Fuqarolik ishlarini apellatsiya tartibida koʻrish amaliyoti haqida (5-son)

21.05.2004

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining

Qarori

Fuqarolik ishlarini apellatsiya tartibida koʻrish amaliyotini oʻrganish va umumlashtirish shuni koʻrsatdiki, mazkur instansiya sudlari birinchi instansiya sudlarining hal qiluv qarorlari hamda ajrimlari qonuniyligi va asosliligini tekshirib, ular tomonidan yoʻl qoʻyilgan xato-kamchiliklarni bartaraf eta borib, odil sudlovning toʻgʻri amalga oshirilishini hamda fuqarolik huquqiy munosabatlarida qonuniylik mustahkamlanishini taʼminlamoqda.

Shu bilan birga apellatsiya instansiyasi sudlari faoliyatida muayyan kamchiliklar ham uchrab turibdi. Baʼzi hollarda birinchi instansiya sudi xulosalarining aniqlangan ish holatlariga qay darajada muvofiqligi, protsessual qonun normalariga nechogʻlik amal qilinganligi tekshirilmayotir. Hal qiluv qarorlari oʻzgarishsiz qoldirilganda, apellatsiya instansiyasi ajrimlarida faqatgina birinchi instansiya sudlarida aniqlangan ish holatlari bayon etilib, shikoyat va protestda koʻrsatilgan vajlar notoʻgʻri va hal qiluv qarorlarini bekor qilishga asos boʻla olmaydi deb topilganligi sabablari koʻrsatilmayotir.

Apellatsiya instansiyasi sudining vakolatlarini belgilovchi normalarni qoʻllashda xatolarga yoʻl qoʻyilmoqda, asossiz ravishda ishlarni yangidan koʻrishga yuborish hollari uchramoqda, ishni koʻrishning FPKning 331-moddasida nazarda tutilgan muddatlari buzilmoqda.

Qayd etib oʻtilgan xatolar apellatsiya instansiyasi sudining birinchi instansiya sudlarida fuqarolik ishlari koʻrilishi sifatiga taʼsirini susaytirib, sansalorlik keltirib chiqarmoqda, bular esa odil sudlov samaradorligiga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda.

Fuqarolik ishlarini apellatsiya tartibida koʻrishda yagona sud amaliyotini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlarning eʼtibori fuqarolik ishlarini apellatsiya tartibida koʻrishda kamchiliklarni bartaraf qilishga, fuqarolik ishlarini apellatsiya shikoyatlari va protestlari asosida koʻrish tartibini belgilovchi protsessual normalarga qatʼiy rioya etishga, ish holatlarini aniqlashda birinchi instansiya sudi tomonidan toʻplangan dalillar bilan cheklanib qolmay, qonunda belgilangan vakolatlar doirasida har tomonlama choralar koʻrishga, berilgan apellatsiya shikoyati yoki keltirilgan protestda bayon qilingan vajlarni atroflicha tekshirishga qaratilsin.

2. Birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori yoki ajrimi ustidan FPKning 320, 322, 323 va 346-moddalarida belgilangan muddatlar va tartibda taraflar hamda ishda ishtirok etishga jalb qilingan shaxslar, shuningdek ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan, ammo huquq va majburiyatlari haqidagi masala sud tomonidan hal etilgan shaxslar apellatsiya tartibida shikoyat berishi, prokuror esa protest keltirishi mumkinligini hisobga olib, apellatsiya shikoyatini (protestini) qabul qilish masalasini hal etishda sudlar apellatsiya tartibida ish yuritishni qoʻzgʻatishning qonunda belgilangan shartlari hamda tartibiga rioya qilinganligini tekshirib koʻrmogʻi kerak. Xususan, apellatsiya shikoyati (protesti) bergan shaxs apellatsiya tartibida shikoyat berish (protest keltirish) huquqiga egaligi yoki ega emasligini; ustidan apellatsiya shikoyati (protesti) berilgan hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgan-kirmaganligini va mazkur hal qiluv qarori ustidan apellatsiya tartibida shikoyat berish mumkinligi yoki mumkin emasligini; apellatsiya shikoyati (protesti) mazmuniga taalluqli qonun talablariga rioya qilingan-qilinmaganligini; apellatsiya shikoyati boʻyicha davlat boji toʻlangan-toʻlanmaganligini tekshirishi lozim.

Sudlar shuni nazarda tutishi kerakki, birinchi instansiya sudida ishtirok etuvchi vakil, shu jumladan advokat sudning hal qiluv qarori ustidan apellatsiya tartibida shikoyat berishga, basharti vakolat beruvchi tomonidan berilgan ishonchnomada bunday protsessual harakatni amalga oshirish toʻgʻrisida koʻrsatib oʻtilgan boʻlsa, haqlidir.

