Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududida fuqaro va eksperimental aviatsiyasining parvoz qilish aviatsiya qoidalarini (OʻzR AQ-91) tasdiqlash toʻgʻrisida (1723-son)

29.09.2007

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI PARVOZLAR XAVFSIZLIGINI NAZORAT QILISH DAVLAT INSPEKSIYASI BOSHLIGʻINING

BUYRUGʻI

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2007-yil 29-sentabrda 1723-son bilan davlat roʻyxatidan oʻtkazildi]

Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi faoliyatini tartibga soluvchi normativ hujjatlarni takomillashtirish maqsadida IKAO standartlari va tavsiyalarini inobatga olib buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududida fuqaro va eksperimental aviatsiyasining parvoz qilish aviatsiya qoidalari (OʻzR AQ-91) ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida roʻyxatga olingan kundan boshlab oʻn kun oʻtgach amalga kiritilsin.

3. Mazkur buyruq kuchga kirgan vaqtdan boshlab Davavianazorat boshligʻining 2000-yil 18-oktabrdagi 170-sonli “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qilish qoidalari”ni (FEAPQ-2000) tasdiqlash toʻgʻrisidagi buyrugʻi oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshligʻi H. TROBOV

Toshkent sh.,

2007-yil 12-sentabr,

141-son

Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshligʻining 2007-yil 12-sentabrdagi 141-son buyrugʻi bilan TASDIQLANGAN

Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududida fuqaro va eksperimental aviatsiyasining parvoz qilish aviatsiya

qoidalari (OʻzR AQ-91)

Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1993-yil, 6-son, 247-modda), Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 18-apreldagi 114-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizom, Xalqaro standartlarga (Xalqaro FAsi toʻgʻrisidagi Konvensiyaga 2, 6-ilovalar, 1944-y.) muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududida fuqaro va eksperimental aviatsiyasi parvoz qilish aviatsiya qoidalarini qoʻllash tartibini belgilaydi.

I. Mazkur qoidalarda qoʻllaniladigan taʼriflar, qisqartirishlar

1-§. Atamalar

Absolyut balandlik — oʻrtacha dengiz sathidan (MSL) maʼlum bir nuqta sifatida olingan obyekt yoki nuqta sathigacha boʻlgan vertikal masofa.

Aviakompaniya, aviakorxona — muntazam xalqaro havo qatnovlarni amalga oshiruvchi yoki shu sohada oʻz xizmatlarini taklif etuvchi har qanday aviatransport korxonasi.

Aviatsiya xavfsizligi — fuqaro aviatsiyasini noqonuniy aralashish harakatlaridan himoya qilishga qaratilgan chora-tadbirlar kompleksi, shuningdek jalb qilinadigan inson va moddiy resurslar.

Noqonuniy aralashish harakatlari — fuqaro aviatsiyasi xavfsizligiga tahdid soluvchi harakatlar yoki harakatlarni sodir etishga urinishlar boʻlib, ushbu harakatlar bilan cheklanmagan holda quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

havo kemalarini qoʻlga olish;

ekspluatatsiyada boʻlgan havo kemasini ishdan chiqarish;

havo kemasida yoki aerodrom hududida odamlarni garovga olish;

havo kemasi bortiga, aeroportga yoxud aeronavigatsiya vositalari yoki xizmati joylashgan joyga zoʻravonlik bilan kirish;

havo kemasi bortiga yoki aeroport hududiga jinoiy maqsadlarda ishlatish uchun moʻljallangan qurol, xavfli moslamalar yoki materiallarni olib kirish yoki joylashtirishga urinish;

oʻldirish, jiddiy shikast yetkazish, atrof-muhitga yoki mulkka jiddiy zarar yetkazish maqsadida ekspluatatsiyada boʻlgan havo kemasidan foydalanish;

havo kemasining detallari va komponentlarini ishdan chiqarishga qaratilgan, halokatga olib kelishi mumkin boʻlgan ijtimoiy xavfli harakat, qasddan yoki ehtiyotsizlikdan sodir etilgan harakat yoki harakatsizlik;

parvozdagi yoki yerdagi havo kemasini, yoʻlovchilarni, ekipaj aʼzolarini, fuqaro aviatsiyasi xodimlarini, aeroportdagi jamoatchilikni, fuqaro aviatsiyasi inshootlari yoki xizmatlarining joylashgan joylari xavfsizligini tahdid ostiga qoʻyadigan notoʻgʻri yoki yolgʻon maʼlumotlarni yetkazish.

Aviatsiya hodisasi — havo kemasidan foydalanish, unga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq yoki har qanday bosqichda parvozni taʼminlash va amalga oshirish bilan bogʻliq boʻlgan har qanday hodisa.

Avariya holati — bu:

a) ekipajga nisbatan psixofiziologik bosimning sezilarli darajada oshib ketishi;

b) havo kemasi (parvoz xarakteristikasi) chidamliligi va boshqaruvining sezilarli darajada yomonlashuvi bilan ifodalanadigan eng soʻnggi cheklovlarga erishilishiga (oshib ketishiga) va/yoki hisobga olingan vaziyatlarga olib keladigan alohida holatdir.

Tijorat aviatsiyasi — yoʻlovchilarni, yuklarni, pochtani (haq evaziga yoki yollab) tijorat maqsadlarida havoda tashish, shuningdek maxsus aviatsiya ishlarini bajarish bilan bogʻliq parvozlarni amalga oshiruvchi fuqaro havo kemalari.

Umumiy maqsadlardagi aviatsiya — tijorat maqsadlarida havoda tashish va maxsus aviatsiya ishlarini bajarish bilan bogʻliq boʻlmagan parvozlarni amalga oshiruvchi fuqaro havo kemalari.

Avariya xabari; avariya xizmati — tegishli tashkilotlarni qidiruv-qutqaruv xizmati yordamiga va shunday tashkilotlarga kerakli yordam koʻrsatishga muhtoj havo kemalari haqida ogohlantirish taqdim etish xizmati.

Aerodromdagi atmosfera bosimi (aerodromdagi bosim) — UQY yuzasi darajasida atmosfera bosimining simob ustunida millimetrlarda (sm.ust.mm.), millibarlarda (MBAR) yoki gektopaskallarda (GPa) belgilanishi.

Aerodrom (gidroaerodrom) — yuzasi toʻliq yoki qisman havo kemalarining qabul qilib olinishi, joʻnatilishi va harakatlanishi uchun moʻljallangan yer yoki suv yuzasidagi maʼlum bir hudud (har qanday bino, inshoot va uskunalar bilan birgalikda).

Baza aerodromi — havo kemalarini asosiy turish joyi boʻlgan va buning uchun zarur inshootlarga ega boʻlgan aerodrom.

Vaqtinchalik aerodrom — yilning maʼlum bir davri mobaynida havo kemalarining parvozini taʼminlash uchun moʻljallangan, statsionar inshoot va uskunalarga ega boʻlmagan, ammo belgilagan tartibda hisobga olinadigan aerodrom.

Togʻ aerodromi — aerodrom nazorat nuqtasidan 25 km (14 d.mili) radiusda 500 metr (1650 fut) va undan ortiq balandliklarga ega boʻlgan notekis relyefda joylashgan aerodrom, shuningdek dengiz sathidan 1000 metr (3300 fut) va undan ortiq balandlikda joylashgan aerodrom.

Belgilangan aerodrom — parvoz rejasida va parvoz uchun topshiriq (vazifalar) koʻzda tutilgan qoʻnib oʻtish aerodromi sifatida koʻrsatilgan aerodrom.

Aerodromda parvoz qilish doirasi (koʻtarilish va qoʻnish hududida parvoz qilish sxemasi) — koʻtarilish, qoʻnishga kirish uchun pasayish, qoʻnishni kutish, aerodrom ustida parvoz qilish uchun aerodrom hududida belgilangan parvoz yoʻnalishi.

Aerodromda harakatlanish — aerodromning manevr qilish maydonidagi barcha harakatlar, shuningdek barcha havo kemalarining aerodrom hududidagi harakati. Havo kemalarining aerodrom hududidagi harakati deganda havo kemasining aerodromda parvoz qilish doirasidagi harakati tushuniladi.

Aerodrom dispetcherlik punkti — aerodromdagi harakatni dispetcherlik xizmati bilan taʼminlash uchun moʻljallangan organ.

Aerodrom dispetcherlik xizmati — aerodromdagi harakatlarga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish.

Aeronavigatsiya maʼlumoti — aeronavigatsiya maʼlumotlarini saralash, tahlil etish va formatlash natijasida olingan maʼlumot.

Aeronavigatsiya yoqilgʻi zaxirasi — belgilangan yoʻnalishga rioya qilmaslik, shamol tezligining kuchayishi, zaxiradagi aerodromga yuborish va boshqa vaziyatlar tufayli parvoz rejasi oʻzgargan hollarda kerak boʻladigan, uchish aerodromidan qoʻnish aerodromigacha hisoblangan yoqilgʻidan ortiq zaxira yoqilgʻi miqdori.

Aeroport — havo kemalarini qabul qilib olish, joʻnatish va havodagi tashishga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan, ushbu maqsadlar uchun aerodrom, aerovokzal va boshqa yer usti inshootlariga va kerakli uskunalarga ega boʻlgan inshootlar kompleksi.

Bagaj — ekspluatant bilan kelishuvga binoan havo kemasi bortida tashiladigan yoʻlovchilarning va ekipajning shaxsiy buyumlari.

Barometrik balandlik — standart atmosfera boʻyicha ushbu bosimga mos aks ettirilgan absolyut balandlik oʻlchamlaridagi atmosfera bosimi.

Xavfsiz ilojsiz qoʻnish — amalga oshirilishi natijasida HK (samolyot/vertolyot)dagi yoki yuzadagi shaxslarga ziyon yetmasligini taxmin qilish uchun yetarli asoslar mavjud boʻlgandagi ilojsiz qoʻnish yoki avariya qoʻnishi.

Xavfsiz balandlik — havo kemasi yer (suv) yuzasi yoki undagi toʻsiqlar bilan toʻqnashib ketmasligidan kafolatlangan parvozning minimal ruxsat etiladigan balandligi.

Parvozlar xavfsizligi — parvozlarni insonlarning hayoti va sogʻligʻi uchun tahdid solmaydigan qilib bajarish imkoniyatiga ega ekanligini anglatuvchi havo transportining va aviatsiya ishlarining majmui.

Silkinish — uyurmaviy atmosferada parvoz vaqtida havo kemasining betartib koʻchishi (kuchsiz silkinish — yuklanish ±1,0g gacha boʻlganda, kuchli — ±1,0g va undan ortiq boʻlganda, qoʻnish konfiguratsiyasida kuchsizida yuklanish — ±0,3-0,4g, kuchligida — ±0,4g dan ortiq).

Bort uskunalari — havo transporti bortida parvozlar vaqtida foydalanish uchun moʻljallangan predmetlar, shu jumladan, birinchi yordam koʻrsatish vositalari va avariya-qutqaruv uskunalari, bort jihozlar va koʻchma ehtiyot qismlar bundan mustasno.

Bort jihozlar — parvoz chogʻida havo kemasi bortida foydalanish yoki sotish uchun moʻljallangan, isteʼmolga tayyor predmetlar, shu jumladan bort oziq-ovqatlari.

Bort oʻzi yozish qurilmasi — aviatsiya hodisasini tekshirishni amalga oshirish uchun qoʻshimcha manba sifatida havo kemasi bortiga oʻrnatiladigan har qanday oʻzi yozadigan uskuna.

Boshqarilmaydigan uchuvchisiz aerostat — erkin parvoz etadigan, kuchli qurilmaga ega boʻlmagan, uchuvchisiz boʻlgan havo kemasi (gaz balloni).

Katta samolyot — maksimal sertifikatlangan uchish massasi 5700 kg.dan yuqori boʻlgan samolyot.

Samolyot — havodan ogʻir havo kemasi boʻlib, kuch qurilmasi orqali harakatga keltiriladi va uning parvozdagi koʻtarish kuchi parvozning ushbu sharoitlarida harakatsiz qoladigan yuzalarda asosan aerodinamik reaksiyalar hisobiga paydo boʻladi.

Vertolyot — havodan ogʻir havo kemasi boʻlib, vertikal holatda joylashgan oʻqlar atrofida dvigatel yordamida aylanadigan bitta yoki bir nechta asosiy vintning havo bilan reaksiyalari hisobiga parvoz taʼminlanadi.

Vertodrom — toʻliq yoki qisman vertolyotlarning kelishi, joʻnatilishi va harakatlanishi uchun moʻljallangan aerodrom yoki inshoot yuzasidagi maʼlum bir belgilangan hudud yuzasi.

Samolyotning koʻtarilishi — parvozning samolyotning yurishidan boshlab yerdan uzilishigacha oʻzida qamrab olib, parvoz qilish konfiguratsiyasiga oʻtish bilan tugaydigan bosqichi.

Koʻtarilish masofasi — HK start nuqtasidan boshlab gorizontal yoʻnalishda start nuqtasi sathidan 10,7 metr (35 fut) balandlikka koʻtarilguncha bosib oʻtgan masofa.

Vektorlash — HHFB (HHB) bilan kelishilgan holda radiolokatsion nazorat ostida maʼlum kursni (dispetcher tomonidan beriladigan trayektoriyalar) koʻrsatish orqali belgilanadigan yoʻnalish.

