turli shikastlanishlarda qaysi dorilar qoʻllanilishi aniq koʻrsatilgan boʻlishi lozim.

4. Oʻz vaqtida va samarali birinchi tibbiy yordam koʻrsatish uchun ishlar bajariladigan joylarda birinchi tibbiy yordam koʻrsatish uchun moʻljallangan dori-darmon va moslamalar toʻplami solingan aptechka (yoki sumka) boʻlishi kerak. Sumkalar aptechkalar uchun koʻrsatilgan toʻplamlarning 50% miqdorida toʻldiriladi.

5. Aptechkalar va korxona hududidagi tibbiy punktlarni topishni yengillashtirish uchun sexlarda koʻrsatkichlar va belgilar, shuningdek birinchi tibbiy yordam koʻrsatish qoidalari toʻgʻrisida plakatlar osilgan boʻlishi kerak.

Sanitariya-maishiy xonalar maydonining hisobiy koʻrsatkichlari

1 Toza va ifloslangan kiyimlar uchun alohida xonalar koʻzda tutilishi kerak.

2 Ishlab chiqarish jarayonlarining 1 v,2 v, 2 g,3 b guruhlari uchun.

3 Suratdagi koʻrsatkich erkaklar uchun, maxrajda ayollar uchun.

Izoh: 1. Sanitariya-maishiy maqsadlar uchun moʻljallangan xonalarning maydonlari, koʻcha kiyimini saqlash uchun alohida garderoblar, shuningdek maxsus kiyimlarni tarqatish, ularni quritish, changsizlantirish va zararsizlantirish xonalari ajratish zaruriyati QMQ 2.09.04 ga muvofiq loyihaning texnologik qismida loyihalash uchun topshiriqda belgilanadi.