3. Apellatsiya shikoyati va protesti FPKning 322-moddasiga muvofiq apellatsiya instansiyasi sudi nomiga yoziladi, lekin hal qiluv qarori chiqargan sudga beriladi.

Bevosita apellatsiya instansiyasi sudiga berilgan shikoyat (protest) FPKning 325-moddasiga muvofiq rasmiylashtirish uchun hal qiluv qarori chiqargan sudga yuborilishi lozim.

Apellatsiya shikoyatining (protestining) nusxalarini, shuningdek ularga ilova qilingan yozma dalillarning nusxalarini ishda ishtirok etuvchi shaxslarning soniga mutanosib miqdorda taqdim qilish qonun bilan yuklatilgan majburiyat ekanligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.

4. Sudlar apellatsiya shikoyati (protesti) bergan shaxs apellatsiya shikoyati berishning (protesti keltirishning) FPKning 320-moddasida belgilangan yigirma kunlik muddatiga rioya qilgan-qilmaganligini tekshirayotganda bu muddat FPKning 127-moddasiga muvofiq hal qiluv qarori chiqarilgan kunning ertasidan boshlanishini inobatga olishi zarur.

Apellatsiya tartibidagi shikoyat (protest) belgilangan muddat oʻtganidan keyin berilgan boʻlsa, sud hal qiluv qarori ustidan shikoyat berayotgan shaxsga uning ushbu muddatni tiklash haqida ariza bilan murojaat qilish huquqini tushuntirishi lozim.

5. Apellatsiya shikoyati berish (protesti keltirish) uchun oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklash masalasi sud tomonidan FPKning 130-moddasida belgilangan tartibda hal qilinadi.

Apellatsiya tartibida shikoyat berish yoki protest keltirish muddatini tiklashni rad qilish haqida sud tomonidan chiqarilgan ajrim ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.

6. Apellatsiya shikoyati yoki protesti, agar bu shikoyat yoki protest FPKning 322-moddasida belgilangan tartib buzilgan holda berilgan va mazkur Kodeksning 323-moddasi talablariga javob bermaydigan boʻlsa, shuningdek davlat boji toʻlashdan ozod qilinmagan shaxs tomonidan berilgan apellatsiya shikoyati, agar u shikoyat berish uchun boj toʻlamagan boʻlsa, harakatsiz qoldirilishi lozim.

Apellatsiya shikoyati yoki protestini harakatsiz qoldirish toʻgʻrisida sudya ajrim chiqaradi va ajrimda shikoyat yoki protestni harakatsiz qoldirilishiga asos boʻlgan kamchiliklar hamda ularni tuzatish uchun berilgan muddatni koʻrsatadi.

Apellatsiya shikoyatining (protestining) kamchiliklarini tuzatish uchun sudya tomonidan belgilangan muddat ariza beruvchining shikoyatga qoʻshib qoʻyish uchun zarur maʼlumotnomalarni, hujjatlarning nusxalari va boshqa yozma dalillarni olishining real imkoniyatini inobatga olgan holda tayinlangan boʻlishi lozim.

Shikoyat bergan yoki protest keltirgan shaxs ajrimda koʻrsatilgan kamchiliklarni belgilangan muddatda tuzatsa, shikoyat yoki protest dastlab sudga taqdim etilgan kunda berilgan hisoblanadi. Aks holda, shikoyat yoki protest berilmagan hisoblanib, shikoyat bergan yoki protest keltirgan shaxsga qaytariladi va bu haqda ajrim chiqariladi.

Qonun apellatsiya shikoyatiga nisbatan maʼlum talablar qoʻyganligi sababli FPKning 322 va 323-moddalari talablariga javob bermaydigan “dastlabki” apellatsiya shikoyatlari (protestlari) qabul qilinmasligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.

7. Sudlarga shu narsa tushuntirib oʻtilsinki, apellatsiya shikoyati (protesti) bunday shikoyat (protest) berish huquqiga ega boʻlmagan shaxs tomonidan berilgan yoki ariza beruvchi apellatsiya tartibida shikoyat berish muddatini oʻtkazib yuborgan va u bu muddatni tiklashni soʻramagan hollarda, sud apellatsiya shikoyatini (protestini) qabul qilishni rad qiladi hamda bu haqda ajrim chiqarib, rad qilishning sabablarini bayon etadi.

Mazkur ajrim ishning ilgarilashiga toʻsqinlik qilganligi sababli, uning ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.

8. Apellatsiya instansiyasi sudlari tomonidan apellatsiya shikoyati (protesti) boʻyicha ishlar oʻz vaqtida koʻrilishini taʼminlash maqsadida, protsessual qonun hujjatlarining apellatsiya shikoyati (protesti) olinganidan keyin bajarish lozim boʻlgan harakatlar toʻgʻrisidagi normalariga birinchi instansiya sudlari qatʼiy rioya etishi lozim.