Qoʻnishga vizual kirish (1, 2 va 3-klass HK uchun) — uskunalar boʻyicha qoʻnishga oʻtish tugamay turib qoʻnishga kirish UQY va uning moʻljallari bilan vizual kontaktda davom etishi.

Parallel UQYga qoʻnishga vizual kirish (Side step approach) — Parallel UQ oʻqlari orasidagi masofa 300 m.dan kam boʻlmagan sharoitda parallel UQYga uskunalar boʻyicha qoʻnishga oʻtishni tugallash uchun bajariladigan vizual manevr.

Vizual parvoz — HKning fazodagi holati va joylashish oʻrni gorizont va yerusti moʻljallari hamda boshqa HK, obyektlar va toʻsiqlar bilan gorizontal va vertikal boʻyicha oʻzaro joylashishi ekipaj tomonidan vizual amalga oshiriladigan parvoz.

Vizual meteorologik sharoitlar — oʻrnatilgan minimumlarga mos keladigan yoki ulardan ortadigan, koʻrish uzoqligi oʻlchovlarida ifodalangan, bulutlargacha boʻlgan va bulutlarning pastki chegarasi balandligigacha boʻlgan oraliqdagi masofa.

Uchish-qoʻnish yoʻlagi — havo kemalarining qoʻnishi va uchishi uchun moʻljallangan, quruqlikdagi aerodromning maʼlum bir toʻgʻri burchakli qismi.

Koʻrish imkoniyati — atmosfera shartlari bilan aniqlanadigan va masofa birliklari bilan ifodalanadigan, chiroqlar yordamida yoritilmagan, sezilarli darajadagi obyektlarni kunduzi hamda chiroqlar yordamida yoritilgan, sezilarli obyektlarni kechasi koʻrish va aniqlash imkoniyati.

Parvozdagi koʻrish imkoniyati — parvoz yoʻnaltirilgan tarafning havo kemasi uchuvchi kabinasidan turib koʻrinishi.

Yerdagi koʻrish imkoniyati — vakolatli kuzatuvchi tomonidan maʼlum qilinadigan aerodromdagi koʻrish imkoniyati.

Vertikal koʻrish imkoniyati — yer yuzasidan vertikal holatda pastda, yer yuzasidagi obyektlar koʻrinarli boʻladigan maʼlum bir joygacha boʻlgan maksimal masofa.

UQYda koʻrish imkoniyati (UQYda koʻrish imkoniyati uzoqligi) (RVR) — UQY oʻq chizigʻida turgan havo kemasi kabinasidan UQY sathidagi markirovka belgilari yoxud UQY chegaralarini yoki oʻq chizigʻini belgilovchi chiroqlar koʻrinadigan masofa.

Qoʻnishdagi koʻrish imkoniyati — uchish-qoʻnish yoʻlagida koʻrish moʻljallarining (yerdagi moʻljallar) qoʻnayotganda havo kemasi kabinasidan koʻrinishi.

Samoviy holat — samoviy hududning maʼlum bir hududida bir vaqtning oʻzida havo kemalari va boshqa obyektlarning gorizontal va vertikal oʻzaro joylashuvi (havo trassasida, MHY, ulardan tashqari yoʻnalishda, aerodrom hududida, aviatsiya ishlari hududida).

Samoviy harakatga xizmat koʻrsatish samoviy hududi — parvozlarning aniq bir koʻrinishi amalga oshiriladigan va buning uchun havodagi harakatlarga xizmat koʻrsatish va parvoz qoidalari belgilab qoʻyilgan, maʼlum bir hajmdagi, harf bilan belgilab qoʻyilgan havo hududi. Samoviy harakatga xizmat koʻrsatish samoviy hududi havo hududi A-G klassdagi AQSlarga boʻlinadi.

Havo trassasi — nazorat ostidagi yoʻlak koʻrinishidagi havo hududi (yoki uning qismi).

Havodagi harakat — parvozdagi yoki aerodrom manevr maydonida harakatlanayotgan barcha havo kemalari.

Havo kemasi — atmosferada oʻzining havo bilan oʻzaro taʼsiri hisobiga ushlab turiladigan har qanday uchish apparati, yer yuzasidan qaytgan havo bilan oʻzaro taʼsir bundan mustasno. Ushbu qoidalarda, agar maʼlum bir havo kemasi turi koʻrsatilmagan boʻlsa, “Havo kemasi” tushunchasi ham “samolyot”, ham “vertolyot”ni anglatadi.

Halokatga uchragan havo kemasi — qulashi chogʻida jiddiy shikastlangan yoki butunlay buzilib ketgan, shuningdek aerodromdan tashqarida (aerodromdan boshqa joyda) ilojsiz qoʻngan havo kemasi.

Halokatga uchrayotgan havo kemasi — havo kemasining oʻziga yoki uning bortidagi odamlarga bevosita xavf solib turgan tahdidni ekipaj oʻzining harakatlari bilan bartaraf etishi mumkin boʻlmagan sharoitda qolgan havo kemasi.

Sharqiy ishlab chiqarish havo kemalari — Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi mamlakatlarida ishlab chiqarilgan havo kemalari.

Gʻarbiy ishlab chiqarish havo kemalari — Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi mamlakatlaridan tashqarida ishlab chiqarilgan havo kemalari. gʻarbiy ishlab chiqarish havo kemalarining HK PFQ va ekspluatatsiya boʻyicha texnik hujjatlari qoida tariqasida ingliz tilida nashr etilgan boʻladi, ekipajining minimal tarkibi — ikkita uchuvchidan iborat.

Samolyotning parvozi vaqti — samolyotning uchish chogʻidagi harakatlanishi yoki joriy startda toʻxtovsiz uchishda dvigatellar ishlash tartibining ortishidan boshlanadigan hamda qoʻnishdagi yurib borish toʻxtagunicha boʻlgan muddat.

Vertolyotning parvoz vaqti — vertolyotning koʻtarilishda yurishi boshlanishidan (vertikal koʻtarilishda “Shag-gaz” olinishi boshlangan vaqtdan) qoʻnganda yurishi toʻxtaguncha (vertikal qoʻnishda “Shag-gaz” qoʻyilguncha) oʻtgan vaqt.

Yukni tushirish — havo kemasi yerga qoʻnganidan soʻng uning bortidan yuklarni, pochtani, bagajni va bort zaxirasini tushirilishi, aynan shu toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻnalish yana davom etuvchi yuklar, pochta, bagaj va bort zaxirasi bundan mustasno.

Havo kemasidan tushirish — havo kemasi qoʻnganidan keyin aynan shu toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻnalish boʻyicha harakatlanuvchi ekipaj aʼzolari va yoʻlovchilardan boshqa barcha shaxslar uni tark etishi.

Majburiy qoʻnish — rejaga asosan parvozni amalga oshirishga imkoniyat bermaydigan sabablarga koʻra aerodromga yoki aerodromdan boshqa joyga qoʻnish.

Bulutlar quyi chegarasining balandligi — osmonning yarmidan ziyod qismini qoplab olgan va 6000 metr (20000 futdan) past boʻlmagan balandlikda joylashgan, eng quyidagi bulutlar qatlamining quyi chegarasi bilan yer yoki suv yuzasi oraligʻidagi vertikal masofa. Bulutlarning quyi chegarasini aniqlash mumkin boʻlmagan taqdirda vertikal koʻrish imkoniyatlariga rioya qilish zarur.

Absolyut oʻtish balandligi — havo kemasining ayni bir vertikal tekislik yoki undan pastroq boʻlgan balandlikdagi holatini absolyut balandlik qiymatlarida ifodalaydigan absolyut balandlik.

Qaror qabul qilish balandligi (QQB, DA/DH) — qoʻnishga qatʼiy kirish yoki, havo kemasi sardori qoʻnishga kirishni davom ettirish uchun zarur boʻlgan moʻljallar bilan vizual kontaktga erishmaganligi sababli, yoxud havo kemasining fazodagi holati tufayli uning harakati parametrlari xavfsiz qoʻnishni taʼminlamasa, ikkinchi aylanaga kirish uchun belgilangan absolyut yoki nisbiy balandlik.

Qoʻnishga kirishni vizual toʻxtatish balandligi — havo kemasining fazodagi holati yoki uning harakat parametrlari xavfsiz qoʻnishni taʼminlamaydigan hollarda ikkinchi aylanaga kirish uchun qoʻnishga vizual kirish sxemasida koʻrsatilgan balandlik. QKVTB har qanday holatda UQYda belgilangan, ikkinchi aylanaga kirish balandligidan pastda boʻlishi mumkin emas.

Davlat aviatsiyasi — Mudofaa vazirligi, Ichki ishlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qaroriga muvofiq boshqa respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari yurituvida boʻlgan aviatsiya.

Roʻyxatga oluvchi davlat — havo kemasi reyestriga kiritilgan davlat.

Ekspluatant davlat — ekspluatantning asosiy faoliyat joyi joylashgan, agar ekspluatant bunday joyga ega boʻlmasa, ekspluatant doimiy keladigan davlat.

Fuqaro aviatsiyasi — davlat va eksperimental aviatsiya tarkibiga kirmaydigan aviatsiya.

Ruxsat etilgan harakatlanish chegarasi — havo kemasiga berilgan dispetcherlik ruxsatning amal qilishi haqiqiy boʻlgan joy.

Yuk — havo kemasi bortida tashilayotgan har qanday mulk, pochta, bort zaxira va kuzatib boriladigan yoki notoʻgʻri joʻnatilgan bagaj bundan mustasno.

Aholisi zich hudud — shaharga yoki aholi punktiga nisbatan qoʻllanadi —istiqomat qilish, tijorat faoliyati yuritish yoki dam olish uchun foydalaniladigan har qanday hudud.

Standart atmosfera boʻyicha dengizning oʻrtacha darajasiga keltirilgan aerodrom bosimi (QNN) — barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasida oʻrnatilganda aerodromning (punktning) barometrik balandligi uning absolyut balandligi bilan mos keladigan atmosfera bosimi.

Kirib kelish dispetcherlik punkti (KDP) — bir yoki bir nechta aerodromlarga keluvchi yoki ulardan uchib ketuvchi nazorat qilinuvchi parvozlarga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun moʻljallangan organ.

Dispetcherlik hududi — yer yuzasi ustidan belgilangan chegaradan yuqoriga qarab choʻzilib, nazorat qilinadigan havo hududi.

Havo harakatlariga dispetcherlik xizmati koʻrsatilishi — samoviy harakatni boshqarish. Samoviy harakatni boshqarish quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:

a) toʻqnashuvlar sodir boʻlishini oldini olish:

havo kemalari oʻrtasida;

samoviy harakatlanishni tartibga solish va tezlashtirish;

b) samoviy harakatlanishni tartibga solish va tezlashtirish.

Dispetcherlik maʼlumoti — dispetcherlik xizmatini koʻrsatuvchi organ tomonidan HK ekipajiga meteorologik sharoitlar, samoviy holat, radiotexnika uskunalarning ishlashi, aerodromning ahvoli va parvozni amalga oshirish uchun kerakli boshqa maʼlumotlarning uzatilishi.

Dispetcherlik hududi — yer yuzasidan yuqoriga qarab, belgilangan yuqori chegaralargacha choʻzilib yotgan, nazorat qilinadigan havo hududi.

Uchib kelishga dispetcherlik xizmati koʻrsatilishi — uchib kelayotgan yoki uchib ketadigan, nazorat qilinuvchi havo kemalariga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish.

Kun — quyosh chiqishidan quyosh botgunicha boʻlgan davr (sutkaning qismi).

Yuk ortish maydonchasi — aerodromdagi yoki qoʻnish maydonidagi havo kemalariga yuk ortish yoki tushirish uchun, shuningdek yuklarni tashqi ilgichlarga ilish yoki ilgichlardan tushirish uchun maxsus moslashtirilgan yer uchastkasi. Yuk ortish maydonchasi mazkur havo kemasining HK PFQlarida va mazkur aviatsiya ishlari texnologiyasida koʻrsatib oʻtilgan talablarga javob berishi shart.

Parvozga topshiriq — havo kemasi, ekipaji va parvozning maqsadi toʻgʻrisida lozim boʻlgan maʼlumotlarni oʻzida aks ettiruvchi, belgilangan shakldagi hujjat.

Zaxira aerodromi — HKning texnik tasnifiga va foydalanishning har qanday vaqtida ish holatida boʻladigan, xizmat koʻrsatishning muhim turlari va vositalarini oʻz ichiga olgan, moʻljallangan aerodromgacha uchib borish imkoni boʻlmasa yoki maqsadga muvofiq boʻlmasa yoxud unda qoʻnish imkoni boʻlmasa HK uchib borishi mumkin boʻlgan aerodrom.

Zaxira aerodromlariga quyidagilar taalluqli boʻladi:

uchishdagi zaxira aerodromi — HK uchib chiqqanidan soʻng bunga zarurat tugʻiladigan boʻlsa, HK uchib chiqqan aerodromga qaytib qoʻnishning iloji boʻlmasa HK qoʻnishni amalga oshirishi mumkin boʻladigan zaxira aerodromi;

yoʻnalishdagi zaxira aerodromi — yoʻnalish boʻyicha parvozi chogʻida bunga zarurat tugʻilganida HK qoʻnishni amalga oshirishi mumkin boʻlgan aerodrom;

nazarda tutilgan joydagi zaxira aerodromi — belgilangan aerodromda qoʻnishni amalga oshirishning iloji boʻlmaganda yoki bu maqsadga muvofiq boʻlmaganda HK qoʻnishi mumkin boʻladigan aerodrom.