Sudya yoki sud raisi apellatsiya shikoyati yoki protestini olganidan keyin, FPKning 325-moddasiga muvofiq, ishda ishtirok etuvchi shaxslarga shikoyat yoki protestning nusxalarini yuborishi, ishda ishtirok etuvchi shaxslarni apellatsiya instansiyasida ishni koʻrish vaqti va joyi toʻgʻrisida xabardor qilishi, hal qiluv qarori ustidan shikoyat berishning (protest keltirishning) FPKning 320-moddasida belgilangan muddati oʻtgan vaqtdan eʼtiboran oʻn kun ichida ishni tushgan shikoyat yoki protest bilan birga apellatsiya instansiyasi sudiga yuborishi shart.

9. Apellatsiya instansiyasi sudi apellatsiya shikoyati yoki protesti boʻyicha tushgan ishni FPKning 331-moddasiga muvofiq, u (ish) kelib tushgan kundan eʼtiboran yigirma kundan kechiktirmay koʻrishi lozim. Sudya FPK 325-moddasi 2-bandining ishda ishtirok etuvchi shaxslarni apellatsiya instansiyasida ishni koʻrish vaqti va joyi toʻgʻrisida xabardor qilishga doir talabini bajarar ekan, FPKning 331-moddasida nazarda tutilgan muddat buzilmasligini moʻljallagan, shuningdek ishda ishtirok etuvchi shaxslarning sud majlisida shaxsan ishtirok etishining real imkoniyatini hisobga olgan holda ishni apellatsiya instansiyasi sudiga yuborishi lozim.

10. Apellatsiya instansiyasi sudlariga shu narsa koʻrsatib oʻtilsinki, ishlar apellatsiya shikoyati (protesti) bilan birga tushganda FPK 325-moddasining 3-bandida belgilangan muddatlarga rioya qilinganligini aniqlash va bu muddat buzilganligi bilan bogʻliq har bir holatga xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan munosabat bildirish zarur.

11. Apellatsiya shikoyati yoki protesti yuzasidan sudga tushuntirish berish (eʼtiroz bildirish) hamda bu tushuntirishni (eʼtirozni) tasdiqlaydigan hujjatlarni ilova qilib topshirish FPKning 327-moddasiga asosan ishda ishtirok etuvchi shaxslarning huquqi ekanligi eʼtiborga olinadigan boʻlsa, mazkur hujjatlarning birinchi instansiya sudiga taqdim etilmaganligi ishni apellatsiya instansiyasi sudiga yuborishga toʻsqinlik qilmaydi.

Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, shikoyat (protest) yuzasidan tushuntirish (eʼtiroz) taqdim qilish muayyan muddat bilan cheklangan emas, biroq bu tushuntirish (eʼtiroz) ish shikoyat (protest) boʻyicha apellatsiya instansiyasi sudida koʻrilishidan oldin taqdim etilishi mumkin.

12. Apellatsiya shikoyati bergan shaxs, FPKning 329-moddasiga muvofiq, oʻz shikoyatini toʻldirish, oʻzgartirish va undan voz kechishga haqli.

Shikoyat bergan shaxs oʻz shikoyatidan voz kechish huquqidan shikoyat berilgan vaqtdan eʼtiboran apellatsiya instansiyasi sudi maslahatxonaga kirgunga qadar boʻlgan muddatda foydalanishi mumkin.

Sud apellatsiya shikoyatidan voz kechishni, agar bunday voz kechish qonunga zid boʻlmasa yoki birovning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlariga xilof boʻlmasagina, qabul qilishga haqli.

Agar hal qiluv qarori ustidan boshqa shaxslar shikoyat bermagan boʻlsa, shikoyatdan voz kechish qabul qilinganida va protest qaytarib olinganida, sud ajrim chiqarib, apellatsiya tartibida ish yuritishni tugatadi.

Agar apellatsiya shikoyati bergan shaxsga protsessda tarafdorlik qilayotgan ishda ishtirok etuvchi shaxslar yoki uchinchi shaxslar berilgan apellatsiya shikoyatiga qoʻshilgan boʻlsalar, apellatsiya shikoyatidan voz kechishning qabul qilinishi apellatsiya tartibida ish yuritishni tugatishga olib kelmaydi. Shikoyatga qoʻshilish haqidagi yozma ariza mustaqil shikoyat sifatida koʻriladi.

13. Sudlarga shu narsa tushuntirib oʻtilsinki, FPKning 330-moddasiga asosan, apellatsiya shikoyati berilgan yoki protesti keltirilgandan keyin daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechishi, javobgarning daʼvogar talablarini tan olishi va taraflarning kelishuv bitimi tuzishi yozma shaklda bayon etilib, apellatsiya instansiyasi sudiga topshirilishi lozim.

Daʼvogar daʼvodan voz kechgan yoki apellatsiya instansiyasi sudida taraflar oʻrtasida kelishuv bitimi tuzilgan hollarda sud xarajatlari masalasi FPKning 118-moddasida belgilangan tartibda hal etiladi.

Apellatsiya instansiyasi sudi daʼvogarning daʼvodan voz kechishini qabul qilishdan yoki taraflar oʻrtasidagi kelishuv bitimini tasdiqlashdan oldin, daʼvogarga (taraflarga) FPKning 102-moddasida nazarda tutilgan huquqiy oqibatlarni tushuntirishi lozim.

Sudlarga shu narsa ham uqtirib oʻtilsinki, daʼvogar arz qilgan talablaridan voz kechganda yoki apellatsiya instansiyasi sudi majlisida taraflar oʻrtasidagi kelishuv bitimi tasdiqlanganda, hal qiluv qarori bekor qilinishi, ish yuritish esa mazkur asoslarga binoan FPKning 330-moddasi talablariga rioya qilgan holda tugatilishi lozim.

Apellatsiya instansiyasi sudi kelishuv bitimini tasdiqlash haqidagi ajrimda uning shartlarini bayon etishi lozim.

14. Sudlar shuni nazarda tutishi joizki, apellatsiya instansiyasi sudi shikoyatdan voz kechishni qabul qilganida (protest qaytarib olinganida) ham, daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechishini qabul qilganida va taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlaganida ham hal qiluv qarorining qonuniyligi hamda asosliligi masalasini muhokama qilib oʻtirmaydi.

15. Sudlarga tushuntirib oʻtilsinki, ishni apellatsiya instansiyasida koʻrishning FPKning 331-moddasida nazarda tutilgan muddatini uzaytirish masalasi boʻyicha tegishli sud raisi qaror chiqaradi.

16. Sudning ishda ishtirok etuvchi shaxslarni apellatsiya tartibidagi shikoyat yoki protestni koʻrish vaqti va joyi toʻgʻrisida xabardor qilishi majburiy ekanligi qonunda belgilanganligi sababli bu talablarni bajarmaslik FPKning 337-moddasiga muvofiq ishni koʻrishni keyinga qoldirishga sabab boʻladi.

Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning ish koʻrilishidan tegishlicha xabardor qilinganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar boʻlgan taqdirda ham, ishda ishtirok etuvchi shaxslardan birortasining kelmaganlik sababini uzrli deb topsa, ishni koʻrishni keyinga qoldirishga haqli.

Apellatsiya instansiyasi sudi ish koʻrishni keyinga qoldirar ekan, ajrimda buning (ish koʻrishni keyinga qoldirishning) sabablarini koʻrsatishi shart.

17. Apellatsiya instansiyasi sudida FPKning 92 va 93-moddalarida nazarda tutilgan asoslarga muvofiq ish yuritishni toʻxtatib turish FPKning 7-bobida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

Apellatsiya instansiyasi sudi yurituvi toʻxtatib turilgan ish boʻyicha ish yuritishni tiklash haqida ajrim chiqaradi va ishda ishtirok etuvchi shaxslarni sudlov hayʼatida ish koʻriladigan kun toʻgʻrisida xabardor qiladi.

18. Taraflarning biri, uchinchi shaxs yoki ularning qonuniy vakili nizoli yoxud sudning hal qiluv qarori bilan aniqlangan huquqiy munosabatdan chiqib ketgan taqdirda (fuqaroning oʻlimi, yuridik shaxsning qayta tashkil qilinishi, boshqa shaxs foydasiga talabdan voz kechish, qarzning boshqa shaxsga oʻtkazilishi va h.k.) apellatsiya instansiyasi sudi protsessual huquqiy vorislik FPKning 43-moddasiga asosan protsessning har qanday bosqichida amalga oshirilishi mumkinligini eʼtiborga olgan holda, bunday shaxslar ularning huquqiy vorislari bilan almashtirilishiga yoʻl qoʻyadi hamda ularga ishga doir barcha materiallar bilan tanishishga imkon beradi.

Huquqiy vorisning protsessga kirishganligi haqida apellatsiya instansiyasi sudi ajrim chiqaradi.

19. Sudlar ishni apellatsiya tartibida koʻrayotganda qonunga koʻra birinchi instansiya sudi ish uchun ahamiyatga molik holatlarni toʻliq tekshirgan-tekshirilmaganligini, sud aniqlangan deb hisoblagan va ish uchun ahamiyatga molik holatlarning isbotlangan-isbotlanmaganligini, hal qiluv qaroridagi xulosalar ishning haqiqiy holatlariga nechogʻlik muvofiqligini, moddiy yoki protsessual huquq normalari buzilgan-buzilmaganligi hamda ular toʻgʻri qoʻllanilgan-qoʻllanilmaganligini, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1998-yil 17-apreldagi “Sudning hal qiluv qarori haqida”gi qarorida bayon etilgan tushuntirishlarga rioya qilingan-qilinmaganligini aniqlashi lozim.