Zaxira aerodromiga ketish mumkin boʻlgan maksimal vaqt — yoʻnalishdagi qandaydir nuqtadan yoʻnalishdagi zaxira aerodromigacha uchish vaqti bilan ifodalangan maksimal masofa.

Zaxira vertodrom — agar dastlab nazarda tutilgan vertodromda qoʻnishni amalga oshirish maqsadga nomuvofiq boʻlgan holda vertolyot uchib borishi mumkin boʻlgan, rejada koʻrsatilgan vertodrom.

Uchish amalga oshirilgan vertodrom zaxira vertodrom boʻlib xizmat qilishi mumkin.

Qoʻnishga kirish — parvozning parvoz konfiguratsiyasi balandligidan qoʻnishga kirish konfiguratsiyasining UQY sathidan 15 metr (50 fut) (kirish tezligi 200 km/soat (110 uz) boʻlgan samolyotlar uchun 9 metr (30 fut)) gacha boʻlgan bosqichi.

Uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirish — UPQ, oʻrnatilgan sxema boʻyicha, SQB dispetcheri boshqaruvi va nazorati ostida radio texnika vositalari (RTV)dan foydalanib bajariladigan kirish.

Vizual parvoz qoidalari (VPQ) boʻyicha qoʻnishga kirish — parvozning VPQ qoidalariga rioya qilgan holda belgilangan VPQ minimumlarida vizual bajariladigan bosqichi.

Koʻtarilish va qoʻnish hududi — aerodrom sathidan aeronavigatsiya axborotlari toʻplamida (AIP) va (yoki) aerodrom hududida parvozni amalga oshirish yoʻriqnomasida belgilangan balandlikkacha boʻlgan hamda havo kemalarining koʻtarilish va qoʻnishda manyovr qilishini taʼminlaydigan yondosh hududlarni oʻz ichiga olgan havo hududi.

Kutish hududi — havo kemalari keyingi dispetcherlik ruxsatlarini kutishi uchun qoida tariqasida, aerodrom (aerouzel) RNN ustida belgilangan, maʼlum bir hajmdagi havo hududi.

Qoʻnishga kirishning soʻnggi bosqichi va koʻtarilish hududi (FATO) — qoʻnishga kirish manevrining muallaq osilish yoki qoʻnishgacha boʻlgan soʻnggi bosqichi va koʻtarilish manevri boshlanishi belgilangan hudud. FATO 1-klassli uchish-texnik xarakteristikalariga ega vertolyotlar tomonidan foydalanilishi lozim boʻlgan hollarda bu belgilangan hudud uzilgan parvoz hududini oʻz ichiga oladi.

Yerga tegish va yerdan uzilish hududi (TLOF) — vertolyot qoʻnish yoki yerdan uzilishni bajarishi mumkin boʻlgan yuklanishni koʻtaruvchi maydoncha.

Taqiqlangan hudud — davlatning hududi yoki hududiy suvlari ustida belgilangan, uning chegaralarida havo kemalarining parvozlarni amalga oshirishi taqiqlangan havo hududi.

Aerodromning harakatlanish hududi — aerodromda harakatlanish xavfsizligini taʼminlash uchun aerodrom atrofida belgilangan hajmlarda ajratilgan havo hududi.

Parvozlarni amalga oshirishi cheklangan hudud — davlatning hududi yoki hududiy suvlari ustida belgilangan, uning chegaralarida havo kemalarining parvozlarni amalga oshirishi maʼlum shartlar bilan cheklangan havo hududi.

Oʻtish hududi — mahalliy havo yoʻli hududidagi havo hududi hamda uchish va qoʻnish hududidan tashqari, aerodrom (aerouzel) doirasidagi havo hududi.

Samoviy harakatni boshqarish hududi — samoviy harakatni boshqarish organi oʻz funksiyalarini amalga oshiradigan, belgilangan hajmdagi havo hududi.

Samoviy harakatlanishning intensivligi — bir vaqt birligida samoviy harakatni boshqarish hududidan (havo hududi sektori, trassasi, mahalliy havo yoʻli, trassa qismi (uchastkasi), aerodrom hududi) oʻtib ketadigan havo kemalari miqdori.

Harakat toʻgʻrisida maʼlumot — samoviy harakatni boshqarish organlarining uchuvchilarga ularning toʻqnashib ketishlarini oldini olishi uchun yordam beruvchi, boshqa maʼlum va kuzatuvdagi havo kemalari toʻgʻrisida maʼlumot.

Holat — aviatsiya hodisasidan tashqari, havo kemasidan foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan, havo kemasidan foydalanishga taʼsir koʻrsatuvchi yoki taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan har qanday hodisa.

Katastpofik vaziyat — uning yuzaga kelishida insonlar halok boʻlishining oldini olish amalda mumkin boʻlmay qoladigan alohida vaziyat.

HK parvozining tasniflanish tezligi — sertifikatlangan maksimal qoʻnish massasida qoʻnish konfiguratsiyasida erkin tushish parvozi vaqtidagi tezlikdan 1, 3-marta katta tezlik.

Havo kemasi komandiri — ekspluatant tomonidan yoki umumiy foydalanishidagi aviatsiyada havo kemasi egasi tomonidan komandir vazifasini bajarish va parvozning xavfsiz bajarilishiga javobgar etib tayinlangan uchuvchi.

Tijorat parvozlari (havodagi tijorat tashish) — yollash yoki toʻlov evaziga yoʻlovchilarni, yukni yoki pochtani tashish uchun havo kemasining parvozi.

Kompensatsiyalovchi yoqilgʻi zaxirasi — meteo sharoitlar prognozi va yoqilgʻi-oʻlchov tizimi xatoliklari, shuningdek, yoqilgʻining haqiqiy sarf qilinishi hisoblanganidan farq qilgan taqdirda yoqilgʻi toʻldirish va hisob-kitoblardagi ehtimoliy noaniqliklarni kompensatsiyalash uchun moʻljallangan yoqilgʻining tarkibiy qismi.

Nazorat qilinuvchi hudud — uchish maydonining uchish-qoʻnish yoʻlagi, uchish yoʻlkasining (polosa) rejalashtirilgan qismi, tormozlanishning yakuniy yoʻlkasi (polosa) va erkin hududni oʻz ichiga oluvchi qismi.

Aerodromning nazorat nuqtasi — aerodromning geografik joylashuvini anglatuvchi shartli nuqta.

Nazorat punkti (moʻljal) — havo kemasining joylashgan oʻrni unga nisbatan maʼlum qilinishi lozim boʻlgan, maʼlum bir geografik moʻljal.

Nazorat balandligi — oʻtish eshelonida bosim aerodrom bosimiga oʻtkazilganida yoki dengiz sathi darajasiga keltirilgan minimal bosimga oʻtkazilganida havo kemasining balandlik oʻlchagichi shkalasi koʻrsatishi lozim boʻlgan balandlik. Nazorat balandligi aeroportning shturmanlik xizmati hisoblanadi, qoʻnishga kirishdan oldin eshelondan pastlash parvozida HK bortiga uzatiladi (nazorat balandligi darajasi HK ekipajiga togʻli aerodromga qoʻnish vaqtida uzatiladi).

Nazorat qilinadigan parvoz — dispetcherlik ruxsati mavjud boʻlgan holda amalga oshiriladigan har qanday parvoz.

Konsultativ samoviy hududi — chegaralari doirasida samoviy harakatlarga konsultativ xizmat koʻrsatiladigan, maʼlum belgilangan yoʻnalish yoki maʼlum bir hajmdagi havo hududi.

Samoviy harakatga konsultativ xizmat koʻrsatish — konsultativ havo hududida uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari boʻyicha parvozlar rejasi boʻyicha parvozlar bajarayotgan havo kemalarining optimal eshelonlashishini taʼminlash maqsadida koʻrsatiladigan xizmat.

Konsultativ yoʻnalish — samoviy harakatga konsultativ xizmat koʻrsatiladigan belgilangan yoʻnalish.

Nazorat qilinadigan samoviy hudud — havo hududining havo hududining tasniflanganligiga mos ravishda dispetcherlik xizmati bilan taʼminlangan maʼlum bir qismi. Nazorat qilinadigan havo hududi — A, V, S, D va E klasslardagi samoviy harakatga xizmat koʻrsatadigan havo hududini anglatuvchi umumiy atama.

Nazorat qilinuvchi aerodrom — aerodromdagi harakatlar dispetcherlik xizmati bilan taʼminlangan aerodrom. “Nazorat qilinuvchi aerodrom” atamasi mazkur aerodromdagi harakatlar dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanganligini anglatadi, ammo dispetcherlik hududi mavjud boʻlishi shartligini anglatmaydi.

Yoʻnalish — havo kemasi boʻylama oʻqining shimoliy yoʻnalishdan (haqiqiy, magnit, kompas yoki shartli meridian), darajalarda oʻlchanadigan burchakka farqlanuvchi yoʻnalishi.

Yoʻl chizigʻi — istalgan nuqtadagi yoʻnalishi shimoliy yoʻnalishdan (haqiqiy, magnit, kompas yoki shartli meridian), darajalarda oʻlchanadigan burchak bilan ifodalanuvchi havo kemasi parvozi trayektoriyasining yer sathiga proyeksiyasi.

Havo kemasining uchish ekspluatatsiyasi — havo kemasi, uning tizimlari va uskunalarining uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanmada nazarda tutilgan, ekipaj tomonidan parvoz vazifasini bajarishda amalga oshiriladigan, dvigatellarning yoqilishidan to uchirilgunicha boʻlgan ishlar majmuasi.

Ekipajning uchish tarkibi — parvozlarda havo kemasining mazkur turi va/yoki uning uskunasini ekspluatatsiya qilishga huquq beruvchi maxsus guvohnomaga va tayyorgarlikka ega ekipaj aʼzolari.

Uchish maydoni — aerodromning erkin hudud, burilish yoʻlakchasi, perronlar, toʻxtash joylari va alohida maqsadlar uchun maxsus ajratilgan maydoniga ega bir yoki bir nechta yoʻlkalar joylashgan qismi.

Uchish yoʻlagi — aerodromning uchish-qoʻnish yoʻlagini va agar ular nazarda tutilgan boʻlsa, havo kemalarining uchishi va qoʻnishini, UQY tashqarisiga chiqib ketgan havo kemalari shikastlanishi xavfini kamaytirishni, uchish va qoʻnish vaqtida uning ustidan uchib oʻtib ketayotgan havo kemalarining xavfsizligini taʼminlashga moʻljallangan, yakuniy tormozlanish yoʻlkalarini oʻz ichiga oluvchi qismi. Uchish yoʻlagining oʻlchami har bir aerodrom uchun ushbu aerodromdagi parvozlarni amalga oshirish yoʻriqnomasida belgilab qoʻyiladi.

Xalqaro aeroport — davlat tomonidan oʻzining hududida xalqaro samoviy tashishni amalga oshiruvchi havo kemalarni qabul qilish va joʻnatish uchun ajratilgan, bojxona, immigratsiya, sanitariya, karantin (hayvonlar va oʻsimliklar tashilganda) va boshqa shunga oʻxshash tartibotlar amalga oshiriladigan har qanday aeroport.

Meteorologiya maʼlumoti — haqiqiy va kutilayotgan meteorologik vaziyatga aloqador meteorologik maʼlumot, tahlil, prognoz va boshqa har qanday xabar.

Belgilangan chegara — havo hududida havo trassasiga, mahalliy havo yoʻli, koridor, parvoz yoʻnalishiga perpendikulyar joylashgan, oʻrni burchak va uzoqlik oʻlchanuvchi radionavigatsiya RNNdan yoki alohida uzatish radiostansiyasidan oʻrnatilish joyi, marker mayogʻidan aniqlanadigan veptikal tekislik. Bu tekislikni uchib oʻtgach, xavfsiz balandlikdan (eshelondan) past boʻlmagan havo kemasi harakatini tashkil qilish dispetcheriga qoʻnishga kirish uchun pastlashishga ruxsat berishga, ekipajga pastlashishga huquq beriladi.

Samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatish yoʻnalishi — samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatishni taʼminlash maqsadlarida harakat oqimini yoʻnaltirish uchun moʻljallangan, belgilangan yoʻnalish. “Samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatishning yoʻnalishi” atamasi tegishli holatlarda havo trassasini, konsultativ yoʻnalishni, nazorat qilinadigan yoki nazorat qilinmaydigan yoʻnalishni, uchib kelish yoki uchib ketish yoʻnalishini va h.k. ifodalash uchun qoʻllaniladi.

Samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatish yoʻnalishi oʻz ichiga samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatish yoʻnalishining indeksi, yoʻlning asosiy nuqtalargacha (yoʻlning nuqtalari) boʻlgan yoki orqaga qaytish yoʻnalishidagi chizigʻi, asosiy nuqtalar orasidagi masofa, eshitishlarni uzatishga nisbatan boʻlgan talablar, shuningdek samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatishni vakolatli organning tegishli qaroriga asosan, eng pastki xavfsiz absolyut balandlikni oluvchi yoʻnalish — texnik talablar bilan aniqlanadi.