20. Sud chiqargan hal qiluv qarorining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini apellatsiya instansiyasi FPKning 332-moddasiga muvofiq toʻliq hajmda, shu jumladan shikoyat keltirmagan shaxslarga nisbatan ham, tekshiradi.

Sud chiqargan hal qiluv qarorini toʻliq hajmda tekshirish deganda, birinchi instansiya sudi tomonidan ishning haqiqiy holatlari toʻgʻri aniqlangan-aniqlanmaganligini, moddiy va protsessual huquq normalari toʻgʻri qoʻllanilgan-qoʻllanilmaganligini tekshirishni tushunmoq lozim.

Apellatsiya instansiyasi birinchi instansiya sudi chiqargan hal qiluv qarorining qonuniy va asosli ekanligini tekshirar ekan, yangi dalillarni oʻrganib chiqishi va yangi faktlarni aniqlashi mumkin.

21. Apellatsiya instansiyasi sudi yangidan taqdim qilingan hujjatlar va materiallarni (dalillarni) koʻrish uchun qabul qilishga haqli. Bunda sud yangi taqdim qilingan dalillar birinchi instansiya sudida oʻrganilmaganligi sabablarini aniqlaydi. Ularning birinchi instansiya sudiga taqdim etilmaganligi sababi uzrli ekanligi (masalan, birinchi instansiya sudi ushbu dalillarni talab qilib olish va oʻrganish haqidagi iltimosnomani asossiz ravishda rad qilgan boʻlsa) aniqlangach, apellatsiya instansiyasi sudi yangi dalillarga ishdagi materiallar bilan birgalikda baho beradi.

Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, FPK 57-moddasining talablariga koʻra dalillarni taqdim etish majburiyati taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar zimmasiga yuklatiladi, sud esa ularning iltimosnomasiga asosan dalillarni toʻplashda yordam koʻrsatadi.

Yangidan taqdim qilingan dalillarni tekshirishni rad qilish sud tomonidan ajrimda asoslantirilishi lozim.

Sudlar shuni ham nazarda tutishi lozimki, qonun apellatsiya instansiyasi sudida ish holatlari tekshirilishi ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlarini eshitish bilangina cheklanib qolmay, har qanday dalillar, agar birinchi instansiya sudiga ularni taraflar tomonidan taqdim qilish imkoniyati boʻlmagan deb topilgudek boʻlsa, mazmuni boʻyicha tekshirilishiga, masalan, zarur hollarda, ishdagi mavjud dalillarning oʻqib eshittirilishiga, yangidan taqdim etilgan dalillar tekshirilishiga imkon beradi.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar birinchi instansiya sudida tekshirilgan dalillarni qaytadan tekshirish toʻgʻrisida iltimos qilishga haqli.

Dalillar birinchi instansiya sudi uchun belgilangan tartibda tekshiriladi.

23. Apellatsiya instansiyasi sudida daʼvogar daʼvo talablari asosini yoki predmetini oʻzgartirgan taqdirda, apellatsiya instansiyasi sudi koʻrib chiqilgan talablar yuzasidan sud chiqargan hal qiluv qarorining qonuniyligi va asosliligini tekshiradi hamda ayni bir vaqtda daʼvogarga predmeti va asosi oʻzgartirilgan talab boʻyicha daʼvo bilan sudga umumiy tartibda murojaat qilish huquqini tushuntiradi.

Sudlar shuni nazarda tutishi joizki, daʼvo predmetining oʻzgarishi daʼvogarning javobgarga nisbatan moddiy-huquqiy talabi oʻzgarganligini anglatadi. Daʼvo asosining oʻzgarishi esa, daʼvogar javobgarga nisbatan arz qilingan talablarini asoslantirayotgan holatlar oʻzgarganligini bildiradi.

24. Apellatsiya instansiyasi sudi FPKning 343-moddasiga muvofiq:

a) hal qiluv qarorini oʻzgarishsiz qoldirishga, shikoyat yoki protestni esa qanoatlantirmaslikka;

b) ishni yangidan koʻrish uchun yubormasdan hal qiluv qarorini oʻzgartirishga yoki butunlay yoxud qisman bekor qilishga va yangi hal qiluv qarori chiqarishga;

v) FPK 314-moddasi ikkinchi qismining 1–8-bandlarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlgan taqdirda, hal qiluv qarorini butunlay yoki qisman bekor qilishga va ishni birinchi instansiya sudiga yangidan koʻrib chiqish uchun yuborishga;

g) hal qiluv qarorini butunlay yoki qisman bekor qilishga hamda FPKning 97 va 100-moddalarida koʻrsatilgan asoslarga koʻra ish yuritishni tugatishga yoxud arizani koʻrmasdan qoldirishga haqli.

Apellatsiya instansiyasi sudi ishni toʻliq hajmda tekshirar ekan, birinchi instansiya sudi tomonidan ish boʻyicha chiqarilgan xususiy ajrimning qonuniyligi va asosliligini tekshirishga hamda ushbu ajrimning chiqarilishida xatolik boʻlganligini aniqlagan taqdirda, uni bekor qilishga haqli.

25. Apellatsiya instansiyasi sudi, agar birinchi instansiya sudi ish holatlarini har tomonlama va toʻliq aniqlab, qonuniy hamda asosli hal qiluv qarori chiqargan degan xulosaga kelsa, hal qiluv qarorini oʻzgarishsiz, apellatsiya shikoyati yoki protestini esa qanoatlantirmasdan qoldiradi.

Bunda shikoyat yoki protest vajlari notoʻgʻri yoxud hal qiluv qarorining bekor boʻlishiga asos boʻlmaydi, deb topilganligi sabablari ajrimda koʻrsatib oʻtilishi lozim.

Apellatsiya instansiyasi sudi, agar u birinchi instansiya sudi tomonidan protsessual huquq normalari buzilishiga yoʻl qoʻyilganligini aniqlasa, normalarning bu taxlit buzilganligi chiqarilgan hal qiluv qarorining toʻgʻriligiga taʼsir qilmasa va taʼsir qilishi ham mumkin boʻlmasa, ularni oʻz ajrimi yoki chiqargan xususiy ajrimida koʻrsatib oʻtishga haqli, protsessual huquq normalari buzilganligi FPK 314-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan qoidaga koʻra hal qiluv qarorini soʻzsiz bekor qilishga asos boʻladigan hollar bundan mustasno.

26. Apellatsiya instansiyasi sudi ishdagi mavjud materiallar (dalillar), shuningdek qoʻshimcha taqdim qilingan hujjatlar (dalillar) asosida ish uchun ahamiyatga molik holatlarni aniqlasa, FPK 343-moddasining 2-bandiga asosan, ishni yangidan koʻrish uchun yubormasdan hal qiluv qarorini oʻzgartirishga yoxud mazkur qarorni butunlay yoki qisman bekor qilishga va yangi hal qiluv qarori chiqarishga haqli.

27. Sudlarga shu narsa tushuntirib oʻtilsinki, yangi hal qiluv qarori deganda, birinchi instansiya sudi tomonidan chiqarilgan hal qiluv qarori mazmuniga zid boʻlgan, taraflarning huquq va majburiyatlari toʻgʻrisidagi sudning asosiy xulosasi oʻzgartirilgan hal qiluv qarorini tushunmoq lozim.

Hal qiluv qarorini oʻzgartirish deyilganda, hal qiluv qarori boʻyicha undiriladigan summalar miqdorini oʻzgartirish, birinchi instansiya sudi tomonidan davlat boji miqdori notoʻgʻri hisoblangan boʻlsa, qoʻshimcha davlat boji undirish, hal qiluv qarorining qaror qismiga boshqa oʻzgartirishlar kiritish, shuningdek hal qiluv qarorining asoslantiruvchi qismidan tegishli boʻlmagan qonun normalariga qilingan havolalarni chiqarib tashlash va hal qiluv qarorining asoslantiruvchi qismini qoʻllanilishi joiz boʻlgan huquq normalariga qilingan havola bilan toʻldirish tushunilishi lozim.

28. Apellatsiya instansiyasi sudi hal qiluv qarorini oʻzgartirganda, butunlay yoki qisman bekor qilganda hamda ish boʻyicha yangi hal qiluv qarori chiqarganda oʻz ajrimida nizoli huquqiy munosabatlarga nisbatan qoʻllanilishi joiz boʻlgan moddiy huquq normasiga havola etgan holda bunday qaror qabul qilinganligining sabablari va asoslarini bayon etadi.

Hal qiluv qarorida arz qilingan va birinchi instansiya sudi tomonidan tekshirilgan baʼzi talablar boʻyicha xulosalarning mavjud emasligi aniqlangan taqdirda, apellatsiya instansiyasi sudi hal qiluv qarorini mazkur talablarga oid xulosalar bilan toʻldirishga haqli.

29. Apellatsiya instansiyasi sudiga FPKning 213 va 215-moddalari talabiga muvofiq, aniqlangan ish holatlaridan kelib chiqib hal qiluv qarorini oʻzgartirish yoki yangi hal qiluv qarori chiqarish haqidagi ajrimda yoʻl qoʻyilgan arifmetik xatoni tuzatish, shuningdek ushbu ajrim tushunarli boʻlmasa, uni qoʻshimcha ajrimda tushuntirish huquqi berilgan.