Joy — togʻlar, tepaliklar, choʻqqilar, vodiylar, suv, abadiy muzlik va qor toʻplami kabi tabiiy elementlarni oʻzida qamragan yer yuzasi, toʻsiqlar bundan mustasno. Amaliy maqsadlarda, maʼlumotlarni olish usuliga bogʻliq ravishda joy quruq yer, qoplama sirti, yoki ular orasidagi biror narsadan oʻtuvchi yuza sifatida tasavvur qilinadi va “birinchi qaytaruvchi yuza” deyiladi.

Togʻli joy — notekis relyefli, 25 km (14 d.mili) radiusda nisbiy balandlik oʻzgarishi 500 metr (1650 fut) va undan ortiq boʻlgan, shuningdek dengiz sathidan 1000 metr (3300 fut) va undan ortiq boʻlgan joy.

Qirlik joy — notekis relyefli, 25 km (14 d.mili) radiusda nisbiy balandlik oʻzgarishi 200 metrdan 500 metrgacha (660 futdan 1650 futgacha) boʻlgan joy.

Tekislik joy — 25 km (14 d.mili) radiusda nisbiy balandlik oʻzgarishi 200 metrgacha (660 futgacha) boʻlgan joy.

Mahalliy havo yoʻllari (MHY) — mahalliy havo aloqalarini amalga oshirishda barcha idoralarning havo kemalari parvozlarni amalga oshirishi uchun moʻljallangan, balandligi va kengligi boʻyicha chegaralangan, havo hududidagi koridor.

Toʻsiqlar ustidan uchib oʻtishning minimal xavfsiz balandligi — toʻsiq ustidan uchib oʻtish mezonlariga rioya qilish uchun foydalaniladigan uchish-qoʻnish yoʻlagi ostonasidan yoki tegishli hollarda aerodromdan minimal nisbiy balandlik. Toʻsiq ustidan uchib oʻtish balandligi uchish-qoʻnish yoʻlagi ostonasidan, qoʻnishga noaniq kirilgan hollarda aerodrom sathidan yoki uchish-qoʻnish yoʻlagi ostonasidan hisoblanadi, agar undagi farqlanish kamida 2 metrdan (7 futdan) kam boʻlsa. Qoʻnishga vizual kirilgan holda toʻsiq ustidan uchib oʻtish balandligi aerodrom balandligidan hisoblanadi.

Minimal pastlashish balandligi (MPB) — qoʻnishga noaniq kirish yoki qoʻnishga vizual kirish sxemasida koʻrsatilgan, moʻljallari bilan vizual kontaktsiz yanada pastlashish mumkin boʻlmagan balandlik. MPB aerodromning balandlashish nuqtasidan yoki uchish-qoʻnish yoʻlagi ostonasi balandlashishidan hisoblanadi, agar undagi farqlanish kamida 2 metrdan (7 futdan) kam boʻlsa. Qoʻnishga vizual kirilgan holda MPB aerodrom balandligidan hisoblanadi.

Aepodpom minimumi — aerodrom uchish-qoʻnish yoʻlagi va qaror qabul qilish balandligi (bulutlar quyi chegarasining balandligida, zarurat boʻlganda) mazkur rusumli havo kemalariga koʻtarilish va qoʻnishni bajarishga ruxsat etiladigan minimal koʻrish masofasi.

Aepodpomning mashq minimumi — aerodrom uchish-qoʻnish yoʻlagi va qaror qabul qilish balandligi (bulutlar quyi chegarasining balandligida, zarurat boʻlganda) mazkur rusumli havo kemalariga mashq parvozlarni bajarishga ruxsat etiladigan minimal koʻrish masofasi.

Havo kemasi minimumi — uchish-qoʻnish va qaror qabul qilish balandligi (bulutlar quyi chegarasining balandligida, zarurat boʻlganda) mazkur rusumli havo kemalariga koʻtarilish va qoʻnish imkonini beruvchi minimal koʻrish masofasi.

Aviatsiya ishlarida koʻrish minimumi — maʼlum bir aviatsiya ishlarini bajarishga ruxsat etiladigan koʻrish imkoniyati va bulutlar pastki chegarasining yoʻl qoʻyiladigan minimal oʻlchami.

Aviatsiya ishlari hududi minimumi — maʼlum fizik-geografik sharoitlarda, maʼlum turdagi aviatsiya ishlarini bajarishga ruxsat etiladigan koʻrish imkoniyati va bulutlar pastki chegarasining yoʻl qoʻyiladigan minimal oʻlchami. Joyning kengligi, dengiz (togʻ) sathidan balandligi, joyni qoplab turgan yuzaning xususiyatiga (qor bilan qoplangan, moʻljalsiz) va uning yoritilganlik darajasiga (kunduzgi vaqt, gʻira-shiralik) qarab belgilanadi.

Havo kemasi komandirining minimumlari — uchish-qoʻnish yoʻlagi va qaror qabul qilish balandligida (bulutlar quyi chegarasining balandligida, zarurat boʻlganda) komandirga maʼlum turdagi havo kemasida VPQga asosan uchish, qoʻnish yoki parvoz qilishga ruxsat etiladigan, yoʻl qoʻyiladigan minimal koʻrish imkoniyatlari.

Uchish-qoʻnish yoʻlagida kutish joyi — aerodrom dispetcherlik punktidan boshqacha koʻrsatma boʻlmaganida, havo kemalari va transport vositalari toʻxtab kutib turadigan maʼlum bir joy.

Uncha katta boʻlmagan (yengil) samolyot — sertifikatlangan maksimal uchish massasi 5700 kg.dan 750 kg.gacha boʻlgan samolyot.

Qoʻnishning noaniq moʻljali va qoʻnish:

a) yon tarafni koʻrsatuvchi uskunalardan foydalanib, ammo vertikal koʻrsatuvchilardan foydalanmagan holda qoʻnishga kirish va qoʻnish;

b) yon tarafni koʻrsatuvchi va vertikal koʻrsatuvchi, ammo qoʻnishga aniq kirishish uchun belgilangan talablarga javob bermaydigan, uskunalardan foydalanib, qoʻnishga kirishish va qoʻnish.

Tun — quyosh botishidan chiqishigacha boʻlgan vaqt (sutkaning qismi).

Ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimlari — parvozga topshiriqni bajarish vaqtida maʼlum xizmat vazifalarini bajarishga huquq beruvchi guvohnomaga va maxsus tayyorgarlikka ega, havo kemasining uchish ekspluatatsiyasi bilan bogʻliq boʻlmagan ekipaj aʼzolari (bortkuzatuvchilar, yuk havo kemalari bortoperatorlari va parvoz topshirigʻiga kiritilgan aviatsiya personalining boshqa shaxslari).

Samoviy harakatga xizmat koʻrsatish (SʼHXK) — umumiy atama, tegishli holatlarda parvoz-axborot xizmatini, avariyadan ogohlantirishni, samoviy harakatga maslahat xizmati koʻrsatishni, samoviy harakatga dispetcherlik xizmatini (hududiy dispetcherlik xizmati, kirib kelishga dispetcherlik xizmati yoki aerodrom dispetcherlik xizmati) anglatadi.

Umumiy hisoblangan oʻtish vaqti — uskunalarga asosan uchishning belgilangan vaqti samoga koʻtarilishdan to hisobga olingan belgilangan nuqtadan oʻtish bilan uskunalarga asosan qoʻnishni moʻljallash yoki agar boshqarish qurilmalari samolyot bilan ulanmagan holda — belgilangan aeroport ustidan uchib oʻtishni talab qiluvchi vaqt, tashqi manzaraga asosan nazariy uchishning — belgilangan vaqti samoga koʻtarilishdan to belgilangan aeroport ustidan uchib oʻtishni talab etuvchi vaqt.

Shamol tezligi boʻyicha cheklov — maʼlum turdagi havo kemasiga xavfsiz tarzda uchishi va qoʻnishiga imkon beruvchi yon tomonlama va toʻgʻridan esayotgan shamol tezligining, shuningdek mazkur turdagi aviatsiya ishlarini bajarishga ruxsat etiladigan shamol tezligining cheklangan birligi.

Muzlash — tayyora qismlarida muz qatlamining paydo boʻlishi ( 0,5 mm/min juda sekin, 0,5 dan 1mm/min oʻrtacha, 1 mm/min ortigʻi qattiq muzlashga oʻtadi).

Xavfli hudud — hududida maʼlum vaqt davomida havo kemalari parvozi uchun xavf tugʻdiruvchi faoliyat olib borilishi mumkin boʻlgan belgilangan oʻlchamlardagi havo kengligi.

Xavfli yaqinlashish — havo kemalarining oʻzaro va boshqa moddiy obyektlar bilan transport aviatsiyasi va aviatsiya ishlari uchun hujjatlarda belgilangan oraliq masofaning yarmigacha boʻlgan masofagacha parvoz topshirigʻida nazarda tutilmagan yaqinlashuvi natijasida toʻqnashib ketish xavfi yuzaga kelishi mumkinligi.

Alohida holat — parvozlar vaqtida yuzaga keladigan, noqulay faktorlar taʼsiri yoki ularning birgalikdagi taʼsiri oqibatida parvoz xavfsizligini susayishiga olib keladigan holat.

Xavfli yuklar — havoda tashish vaqtida mulklar, ekipaj va yoʻlovchilar sogʻligʻi, xavfsizligiga sezilarli darajada xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan buyumlar va moddalar.

Samoviy harakatlarga dispetcherlik xizmatini koʻrsatuvchi organ; samoviy harakatni boshqarish organi — tegishli holatlarda hudud dispetcherlik markazi, yaqinlashish dispetcherlik punkti yoki aerodrom dispetcherlik punktini anglatuvchi umumiy atama.

Samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatuvchi organ — tegishli holatlarda samoviy harakatlarga dispetcherlik xizmati, parvoz maʼlumotlari markazi yoki samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatishga taalluqli maʼlumotlarni toʻplash punkti kabi maʼnolarni anglatuvchi umumiy atama.

Chetga chiqish — havo kemasining HHFB (SʼHXK) organi tomonidan sanksiyalanmagan holda havo trassasi, mahalliy havo yoʻnalishi, belgilangan yoʻnalish, havo koridori yoki aviatsiya ishlari hududidan tashqariga chiqishi.

Nisbiy balandlik — maʼlum bir nuqtadan boshqa bir nuqta sifatida olingan obyekt yoki nuqtagacha boʻlgan vertikal masofa.

Yoʻlovchi — havoda tashish shartnomasiga muvofiq havo kemasida olib ketilayotgan shaxs (ekipaj aʼzolari bundan mustasno).

Perron — yoʻlovchilarni oʻtqazish yoki tushirish, pochta yoki yuklarni ortish yoki tushirish, yoqilgʻi quyish, havo kemalari turishi yoki texnik xizmat koʻrsatish maqsadida havo kemalarini joylashtirish uchun ajratilgan quruqlikdagi aerodromning maʼlum maydoni.

Parvozlar xavfsizligiga bogʻliq boʻlgan xodimlar — oʻz vazifalari va funksiyalarini lozim darajada bajarmasliklari natijasida aviatsiya parvozlarini xavf ostida qoldirishi mumkin boʻlgan shaxslar, jumladan ekipaj aʼzolari, havo kemalariga texnik xizmat koʻrsatuvchi personal va SʼHB dispetcherlari, boshqa sanab oʻtilmagan shaxslar.

Parvoz rejasi — samoviy harakatlarni boshqarish organi tomonidan taqdim etilgan, havo kemasining koʻzda tutilgan parvozi yoki parvozning bir qismi haqidagi maʼlum bir maʼlumotlar.

Yuk ortish — maʼlum bir yoʻnalish bilan tashish uchun yuklarni, pochtani, bagajni va bort zaxirani havo kemasi bortiga joylashtirish jarayoni, mazkur toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻnalishning bundan oldingi bosqichida ortilgan yuklar, pochta, bagaj va bort zaxira bundan mustasno.

Qoʻnish maydoni — havo kemalari qoʻnishi va uchishi uchun moʻljallangan ishchi maydonning bir qismi.

VPQ boʻyicha parvoz — vizual parvoz qoidalari asosida amalga oshiriluvchi parvoz.

Uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari (UPQ) boʻyicha parvoz — uskunalar boʻyicha parvoz qilish qoidalariga asosan amalga oshiriladigan parvoz.

Umumiy maqsadlardagi aviatsiya havo kemasining parvozi — havo kemasining maxsus aviatsiya ishlari bilan bogʻliq tijorat havo tashuvi yoki parvozidan tashqari parvozlari.

Uchish-axborot xizmati koʻrsatilishi — maqsadi parvozlarni xavfsiz va samarali amalga oshirishni taʼminlash bilan bogʻliq maslahat va axborotlarni taqdim etish xizmati.

Harakatlanish maydoni — aerodromning havo kemalarini burish, qoʻnishi va uchishi uchun moʻljallangan qismi, perron bundan mustasno.

Qoʻnish maydonchasi — yer, suv va muz maydonlari oʻz oʻlchami va sharoiti bilan HK bexavotir qoʻnishiga javob beradigan, uchuvchilar tomonidan tanlanadigan maydon, havodan (samodan) qoʻnish maydonchasi belgilash HKning UEKsiga asosan bajariladi.

Aerodromning koʻtarilishi — uchish-qoʻnish yoʻlagi eng baland nuqtasining dengiz sathiga nisbatan balandligi. Bir qancha uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud boʻlganda koʻproq ahamiyatga molik boʻlgani tanlanadi.

Uchish-qoʻnish yoʻlagining balandligi — dengiz sathiga nisbatan UQY yuzasi ustining koʻtarilishi.