Ushbu masalalar ishda ishtirok etuvchi shaxslar sud majlisining oʻtkazilish vaqti va joyi haqida xabardor qilingan holda sud majlisida koʻriladi. Biroq mazkur shaxslarning kelmasligi bu masalalarni hal etish uchun toʻsqinlik qilmaydi.

Apellatsiya instansiyasi sudi hal qiluv qarorini oʻzgartirar yoki uni butunlay yoxud qisman bekor qilar hamda yangi hal qiluv qarori chiqarar ekan, FPK 214-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlsa, protsessual qonun mazkur normasining ikkinchi va uchinchi qismlarida belgilangan tartibda va muddatlarda qoʻshimcha ajrim chiqarishga haqli.

30. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, protsessual huquq normalarini FPK 314-moddasi ikkinchi qismining 1–8-bandlarida koʻrsatib oʻtilgan tarzda buzish hollarining istalgan birini apellatsiya instansiyasi sudi aniqlagan taqdirdagina birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori albatta bekor qilinishi, ish esa birinchi instansiya sudiga yangidan koʻrish uchun yuborilishi kerak.

Ish birinchi instansiya sudida koʻrilayotganda FPKning 92-moddasida nazarda tutilgan ish yuritishni toʻxtatib turish uchun asoslar boʻlgani holda ish birinchi instansiya sudi tomonidan mazmunan hal qilinganligi (bu asoslar apellatsiya shikoyati yoki protestini koʻrib chiqish vaqtida ham saqlanib turgan boʻlsa) hal qiluv qarorini bekor qilishga va ish yuritishni toʻxtatib turish zarurligi koʻrsatilgan holda ishni yangidan koʻrish uchun yuborishga asos boʻlishini sudlar eʼtiborda tutmogʻi lozim.

31. Apellatsiya instansiyasi sudi FPKning 97 va 100-moddalarida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha hal qiluv qarorini butunlay yoki qisman bekor qilishga, ish yuritishni tugatishga yoki arizani koʻrmasdan qoldirishga, agar apellatsiya instansiyasi sudida shunday qaror qabul qilinishiga sabab boʻluvchi holatlar aniqlangan boʻlsa, haqlidir.

32. Apellatsiya instansiyasi sudi, agar u ishni koʻrayotganda ayrim mansabdor shaxslar yoki fuqarolar tomonidan qonuniylik va huquq-tartibot buzilganligi faktlarini aniqlasa, FPKning 19-moddasida belgilangan tartibga muvofiq xususiy ajrim chiqarib, tegishli organlar va mansabdor shaxslarga yuboradi.

33. Sudning har bir sud majlisi toʻgʻrisida, shuningdek sud majlisidan tashqarida amalga oshirilgan har bir protsessual harakat haqida, FPKning 20-moddasi talablariga muvofiq, bayonnoma tuziladi.

Sudlarning eʼtibori apellatsiya instansiyasi sudi majlisining bayonnomasi FPKning 21 va 22-moddalari talablariga muvofiq ravishda yuritilishi zarurligiga qaratilsin.

34. Belgilangan muddatda yoki oʻtkazib yuborilgan muddat tiklanganidan soʻng berilgan apellatsiya shikoyati yoki protesti apellatsiya instansiyasiga ish boshqa shikoyat yoki protest boʻyicha koʻrib chiqilganidan keyin kelib tushsa, FPKning 345-moddasiga muvofiq sud ularni qabul qilishi va koʻrib chiqishi shart.

Apellatsiya instansiya sudi bunday shikoyat yoki protestni koʻrib chiqib, shikoyat yoki protest boʻyicha chiqariladigan ajrim muqaddam chiqarilgan ajrimning oʻzgartirilishi yoki bekor qilinishiga olib kelishi lozim degan xulosaga kelsa, ajrim chiqarib, ishni taqdimnoma bilan sud raisiga yuboradi, sud raisi bir yoxud har ikkala ajrim ustidan nazorat tartibida protest keltirish masalasini hal qiladi.

35. “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 33-moddasiga muvofiq, ish boʻyicha apellatsiya tartibida ish yuritish kassatsiya tartibida ish yuritishni istisno qiladi. Apellatsiya tartibida shikoyat berilgan (protest keltirilgan) hal qiluv qarori ustidan berilgan kassatsiya shikoyati (protesti) koʻrilmasdan qoldirilishi lozim.

Agar ish apellatsiya shikoyati (protesti) boʻyicha apellatsiya instansiyasi sudi tomonidan koʻrilmagan boʻlsa, kassatsiya shikoyati (protesti) bergan shaxsga apellatsiya instansiyasi sudi majlisida tushuntirishlar (eʼtirozlar) berish huquqi tushuntiriladi.

36. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, quyidagilar ustidan apellatsiya tartibida shikoyat berilmaydi (protest keltirilmaydi):

1) sud buyruqlari ustidan;

2) saylovlar va referendumlarda ishtirok etayotgan fuqarolarning saylov huquqi buzilganligini aniqlagan sudlarning hal qiluv qarorlari ustidan;

3) birinchi instansiya sudlarining FPK normalarida ustidan shikoyat berish nazarda tutilmagan yoki ishni davom ettirishga toʻsqinlik qilmaydigan ajrimlari ustidan, shuningdek ish koʻrishni keyinga qoldirish toʻgʻrisida, shu jumladan nikohdan ajratish haqidagi ishlar boʻyicha er-xotinga yarashish uchun muddat belgilanganligi munosabati bilan ish koʻrishni keyinga qoldirish toʻgʻrisida chiqarilgan ajrimlar ustidan.

37. Oʻzbekiston Respublikasi FPKning 219-moddasiga asosan darhol ijro etilishi lozim boʻlgan hal qiluv qarorlari ustidan apellatsiya tartibida shikoyat berish ularning ijrosini toʻxtatmaydi.

Hal qiluv qarorining bir qismi yoki qoʻshimcha hal qiluv qarori ustidan shikoyat berilganda, butun hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirmaydi, chunki apellatsiya instansiyasi sudi FPKning 332-moddasiga asosan birinchi instansiya sudining hal qiluv qarorini toʻliq tekshirishga haqli.

38. Birinchi instansiya sudining ajrimlari ustidan shikoyat berishning (protest keltirishning) FPK 346-moddasining birinchi qismida belgilangan oʻn kunlik muddat sud tomonidan ajrim taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga topshirilgan kundan eʼtiboran hisoblanadi.

39. Sud majlisida ishtirok etmagan tarafga hal qiluv qarorini sirtdan chiqargan sudga shu hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqida FPKning 229-moddasiga muvofiq ariza berish huquqi berilganligi, unda (sud majlisida ishtirok etmagan tarafda) sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqidagi arizani qanoatlantirmay qoldirish toʻgʻrisida sud chiqargan ajrim ustidan FPKning 232-moddasining ikkinchi qismiga asosan xususiy shikoyat berish huquqi borligidan kelib chiqiladigan boʻlsa, sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarori ustidan ayni bir vaqtda apellatsiya tartibida shikoyat berish imkoniyatini istisno qiladi.

40. Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqidagi arizani qanoatlantirmay qoldirish toʻgʻrisida sud chiqargan ajrimga xususiy shikoyat FPKning 37-bobida belgilangan tartibda beriladi va koʻriladi.

41. Agar sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqidagi arizani FPK 233-moddasining 1-bandiga muvofiq qanoatlantirmay qoldirish toʻgʻrisida sud chiqargan ajrimga berilgan xususiy shikoyatni koʻrishda, sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini bekor qilishning FPKning 234-moddasida nazarda tutilgan asoslari aniqlangudek boʻlsa, apellatsiya instansiyasi sudi sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqidagi arizani qanoatlantirmay qoldirish toʻgʻrisida sud chiqargan ajrimni hamda sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini bekor qilib, ishni mazmunan koʻrish uchun birinchi instansiya sudiga yuboradi.

Sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorining bekor qilinishi avvalgi tarkibdagi yoki boshqa tarkibdagi sud tomonidan ishni mazmunan koʻrish tiklanishiga olib keladi.

Apellatsiya instansiyasi sudi, agar u sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarori ustidan berilgan apellatsiya shikoyatini koʻrayotganda sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini bekor qilishning FPKning 234-moddasida nazarda tutilgan asoslari mavjudligini aniqlasa, sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini bekor qilib, ishni mazmunan koʻrishni tiklagan holda koʻrib chiqish uchun uni oʻsha sudning oʻziga yuborishga haqli.

42. Apellatsiya instansiyasi faoliyatini yaxshilash maqsadida sudlarga fuqarolik ishlarini apellatsiya tartibida koʻrish amaliyotini izchil oʻrganib va umumlashtirib borish hamda bu yoʻnalishdagi materiallardan sudlarning ishida yoʻl qoʻyilayotgan xato-kamchiliklarni bartaraf etishda keng foydalanish tavsiya etilsin.

43. Plenumning ushbu qarori qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2001-yil 1-iyundagi “Fuqarolik ishlarini apellatsiya, kassatsiya va nazorat tartibida koʻrish amaliyoti haqida”gi 4-son qarorining apellatsiya instansiyasi sudida ishlarni koʻrish amaliyotiga taalluqli tushuntiruvlari qismi oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

2004-yil 21-may,

5-son