Uskunalardagi meteorologik sharoit (UMSH) — koʻrish uzoqligi oʻlchamlarida, bulutlargacha boʻlgan masofa va bulutlar pastki chegarasi balandligida aks etgan meteorologik sharoit. Ushbu oʻlchamlar vizual meteorologik sharoitlar uchun belgilangan minimumlardan past.

Uskunalar boʻyicha parvoz — havo kemasining hududiy holati va uning joylashgan oʻrni ekipaj tomonidan toʻliq yoki qisman uchuvchi va navigatsiya uskunalari asosida aniqlaniladigan holda amalga oshiriladigan parvoz.

Ekipajning parvoz vaqti — dvigatel (dvigatellar)ning uchish maqsadida oʻt oldirilishidan to parvoz tamom boʻlgach ularni oʻchirishgacha boʻlgan umumiy vaqt.

Parvozdagi ish vaqti — ekipaj aʼzolarining parvoz oldi tayyorgarligidan boshlab parvozdan soʻnggi ishlargacha boʻlgan, parvoz topshirigʻini bajarish bilan bevosita bogʻliq ish vaqti.

EDTO (extended diversion time operation) kritik muhim tizimi — HK tizimi boʻlib, uning ishlashi yomonlashsa EDTO parvozlari xavfsizligiga jiddiy taʼsir oʻtkazishi mumkin yoki uning toʻxtovsiz ishlashi EDTO parvozlarini amalga oshirishda uchish va qoʻnishda juda muhim oʻrin tutadi.

Qoʻnish maydoni — ishchi maydonning havo kemalari uchishi va qoʻnishi uchun moʻljallangan qismi.

Qoʻnishga kirishishning taxminiy vaqti — dispetcherlik xizmati organining hisob-kitoblari boʻyicha kelayotgan havo kemasi qoʻnishga kirishishni amalga oshirish uchun kutish hududini tark etish vaqti. Kutish hududidan chiqib ketishning haqiqiy vaqti qoʻnishga kirishni amalga oshirish uchun beriladigan dispetcherlik ruxsatiga bogʻliq.

Zaxiradagi aerodromgacha uzaytirilgan vaqt bilan bogʻliq boʻlgan parvozni amalga oshirish (EDTO) — ikki yoki undan ortiq gaz turbinali dvigatelli HKlarining yoʻnalishdagi zaxira aerodromigacha boʻlgan vaqt ostona vaqtidan oshgan vaqtdagi har qanday parvozi.

Taqdim etilgan parvoz rejasi — uchuvchi, ekspluatant yoki uning vakolatli vakili tomonidan havo harakatini boshqarish boʻlinmalariga foydalanish uchun taqdim qilingan soʻnggi parvoz rejasi.

Xabarlarni uzatish punkti — maʼlum bir geografik moʻljal, unga nisbatan havo kemasining joylashgan oʻrni maʼlum qilinishi mumkin.

Samoviy harakatga xizmat koʻrsatishga aloqador boʻlgan xabarlarni toʻplash punkti — parvoz oldidan taqdim etiladigan parvoz rejalari va samoviy harakatga xizmat koʻrsatishga aloqador boʻlgan xabarlarni toʻplash maqsadida tashkil etiladigan organ.

Samoviy harakatga xizmat koʻrsatishga aloqador boʻlgan xabarlarni toʻplash punkti alohida organ sifatida tashkil etilishi yoki samoviy harakatga xizmat koʻrsatuvchi yoki aeronavigatsiya axborotlari bilan xizmat koʻrsatuvchi kabi organlar bilan birlashishi mumkin.

UQY ostonasi — havo kemalarining qoʻnishi uchun foydalanilishi mumkin boʻlgan UQY uchastkasining boshi.

Chegaralangan vaqt — Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi (bundan buyon matnda “Oʻzaviatsiya” agentligi deb yuritiladi) tomonidan tasdiqlangan ekspluatant tomonidan oʻrnatilgan yoʻnalishdagi zaxira aerodromigacha boʻlgan vaqt bilan ifodalangan masofa.

Qoʻnish oraliq masofasi — HK 15 metr (50 fut) (tezligi 200 km/s (110 uz) dan kam HK uchun 9 metr (30 fut) balandlikdan batamom toʻxtagunga qadar bosib oʻtgan masofa.

Moʻljalni yoʻqotish — HK ekipaji parvoz topshirigʻini bajarish maqsadida parvoz yoʻnalishini aniqlash uchun oʻzining joylashgan oʻrnini lozim boʻlgan aniqlikda bilmaslik va belgilay olmaslik holati.

Vizual parvozlar qoidalari (VPQ) — ekipajning samoviy holat va parvoz tartibining qisqa muddatli oʻzgarishlarini vizual kuzatuvi orqali havoda hamda yer (suv) yuzasida havo kemasi bilan boshqa moddiy obyektlar oʻrtasida belgilangan oraliq masofani tutib turishni nazarda tutuvchi qoidalar.

Uskunalar boʻyicha parvozlar qoidalari (UPQ) — parvozlarni Havo kemalari harakatini tashkil qilish organlari tomonidan majburiy nazorat ostida va ular tomonidan havo kemalari oʻrtasida eshelonlashishning belgilangan oraliq masofalari taʼminlangan holda uchuvchi-navigatsiya uskunalari boʻyicha parvozlar amalga oshirilishini nazarda tutuvchi qoidalar.

Tekshiruv — ekspertiza yoʻli bilan hamda obyektiv dalillar taqdim etish orqali belgilangan talablar bajarilganligini tasdiqlash.

Isbot qilinishi mumkin boʻlgan, haqqoniy, faktlarga asoslangan va kuzatish, oʻlchash, sinab koʻrish yoki boshqa vositalar orqali olingan maʼlumotlar dalil boʻla oladi.

Tekshiruvchi — mazkur turdagi havo kemasida parvozlar uchun ruxsatga ega boʻlgan va ekipaj tarkibiga oʻqitish, ekipaj aʼzolari (aʼzosi) kasbiy tayyorgarligini va oʻzaro harakatini tekshirish, shuningdek parvozlar xavfsizligini taʼminlovchi belgilangan qoida va normalarga amal qilinishi yuzasidan inspektorlik tekshiruvi oʻtkazish maqsadida ekipaj tarkibiga kiritilgan komandir-uchuvchi, yoʻriqchilar tarkibidagi shaxs.

Tekshiruvchining majburiyatlari, huquqlari va javobgarligi hamda uning ekipaj tarkibiga kiritilish tartibi uchish ishlarini tashkil etish boʻyicha qoʻllanmalarda belgilab qoʻyilgan.

Ilojsiz xabarlar punkti (IXP) — tepasidan uchib oʻtayotganida havo kemasi ekipaji dispetcherga (ODHK organiga) xabar qilishi shart boʻlgan havo trassasidagi geografik nuqta (moʻljal).

Yetib kelishning hisoblangan vaqti — HK belgilangan vaqtda belgilangan nuqtadan qoʻnish moʻljalini boshlashi (aerodrom nuqtasi, uzoqlikdan boshqarish, radiomayoq va boshqalar).

Parvoz maʼlumotlari hududi — doirasida parvoz-axborot maʼlumotlari va avariya xabari xizmati taʼminlanadigan, maʼlum oʻlchamlardagi havo hududi.

Hududiy dispetcherlik markazi — oʻzining yurisdiksiyasida boʻlgan dispetcherli hududida nazorat qilinuvchi parvozlarga dispetcherlik xizmatini taʼminlash uchun moʻljallangan organ.

Hududiy dispetcherlik xizmati — dispetcherlik hududlarida nazoratdagi parvozlarga dispetcherlik xizmatining koʻrsatilishi.

Aviatsiya ishlari hududi (uchastkasi) — balandligi va (yoki) maydoni bilan chegaralangan havo boʻshligʻi uchastkasi, bu yerda: HK belgilangan normativ hujjatlarga asosan balandlik va yoʻnalish boʻyicha HK aviatsiya ishlarini amalga oshiradi.

Aerodrom hududi — gorizontal va vertikal tekisliklarda belgilangan chegaralardagi aerodrom va unga tutashgan joylar ustidagi havo hududi.

Uchishning moʻljallangan masofa (UMM) — tezlik olishning moʻljallangan masofa va erkin hudud uzunligining jami, agar u koʻzda tutilgan boʻlsa.

Uzilgan uchish moʻljallangan masofa (UUMM) — moʻljallangan tezlanish masofa va oxirgi tormozlanish masofa yigʻindisi, agar u koʻzda tutilgan boʻlsa.

Uchish masofa — masofa oʻqi uchishni bajarayotgan HKning talabini qanoatlantiradigan yoʻl oʻlchami.

Moʻljallangan qoʻnish masofa — masofa oʻqi HK kelib qoʻngandan keyin bosib oʻtadigan yoʻlni taʼminlaydi.

Tormozlash jihozi olinishining vaqti — HK uchish bilan bogʻliq harakatni boshlash vaqti.

Zaxira yoqilgʻi — parvoz rejasi bekor boʻlgan, undan voz kechilgan hollarda HK va uchish sharoitlari uchun haqiqiy va hisoblab chiqilgan xususiyatlaridagi nomuvofiqliklarni qoplash uchun zarur boʻlgan yoqilgʻi.

Toʻqnashib ketishning oldini olish boʻyicha tavsiyalar — uchuvchiga toʻqnashib ketishning oldini olishda yordam berish maqsadida manevr paytida uchuvchiga samoviy harakatlarni boshqarish organi tomonidan taqdim etiladigan tavsiyalar.

Parvozlarni bajarish boʻyicha qoʻllanma — ekspluatatsiya xodimlari oʻz vazifalarini bajarishida foydalanishi uchun qoida, yoʻriqnoma va tavsiyalarni oʻzida jamlagan qoʻllanma.

Uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanma — oʻzida uchuvchi ekipaj aʼzolariga havo kemasini xavfsiz ekspluatatsiya qilish uchun zarur boʻlgan maʼlumotni, yoʻriqnomani hamda belgilangan chegaralari doirasida havo kemasi parvozlarga yaroqli deb topilishi lozim boʻlgan cheklovlarni jamlagan va parvozlarga yaroqlilikni tasdiqlashga taalluqli boʻlgan qoʻllanma.

Havo kemasining uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanma parvozlarni amalga oshirish boʻyicha qoʻllanmaning bir qismi hisoblanadi.

Yoʻnalish yoʻlakchalari (YY) — aerodromda HK harakatlanishi uchun belgilangan yoʻl va aerodromning yoʻlaklarini bir-biri bogʻlovchi yoʻllar, shu jumladan:

a) toʻxtash bekatiga boruvchi yoʻlakcha — HK harakatlanish yoʻlining toʻxtash bekatiga olib boruvchi bir boʻlagi;

b) perron yoʻlakchalari — perronda joylashgan va perron orqali yoʻnalishni taʼminlash uchun moʻljallangan yoʻlakcha tizimining qismi;

v) tezlik bilan chiquvchi yoʻlakcha — UQY bilan bogʻlangan boʻlib, kelib qoʻngan HKga tezda UQYni tark etishga imkon beradi, shu bilan bir qatorda UQYda turish vaqtini kamaytiradi.

Havo yoʻlakchalari — havoda vertolyotlarni boshqarish uchun moʻljallab belgilab qoʻyilgan trayektoriya.

Boshqaruv — HK oʻz yuritkichidan foydalangan xolda aerodromdagi harakati.

Havoda boshqaruv — vertolyotning yer taʼsiridan foydalangan holda aerodromda harakati 37 km/soatdan kam boʻlgan tezlanishda yerga nisbatan 8 metr balandlikda (25 fut) yer taʼsiri va tashqi osilgan yukni hisobga olgan holda harakati.

Ketish (qaytish) chegarasi — HK zaxira aerodromga yetib borganda yoki belgilangan nuqtaga yetib borganda aerodrom uchish doirasida HKning kamida 30 minut uchishi uchun yoqilgʻi zaxirasining mavjud boʻlishi.

Erkin hudud (EH) — havo kemasining dastlabki balandlikni olishidan belgilangan joygacha boʻlgan balandlikni olishigacha lozim boʻlgan uchastka sifatida tanlangan yoki tayyorlangan, tezlik olishning hisobga olingan masofa oxiriga kelib taqalgan, aeroport xizmati nazorati ostida boʻlgan, yer yoki suv yuzasidagi toʻgʻri burchakli uchastka.

Maʼlumot uzatish liniyasi orqali “dispetcher-uchuvchi” aloqasi (CPDLC) — SʼHB maqsadlarida liniyadan foydalangan holda maʼlumotlarni uzatish uchun uchuvchi va dispetcher oʻrtasidagi aloqa vositasi.

Maʼlumotlarni uzatish liniyasi orqali aloqa — maʼlumot uzatish liniyasi orqali maʼlumot almashish uchun moʻljallangan aloqa koʻrinishi.

Aeronavigatsiya maʼlumoti toʻplami — davlat tomonidan chiqarilgan yoki sanksiyalangan, mazkur davlat havo hududidagi aeronavigatsiya uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan uzoq muddatli aeronavigatsiya maʼlumotlarini oʻzida mujassamlashtirgan nashr.

Shamol harakati — havodagi shamolning kuchi va tezligining oʻzgarishi, tepaga va pastga yoʻnalgan havo harakati (30 m (100 fut) balandlikda 2 m/sek. (4 uz) sekin, 2 — 4 m/sek. (4 — 8 uz) oʻrtacha, 4 — 6 m/sek. (8 — 12 uz) kuchli va 6 m/sek.dan ortiq (12 uz) juda kuchli).

Ekspluatant sertifikati — havo kemasiga mulkdorlik asosida, ijara shartlarida yoki boshqa qonuniy asosda egalik qiluvchi, shu havo kemasidan foydalanishni amalga oshirish huquqini beruvchi rasmiy hujjat.

Murakkab meteo sharoit — koʻrish imkoniyatlari 2000 metr va undan kam va (yoki) bulutlar pastki balandligi chegarasi 200 metr (660 fut) va undan past, ularning umumiy miqdori 3-4-oktandan ziyod.

Halokat signali (SOS — telegpafniki; “Halokatga uchrayapman”, “MEYDEY” — padiotelefonniki) — havo kemasi va undagi yoʻlovchilar hamda ekipajga bevosita xavf tahdid solib turganda va shoshilinch yordam kerak boʻlgan hollarda uzatiladigan xalqaro signal.

Shoshilinch signal (“BBB” — telegpafda, “PAN” padiotelefonda) — havo kemasi va undagi yoʻlovchilar hamda ekipaj uchun xavf ehtimoli mavjud boʻlganda uzatiladigan signal.

Signal maydonchasi — yerdagi signallarni joylashtirish uchun qoʻllaniladigan aerodromdagi maydoncha.

Tegishli vakolatli organ:

a) ochiq dengiz ustidagi parvozga nisbatan: roʻyxatga olish davlatining tegishli vakolatli organi.

b) ochiq dengiz ustidagi parvozga nisbatan: ustidan uchib oʻtilayotgan hududga nisbatan suverenitetga ega davlatning tegishli vakolatli organi.

Tegishli vakolatli organ SʼHHK — tegishli havo kengligi chegarasida samoviy harakatlanishga xizmat koʻrsatishni taʼminlash majburiyati yuklangan davlat tomonidan belgilab qoʻyilgan vakolatli organ.

Maxsus aviatsiya ishlari — havo kemasi parvozi vaqtida qishloq xoʻjaligi, qurilish, suratga olish, topografik sxema, kuzatish va patrul qilish, qidirish va qutqarish, samoviy reklama va boshqa sohalardagi maxsus xizmatlar turlarini bajarish uchun foydalaniladigan parvozlar.

VPQ boʻyicha maxsus parvoz — VPQ boʻyicha parvoz, samoviy harakatlarni boshqarish organi ruxsati bilan dispetcherlik hududida VMUda boʻlgan meteorologik sharoitlarga nisbatan past boʻlgan meteo sharoitlarda parvozni amalga oshirish.

Uchish yoʻlagining rejalashtirilgan qismi (UYRQ) — UQY qoʻshimcha qoʻshilgan yoʻlaklar boʻlib, HKni avariya holatida lat yeyishdan asraydi.

Standart atmosfera bosimi — bosimning belgilangan oʻlchami 760 mm.sm.ust. (1013.2 mbar.)

Uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirish — HKni yerdagi va havodagi toʻsiqlardan olib oʻtish uchun belgilangan sharoitda kutish maydonida yoki yoʻnalish yoʻlida belgilangan vaziyatning oʻzgarishi.

Koʻrsatilayotgan balandlik — balandlik oʻlchash uskunasining eshelon oʻzgarish yoki qoʻnadigan aerodrom bosim oʻlchamiga oʻtish munosabati bilan dengiz sathiga nisbatan koʻrsatmasi. Balandlik HK uchuvchilari tomonidan balandlik koʻrsatma oʻlchovini toʻgʻriligini solishtirish maqsadida taqsimlash xizmatiga beriladi.

Parvozning joriy rejasi — keyingi dispetcherlik ruxsatlariga asosan oʻzgarishi mumkinligi hisobga olingan parvoz rejasi.

Texnik xizmat koʻrsatish — havo kemasining uchishga yaroqliligini saqlash uchun, alohida hamda birgalikda bajarilishi mumkin boʻlgan, kapital taʼmirlash, taʼmirlash, tekshirish, almashtirish, defektni modifikatsiyalash yoki bartaraf etish kabilar.

Koʻchish nuqtasi — nuqta, HKning boshqaruv maydonidagi harakatida HKning orqasidagi nazorat nuqtasining HKning oldindagi nazorat nuqtasiga koʻchishi.

Qoʻnishning toʻgʻri bajarilishi va qoʻnish — minimum belgilangan hollarda HK uskunalaridan foydalanib yon tomonlama va qiyalik koʻrsatmalarni aniq bilgan holda qoʻnishni moʻljallash va qoʻnish.

Ikkinchi doiraga ketish nuqtasi — qoʻnishga kirish sxemasidagi nuqta boʻlib, toʻsiq ustidan balandlikning minimal zaxirasini taʼminlash uchun ikkinchi doiraga ketish sxemasi boʻyicha uchish boshlanishi lozim.

Qoʻnish yoʻnalishini koʻrsatish belgisi — qoʻnishga boʻlgan yoʻnalishning nazorat belgilash moslamasi.

Aviakompaniya vakili —aviakompaniya maʼmuriyati nomidan HK, uchuvchilar, passajirlar, pochta, bagaj va yuklarga nisbatan belgilangan shartni bajaruvchi javobgar shaxs.

Havo harakatini boshqarish (HHB) — SXB belgilanishiga qarab.

Umumiy oʻlchov birligi — HK parvozidagi qiya tekislikda nisbat balandligini, haqiqiy balandlikni va eshelonni belgilovchi oʻlcham tushunchasi.

Koʻrinishli uchishlar — havodagi HK ilojsiz bajaradigan harakatlari, uning tezlikka va holatiga bogʻliq oʻzgarishlar.

Uchuvchilar ekipaji aʼzosi — guvohnomaga ega ekipaj aʼzosi, HK parvozi paytida HK organlarini boshqarish vazifasi yuklangan shaxs.

Ekipaj aʼzosi — bu maʼmuriyat tomonidan HKda belgilangan vazifani bajarish uchun tayinlangan shaxs.

HK ekipaji — uchish vaqtida HKni boshqarish va xizmat koʻrsatish boʻyicha tegishli tartibda maʼlum bir vazifalarni bajarish yuklatilgan shaxslar.

Eksperimental aviatsiya — aviatsiya va boshqa texnika sohasida tajriba-konstruktorlik, eksperimental va ilmiy-tadqiqot ishlari hamda sinovlar uchun moʻljallangan aviatsiya eksperimental aviatsiya hisoblanadi.

Oʻtish esheloni — absolyut oʻtish balandligidan yuqorida parvoz qilish uchun foydalanish mumkin boʻlgan eng quyi parvoz esheloni.

Uchish esheloni — 1013,2 mbar bosim kattaligiga kiritilgan doimiy atmosfera bosimining yuza qismi boʻlib, boshqa bunday yuza qismlardan belgilangan bosim oraliqlariga farq qiladi.

Ekspluatant — HKni ekspluatatsiya qilish bilan shugʻullanuvchi yoki ushbu sohada oʻz xizmatlarini taklif etuvchi shaxs, tashkilot yoki korxona.

Maxsus aviatsiya ishlari bilan shugʻullanuvchi ekspluatant — qishloq xoʻjaligi, qurilish, aerosuratga olish, kuzatuv va qoʻriqlash, shuningdek sanitariya va qutqaruv uchishlari kabi avariya operatsiyalarini bajarish uchun tijorat aviatsiyasi ekspluatatsiyasi bilan shugʻullanuvchi shaxs, tashkilot yoki korxona.

Aerodromning ekspluatatsion minimumlari — aerodromdan foydalanishning chegaralangan vaziyatlari:

a) uchishda, UQYda uzoqlikning koʻrinishi masofa bilan chegaralangan;

b) absolyut va nisbiy balandlikda qaror qabul qilishda balandlik oʻlchamlarida, tegishli ekspluatatsiya toifalarida ifodalanadigan qoʻnishga kirishish va qoʻnish;

v) UQYdan koʻrish uzoqligi kattaliklarida va qaror qabul qilishning absolyut va nisbiy balandliklarida ifodalanadigan vertikal koʻrish orqali qoʻnishga kirishish va qoʻnish;

g) noaniq qoʻnishga kirishish va qoʻnishda oʻq yoʻlakchasida gorizontal koʻrinish oʻlchamini hisobga olgan holda minimal absolyut va nisbiy balandlik oʻlchamini koʻzda tutish kerak;

Uchuvchisiz uchadigan apparat — uchuvchisiz parvozni amalga oshiradigan yoki toʻliq boshqa joydan masofadan turib boshqariladigan yoxud dasturlashtirilgan va parvozda toʻliq avtonom boʻlgan havo kemasi (havo kemalari modellari va oʻyinchoq havo kemalari modellari bundan mustasno). Uchuvchisiz uchadigan apparat oʻzida odatda yaxlit tizim sifatida foydalaniladigan uchuvchisiz va masofadan boshqariladigan havo kemalarini birlashtiradi.

Fuqaro aviatsiyasi uchuvchisiz uchadigan apparat operatori — uchuvchisiz uchadigan apparatni bevosita boshqaruvchi shaxs.

2-§. Mazkur Qoidalarda qoʻllaniladigan qisqartishlar

ADP — Aepodpom dispetcherlik punkti

AAT — Aeronavigatsiya axborotlari toʻplami

AMSF — Aviatsiya meterologik stansiyasi (fuqaro)

AMM — Aviatsiya metropologik markazi

AYOZ — Aeronavigatsiya yoqilgʻi zaxirasi

UMA — Umumiy maqsadlardagi aviatsiya

AQG — Avariya-qutqaruv guruhi

AQS — Avariya-qutqaruv stansiyasi

ATB — Aviatsiya-texnik bazasi

AKI — Aviatsiya-kimyoviy ishlari

TOBT — Toʻqnashishlardan ogohlantiruvchi bort tizimi

HHK — Harbiy havo kuchlari

BPCHB — Bulutlarning pastki chegara balandligi

UQY — Uchish-qoʻnish yoʻlagi

QQB — Qaror qabul qilish balandligi

HK — Havo kemasi

HT — Havo trassasi

FA — Fuqaro aviatsiyasi

YOMM — Yoqilgʻi-moylash materiallar

QDP — Qayrilishlarning dispetcherlik punkti

SʼHB YAT — Samoviy harakatini boshqarishning yagona tizimi (MDHda)

HHFB YAT — Havo hududidan foydalanish boshqaruvining yagona tizimi (Oʻzbekiston Respublikasida)

UUB — Uchish-uslubiy boʻlim

MHY — Mahalliy havo yoʻli

METAR; ROFOR; SPESI; TAF — Xalqaro meteorologiya kodlari

MAK — “Oʻzbekiston havo yoʻllari” Milliy aviakompaniyasi

NOTAM — aerodrom holati, radiotexnika vositalari, qoʻnish tizimlari va boshqalar haqida uchuvchilarga maʼlum qilish

“PAN” — Zudlik signali

VPQ — Vizual parvoz qoidalari

QDP — Qoʻnish dispetcheri punkti

KPQ — Koʻrinishli parvoz qoidalari

UPQ — Uskunalar boʻyicha parvoz qilish qoidalari

RVR — UQYda uzoqlik koʻrinishi

HK HK PFQ — Havo kemalarini uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanma

(MOM, FSOM)

RLS — Qoʻnishning radiolokatsion tizimi

RNN — Radionavigatsiya nuqtasi

RTU — Radiotexnik uskunalar

RTV — Radiotexnik vositalar

MAI — Maxsus aviatsiya ishlari

“SOS” (“MEYDEY”) — falokat signali

SSQ — Samolyot soʻzlashuv qurilmasi

TA — Transport aviatsiyasi

SʼHB — Samoviy harakatlarni boshqarish

HHFB — Havo hududidan foydalanilishini boshqarish

OʻM — Oʻquv markazi

OʻMM — Oʻquv-mashgʻulot markazi

MUVEK — Markaziy uchish-shifokorlik ekspert komissiyasi

MDICHX — Markaziy dispetcherlik-ishlab chiqarish xizmati

MXB — minimal xavfsizlik balandligi

ANM — Avianavigatsiya boshqaruvi markazi

RTJAE — Radiotexnik jihozlari va aloqalarini ekspluatatsiyasi

USB — Uchuv-sinov boʻlinmalari

FPL — flayt-plan

RLS — radilovakion stansiya

AUR — alohida uzatish radiostansiyasi

QQI — qidiruv-qutqaruv ishlari

HXB — havo harakati boshqarmasi

HK PFQ — havo kemasi parvozidan foydalanish qoʻllanmasi

QTU — qoʻnish tizimi uskunalari

RTUAF — radiotexnik uskunalar va aloqadan foydalanish

SʼHHKO — samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatish organi

ANM — “Oʻzaeronavigatsiya” markazi

ANX — aeronavigatsiya xizmati

TSQ — tibbiy sanitariya qismi

MAX — muhandislik aviatsiya xizmati

PQAQT — parvozlarni qidirish va avariyadan qutqarish taʼminoti

QVK — qoʻnishga vizual kirish

AXPAY — aerodrom hududida parvozni amalga oshirish yoʻriqnomasi

ANM — aeronavigatsion maʼlumot

GKN — glissadagi kirish nuqtasi

PFQ — parvozdan foydalanish qoʻllanmasi

HM — havo muhofazasi

TOBT — toʻqnashuvni oldini olish bort tizimi

SSU — samolyot soʻzlashuv uskunasi

MTT — muhandislik texnik tarkibi

UUB — uchish uslubiy boʻlimi

DPM — dengiz portlash moslamasi

RUUR — radiomarkerli uzoq uzatish radiostansiyasi

dengiz mili — d.mili

uzel — uz

DME — uzun oʻlchamli uskuna;

UUA — uchuvchisiz uchadigan apparat.

II. Umumiy qoidalar

1. Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi davlat manfaatlarini himoya qilish, parvozlar xavfsizligini taʼminlash, davlat, tijorat tashkilotlari va fuqarolarning ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida tijorat hamda umumiy ahamiyatdagi FA faoliyatini amalga oshirish tartibini belgilaydi.

2. Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi FA faoliyatini amalga oshirish boʻyicha asosiy normativ hujjat hisoblanib, tijorat parvozlari va umumiy ahamiyatdagi aviatsiya parvozlarini tashkil qilish, taʼminlash va bajarish, shuningdek havodagi harakatni boshqarish qoidalarini tartibga soladi. Yuqorida zikr etilgan masalalar boʻyicha boshqa barcha normativ hujjatlar ushbu Parvoz qilish qoidalari talablariga muvofiq ishlab chiqiladi va chop etiladi.

3. Qoidalar davlat, tijorat, jamoat tashkilotlari va jismoniy shaxslar tasarrufida boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi eksperimental va FA, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi davlat aviatsiyasi va boshqa davlatlar aviatsiyasining Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi havo trassalari, mahalliy havo yoʻllari, belgilangan yoʻnalishlar va aerodromlar eksperimental aviatsiya aerodromlari va hamkorlikda foydalanish (joylashish) aerodromlari hududlaridagi parvozlarda tatbiq etiladi.

4. Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining barcha fuqaro va eksperimental havo kemalariga ularning oʻz davlatlaridan tashqarida boʻlgan vaqtlariga ham, basharti havo kemasi turgan davlat qoidalarida boshqa shartlar talab etilmasa, tatbiq etiladi.

5. Qoidalar fuqaro tijorat aviatsiyasi uchun va umumiy ahamiyatdagi FA uchun ham yagonadir va barcha aviatsiya xodimlari uchun uning bajarilishi majburiydir.

6. Aviatsiya xodimlari Qoidalarning oʻzlariga tegishli qismini bilishlari va bajarishlari shart.

7. Qoidalarni buzgan aviatsiya xodimlari Oʻzbekiston Respublikasining qonunchiligiga muvofiq intizomiy, maʼmuriy, moddiy, shuningdek jinoiy javobgarlikka tortiladilar.

8. Odamlarning hayotini saqlab qolish yoki tabiiy ofatlar bilan bogʻliq parvozlarni tashkil qilishda uchuvchilar boʻlinmasining komandirlari kechiktirib boʻlmaydigan vaziyatlar yuzaga kelganda oʻzlarining javobgarliklari ostida ushbu Qoidalarda bayon etilgan tartib va parvoz qoidalaridan va parvoz hamda ish vaqtidan chetga chiqishga haqlidirlar.

Koʻrilgan tadbirlar toʻgʻrisida ushbu lavozimdagi shaxslar zudlik bilan oʻzlarining bevosita rahbarlariga va “Oʻzaviatsiya” agentligiga xabar qilishlari shart.

9. Fuqaro havo kemalari parvozlari xavfsizligini taʼminlash, fuqaro havo kemalarining, fuqaro aerodromlarining va ulardagi asbob-uskunalarning ularni Oʻzbekiston Respublikasida foydalanishga yaroqliligini aniqlaydigan normalarga muvofiqligi boʻyicha davlat nazoratini “Oʻzaviatsiya” agentligi amalga oshiradi.

10. Oʻzbekiston Respublikasi FA parvozlari milliy (davlat) tanish belgisi va roʻyxat belgisi hamda “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan ramzi qoʻyilgan havo kemalarida bajarilishi kerak.

11. Milliy (davlat) tanish belgisi (Oʻzbekiston Respublikasi uchun — “UK”) milliy ramzlar seriyasidan tanlab olinadi, u Xalqaro elektr aloqalari birlashmasi tomonidan roʻyxatdan oʻtkazayotgan davlat uchun ajratilgan tanitadigan shartli radiochaqiriq belgilariga kiritilgan boʻlishi kerak. Davlat belgisi haqida Xalqaro FA tashkiloti xabardor qilinadi.

III. Fuqaro havo kemalari

14. Fuqaro havo kemalarini Oʻzbekiston Respublikasi Fuqaro havo kemalarining davlat reyestrida roʻyxatga olish hamda ularning roʻyxatdan oʻtganligi toʻgʻrisida guvohnoma berish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 22-fevraldagi 86-son qarori bilan tasdiqlangan Maxsus elektron tizim orqali ruxsat etish xususiyatiga ega ayrim hujjatlarni berish tartib-taomillari toʻgʻrisidagi yagona nizomdagi Fuqaro havo kemasi roʻyxatdan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi guvohnoma pasportiga muvofiq amalga oshiriladi.

15. Fuqaro havo kemasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqaro havo kemalarining davlat reyestriga kiritilganda, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 22-fevraldagi 86-son qarori bilan tasdiqlangan Maxsus elektron tizim orqali ruxsat etish xususiyatiga ega ayrim hujjatlarni berish tartib-taomillari toʻgʻrisidagi yagona nizomdagi Fuqaro havo kemasi roʻyxatdan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi guvohnoma pasportiga asosan fuqaro havo kemasiga qayd etiladigan davlat tanish va roʻyxat belgilari tayinlanadi.

17. Fuqaro havo kemasi quyidagi hollarda davlat reyestridan oʻchiriladi:

a) havo kemasi foydalanishdan chegirib tashlansa yoki chiqarilsa;

b) havo kemasi belgilangan tartibda boshqa davlatga, chet el yuridik yoki jismoniy shaxsiga sotilsa yoki berilsa;

v) havo kemasi eksperimental havo kemalari qatoriga oʻtkazilsa.

18. Fuqaro havo kemasi havo kemalarining uchishga yaroqliligi borasidagi amaldagi normalariga javob bersagina foydalanishga qoʻyiladi.

Shu munosabat bilan:

a) yangi konstruksiyadagi (yangi rusumdagi) havo kemasi zavod, sertifikatsiya sinovlaridan oʻtishi kerak, agar oʻtkazilgan sinovlar natijasida havo kemasi havo kemalarining uchishga yaroqliligi borasidagi amaldagi normalariga javob berishi aniqlansa, unga havo kemasi turining uchishga yaroqliligi toʻgʻrisidagi sertifikat beriladi;

b) qabul qilingan konstruksiyadagi har bir havo kemasi belgilangan tartibda zarur sinovlardan va tekshiruvlardan oʻtkaziladi, bu sinov va tekshirishlar asosida uchishga yaroqlilik toʻgʻrisidagi sertifikat beriladi;

v) havo kemasi taʼmirlansa yoki foydalaniladigan joyga qismlarga ajratilgan holda olib kelinsa, shuningdek ushbu HK nusxasi Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro havo kemalari davlat reyestrida birinchi marta roʻyxatdan oʻtayotgan boʻlsa, belgilangan tartibda sinovdan oʻtkazilishi kerak.

19. Har bir havo kemasining undan foydalanish jarayonida uchishga yaroqlilik normalariga javob bera oladigan holatda saqlash masʼuliyati ushbu havo kemasining egasi, undan foydalanadigan korxona, muassasa va tashkilotga yuklanadi.

20. Fuqaro havo kemasining uchishga yaroqlilik sertifikati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 22-fevraldagi 86-son qarori bilan tasdiqlangan Maxsus elektron tizim orqali ruxsat etish xususiyatiga ega ayrim hujjatlarni berish tartib-taomillari toʻgʻrisidagi yagona nizomdagi Fuqaro havo kemasining uchishga yaroqlilik sertifikati pasportiga muvofiq beriladi.

21. Davlat roʻyxatidan oʻtmagan va uchishga yaroqlilik toʻgʻrisida amaldagi guvohnomaga ega boʻlmagan, shuningdek davlat-roʻyxat tanish belgilari qoʻyilmagan havo kemalarining parvoz qilishiga yoʻl qoʻyilmaydi (man etiladi), zavod, ekspluatatsiya va sertifikatsiya sinovlari oʻtkaziladigan havo kemalari bundan mustasno.

22. Parvozni bajarish uchun fuqaro havo kemasida quyidagi kema hujjatlari boʻlmogʻi lozim:

a) havo kemasining davlat roʻyxatidan oʻtganligi toʻgʻrisida guvohnoma;

b) havo kemasining parvozga yaroqlilik sertifikati;

v) kema daftari (samolyot, vertolyot kema daftari);

g) samolyotning sanitar kema daftari;

d) havo kemasiga oʻrnatilgan radio uskunalarning sertifikati;

e) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma.

j) Xalqaro fuqaro aviatsiyasi toʻgʻrisidagi Konvensiyaning 83bis-moddasiga muvofiq bitimning qisqacha tavsifining rasmiy tasdiqlangan ingliz tilidagi nusxasi (elektron yoki chop etilgan shaklda).

Parvozni bajarish uchun Oʻzbekiston Respublikasi FA havo kemasida boʻlishi lozim boʻlgan qoʻshimcha hujjatlar roʻyxati ushbu Qoidalarning 8-ilovasida belgilab berilgan.

23. HKlari parvoz parametrlarini qayd etadigan uskunalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

24. Maksimal sertifikatlangan uchish massasiga qarab havo kemalari 1, 2, 3, 4-klasslarga boʻlinishi mumkin (mazkur Qoidalarning 11-ilovasi).

25. Xalqaro tasniflashga koʻra maksimal sertifikatlangan uchish massasiga qarab havo kemalari:

a) uchish massasi 5700 kg.dan yuqori boʻlgan katta samolyotlar;

b) uchish massasi 5700 dan 750 kg.gacha boʻlgan uncha katta boʻlmagan samolyotlar;

v) uchish massasi 750 dan 450 kg.gacha boʻlgan, bitta porshenli dvigateli boʻlgan juda yengil samolyotlar;

g) uchish massasi 450 kg va undan kam boʻlgan, oʻta yengil samolyotlarga boʻlinadi.

26. Parvoz masofasiga qarab samolyotlar:

a) uzoq masofaga parvoz qiladigan — 6000 km va undan koʻp;

b) oʻrta masofaga parvoz qiladigan — 2500 dan 6000 km.gacha;

v) yaqin masofaga parvoz qiladigan — 1000 dan 2500 km.gacha;

g) mahalliy havo yoʻllarida — 1000 km.gacha masofaga parvoz qiladigan samolyotlarga boʻlinadi.

27. Yoʻldosh turbelentlik taʼsirini hisobga olib havo kemalari quyidagi toifalarga boʻlinadi:

a) maksimal uchish massasi 136 t. va undan yuqori boʻlgan ogʻir havo kemalari;

b) maksimal uchish massasi 136 t.dan past va 7 t.dan katta boʻlgan oʻrtacha havo kemalari;

v) maksimal uchish massasi 7 t. va undan past boʻlgan yengil havo kemalari.

271. Jihozlanishiga koʻra, havo kemalari quyidagilarga boʻlinadi:

a) asosiy havo kemasi — uchish, qoʻnish uchun yaqinlashish va kutilgan sharoitlarda qoʻnishni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan minimal jihozlar toʻplamiga ega havo kemasi;

b) qayta jihozlangan havo kemasi — uchish, qoʻnish uchun yaqinlashish va muayyan sharoitlarda qoʻnishni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha uskunalar bilan jihozlangan havo kemasi.

28. Minimumlarni va aeroportlar sxemalarini hisoblash va eʼlon qilish uchun maksimal sertifikatlangan qoʻnish massasida pasayish tezligidan 1,3-marta oshadigan tezligiga asoslangan havo kemalarining ICAO toifalari boʻyicha tasniflanishidan foydalaniladi (mazkur Qoidalarning 12-ilovasi).

IV. Havo kemasi ekipaji

1-§. Asosiy talablar

29. Fuqaro havo kemasi ekipaji kema komandiri, uchuvchilar tarkibiga kiruvchi boshqa shaxslar va ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimlaridan iborat boʻladi.

30. Ekipaj tarkibi havo kemasining turi, klassi va vazifa, maqsadi va undan foydalanish sharoitlari hisobga olinib belgilanadi.

31. Havo kemasining ekipaji toʻliq boʻlmaganda uning parvoz qilishi taqiqlanadi.

32. Parvozda havo kemasini boshqarishni bitta uchuvchi taʼminlasa va kemada ekipajning boshqa aʼzolari talab etilmasa, bunday havo kemasining ekipaji havo kemasining komandiridan iborat boʻladi.

33. Ekipajning uchuvchilar tarkibidan iborat minimal tarkibi havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmada koʻrsatiladi.

2-§. Ekipajning uchuvchilar tarkibi va xizmat koʻrsatuvchi xodimlari

34. Ekipajning uchuvchilar tarkibiga uchuvchilar tarkibi guvohnomasiga ega boʻlgan, shuningdek ushbu turdagi havo kemasini va undagi uskunalarni boshqarish uchun zarur boʻlgan tayyorgarlik va tajribaga ega shaxslar: uchuvchilar, shturmanlar, maxsus ishlarni bajaradigan bortmuhandislar, bortmexaniklar, bortradistlar va bortoperatorlar kiradi.

35. Ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimlariga havo kemasidan parvozda foydalanish va uni boshqarish bilan bogʻliq boʻlgan vazifalarni bajarmaydigan ekipaj aʼzolari: bortkuzatuvchilar, yuk HK bortoperatorlari va parvoz maqsadiga qarab parvoz topshirigʻiga kiritilgan boshqa mutaxassislar kiradi.

36. Ekipaj tarkibiga uchuvchilar yoki ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimlari tarkibiga kirmaydigan shaxslarni kiritish man etiladi.

37. Ekipaj tarkibiga kiradigan shaxslar, egallagan lavozimlaridan va ish tajribalaridan qatʼi nazar, maxsus tayyorgarlikdan oʻtishlari va parvozga tayyorgarliklari tekshirib koʻrilishi shart.

38. Uchuvchilar tarkibi va ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimlarining salomatliklari belgilangan talablarga javob berishi kerak. Salomatligi boʻyicha parvoz ishlariga yaroqlilik FA tibbiy-uchish ekspert komissiyalari tomonidan aniqlanadi.

39. Uchuvchi ixtisosligiga va maʼlum turdagi havo kemasini mustaqil boshqarish uchun zarur boʻlgan tayyorgarlik va tajribaga ega boʻlgan shaxsgina havo kemasining komandiri boʻlishi mumkin.

40. Havo kemasining komandiri oʻz boʻlinmasining komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) boʻysunadi.

41. Havo kemasining komandiri ekipajning butun faoliyatini boshqaradi, kemada qatʼiy intizom va tartib saqlanishini, parvoz qoidalariga va kemadan foydalanish qoidalariga rioya etilishini taʼminlaydi, shuningdek kemadagi odamlarning xavfsizligini taʼminlash, kemaning va mol-mulkning asralishi uchun zarur choralarni koʻradi.

42. Havo kemasi komandirining buyruqlari kema ichidagi barcha shaxslar tomonidan soʻzsiz bajarilishi kerak.

43. Uchuvchilar tarkibiga kiruvchi shaxslarning, shuningdek boshqa aviatsiya xodimlarining tayyorgarlik darajasi va ish tajribasiga qarab, ularga klass beriladi va tegishli guvohnoma (sertifikat) topshiriladi.

44. Ekipaj aʼzolari xizmat vazifalarini bajarish chogʻida belgilangan forma kiyimida boʻlishlari, oʻzlari bilan amal qiluvchi guvohnomani olib yurishlari va uni vakolatli mansabdor shaxslar talab qilganda koʻrsatishlari lozim.

45. Ekipajning har bir aʼzosi parvoz topshirigʻini bajarishdan oldin (bajarish vaqtida) maʼmuriyat (HK komandiri) tomonidan belgilangan dam olish tartibiga rioya etish uchun shaxsan javobgar.

46. Korreksiyalovchi linzalardan foydalanadigan ekipaj aʼzolari xizmat vazifalarini bajarish chogʻida oson olinadigan joyda saqlanadigan zaxira korreksiya linzalari jamlamasiga ega boʻlishlari kerak.

47. Ekipaj aʼzolarining bagaji bagaj, yuk, pochta tashishning belgilangan qoidalariga muvofiq joylashtiriladi.

48. Havo kemasining komandiri:

a) meteorologik va aeronavigatsiya vaziyatlarini hisobga olgan holda havo kemasining parvoz qilishi uchun yoqilgʻi quyish sarfini uzil-kesil aniqlashga;

b) havo kemasining fazoga koʻtarilishi, parvozi va qoʻnishi haqida, shuningdek parvozni tugallash va parvoz boshlangan punktga qaytish yoki ilojsiz qoʻnish haqida uzil-kesil qaror qabul qilishga.

Parvoz xavfsizligiga yaqqol xavf tugʻilganda, shuningdek kema ichidagi yoʻlovchilar hayotini saqlab qolish niyatida parvoz rejasidan, havo transporti qatnovini taʼminlovchi idora koʻrsatmalaridan va parvoz topshirigʻidan chetga chiqqan holda, ammo belgilangan parvoz qoidalariga iloji boricha rioya etgan holda bunday qaror qabul qilinishi mumkin. Kema komandiri koʻrilgan tadbirlar toʻgʻrisida kemaning bevosita rahbari boʻlmish havo kemalari qatnovini taʼminlovchi organga zudlik bilan xabar qilishi shart;

v) havo kemasi ichidagi har qanday shaxsga oʻz vakolatlari doirasida soʻzsiz bajarilishi lozim boʻlgan buyruq berishga;

g) xatti-harakatlari bilan parvoz xavfsizligiga bevosita tahdid solayotgan shaxslarga nisbatan barcha zarur choralarni koʻrishga haqli. Havo kemasi eng yaqin aerodromga qoʻngan zahoti kema komandiri bunday shaxslarni kemadan chiqarib yuborishi, agar jinoyat belgilari mavjud qilmish sodir etgan boʻlsalar, ularni tegishli organlarga topshirishi mumkin;

d) parvoz xavfsizligini hamda havo kemasini qoʻndirishni taʼminlash uchun zarur boʻlsa, parvoz paytida yonilgʻini toʻkib tashlash, qoʻl yuki, yuk va pochtani tashlab yuborishga haqli. Ilojsiz qoʻnish hollarida havo kemasi komandiri oʻz vakolatlarini tegishli organlarga topshirguniga qadar kema ichida boʻlgan barcha shaxslarning xatti-harakatlariga rahbarlik qiladi;

e) ob-havo belgilangan minimumdan past boʻlganda, boshqa aerodromgacha parvozlarni davom ettirishga imkon bermaydigan (yonilgʻi yetishmovchiligida, aviatsiya texnikasining holati tufayli va b.) havo kemasini qoʻndirishga;

j) havo kemasi ichidagi barcha shaxslardan parvoz xavfsizligini taʼminlash bilan bogʻliq qoidalarni soʻzsiz bajarilishini talab etishga;

z) zaruriyat boʻlganda uchish, oraliq va manzil aeroportlarida HK yuklanmasining nazorat oʻlchovini amalga oshirishga;

i) parvoz vaqtida zarurat boʻlganda yoʻlovchilarning qoʻl yuki va bagajini tekshirishga, mustasno tariqasida esa Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan tartibda yoʻlovchilarni shaxsan tekshirishga;

k) ekipaj aʼzolariga tavsifnoma berishga haqli.

Havo kemasi komandiriga shunday qaror qabul qilishga olib kelgan sharoitlar va (yoki) vaziyatdan kelib chiqqan holda qoʻnish uchun ikkinchi marta aylanib uchish boʻyicha daxlsiz huquq berilgan. Ikkinchi marta aylanib qoʻnish boʻyicha manevr qoidasiga koʻra, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmada aniqlangan minimal yoʻl qoʻyiladigan balandlikdan, xavfsizlikka tahdid tugʻilganda — minimal balandlikdan qatʼi nazar, boshlanishi kerak.

49. Havo kemasi komandiri:

a) parvozning xavfsiz bajarilishini taʼminlash darajasida uchishi va samolyotni boshqarish texnikasini bilishga;

b) ekipaj aʼzolarining kasbiy tayyorgarlik darajasini bilishi, ularning malakasini oshirish uchun choralar koʻrishga;

v) belgilangan talablarga muvofiq parvozdan oldingi dam olish tartibiga va parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida ish tartibiga rioya etishga;

g) yerda va parvoz vaqtida ekipaj aʼzolarining ishini tashkil etishga;

d) uchish uchun va parvoz vaqtida qaror qabul qilish uchun meteorologik va aeronavigatsion vaziyatni toʻgʻri baholay olishga;

e) parvoz topshirigʻini oʻzi va ekipaj aʼzolari bajara olmaydi, deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil boʻlmasa uni bajarishdan bosh tortishga;

j) samolyot parvoz uchun yaroqliligiga, u tegishli tarzda roʻyxatdan oʻtkazilganligiga va havo kemasida buni tasdiqlovchi fuqaro HK davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi amaldagi guvohnoma va uchishga yaroqlilik sertifikati mavjudligiga ishonch hosil qilishga;

z) parvozlarni bajarish vaqtida HK bortida ushbu Parvoz qilish qoidalariga (Oʻzbekiston Respublikasi AQ-91) ega boʻlishga;

i) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq havo kemasining holati va parvozga shayligini, uning toʻgʻri yuklanganligini, yukning toʻgʻri taqsimlanganligini va ishonchli mahkamlanganligini nazorat qilishga;

k) ehtiyotkorlik qoidalarini, radioaloqa frazeologiyasi va radioaloqa olib borish qoidalarini bilish va rioya etishga;

l) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq havo kemasini qoʻngandan keyin va toʻxtab turish joyiga olib borib qoʻygandan soʻng koʻrikdan oʻtkazishga;

m) ekipajda parvozni (parvozlarni) tahlil qilishga majbur.

50. Agar parvozdagi havo kemasiga xavf tahdid solsa yoki kema halokatga uchrayotgan yoxud uchragan boʻlsa, kema komandiri odamlarning hayotini va sogʻligʻini saqlab qolish uchun barcha choralarni koʻrishi shart. Ekipajning barcha aʼzolari odamlarni qutqarishda ishtirok etishlari shart.

51. Halokatga uchragan havo kemasini saqlab qolishni taʼminlash maqsadida kema komandiri havo kemasining ekspluatant nomidan kema, bagaj, yuk, pochtani transportirovka qilish toʻgʻrisida bitim tuzishi va vaziyatdan kelib chiqqan holda boshqa choralarni koʻrishi mumkin.

52. Boshqa havo kemasi yoki dengiz kemasidan falokat signali olgan, yoki halokatga uchrayotgan yoxud uchragan havo kemasini, yoxud xavf ostida qolgan odamlarni uchratgan havo kemasi komandiri oʻziga ishonib topshirilgan havo kemasi, yoʻlovchilari va ekipajiga zarar yetkazmaydigan darajada ularga yordam koʻrsatishi, kartada falokat joyini belgilashi va havo transporti qatnovini boshqarish organiga falokat toʻgʻrisida xabar bermogʻi shart.

53. Havo kemasi komandiri:

a) Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 18-apreldagi 114-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizom, ushbu Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi uchun;

b) havo kemasi bortidagi yoʻlovchilar sonining tashish hujjatlarida koʻrsatilgan songa mosligi uchun (bortkuzatuvchining dokladiga koʻra);

v) har bir parvozning xavfsiz tugashi va havo kemasini oʻzi shaxsan boshqarishi yoki ikkinchi uchuvchiga boshqaruvni berganligidan qatʼi nazar, parvoz topshirigʻining bajarilishi uchun;

g) belgilangan parvoz tartibi va samolyotni boshqarish aniqligiga rioya etilishi uchun;

d) qabul qiladigan qarorlarining asosliligi uchun;

e) parvoz paytida va yerda havo kemasida aniqlangan nosozliklar, havo kemasining yoki uning tizimlari ishidagi chetga chiqishlar toʻgʻrisidagi izohlarni bort daftariga oʻz vaqtida kiritilishi, bort daftarida koʻrsatilgan yonilgʻi qoldigʻi miqdorining havo kemasini topshirish vaqtida undagi amalda mavjud boʻlgan yonilgʻi miqdoriga mosligi uchun;

j) ekipaj aʼzolariga berilgan tavsifnomalarning xolisonaligi uchun javobgardir.

54. Ikkinchi uchuvchi havo kemasi komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) boʻysunadi.

55. Ikkinchi uchuvchi:

a) havo kemasi komandiri sogʻligʻi holati yoki boshqa sabablarga koʻra parvoz vaqtida oʻz majburiyatlarini bajara olmagan holatlarda parvozni xavfsiz bajarilishini taʼminlash darajasida uchishi va samolyotni boshqarish texnikasini bilishga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) parvozga tayyorgarlik koʻrish va parvoz vaqtida qaror qabul qilish uchun meteorologik va aeronavigatsion vaziyatni toʻgʻri baholay olishga;

g) oʻzini parvoz topshirigʻini bajara olmaydi deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil boʻlmasa uni bajarishdan bosh tortishga;

d) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq havo kemasining holati va parvozga shayligini, uning toʻgʻri yuklanganligini, yukning toʻgʻri taqsimlanganligini va ishonchli mahkamlanganligini nazorat qilishga;

e) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq ikkinchi uchuvchiga yuklatilgan boʻlsa, fazoga koʻtarilishdan oldin avariya va yuk lyuklarini, yonilgʻi quyish baklarini bekitishi, havo kemasi fyuzelyajining eshiklarini yopishga;

j) ehtiyotkorlik qoidalarini, radioaloqa frazeologiyasi va radioaloqa olib borish qoidalarini bilish va rioya etishga;

z) parvoz vaqtida havo kemasi komandiriga havo kemasi aviatsiya texnikasi va asbob-uskunalaridagi barcha chetga chiqishlar va nosozliklar toʻgʻrisida oʻz vaqtida bildirishga va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflarini berishga;

i) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq qaror qabul qilish balandligidan qoʻnish uchun ikkinchi marta aylanib uchib kelishni bajarishga, basharti bunga qadar havo kemasi komandiri tomonidan qoʻnish haqida yoki ikkinchi marta aylanib kelib qoʻnish haqida qaror qabul qilinmagan, ekipajga xabar qilinmagan boʻlsa;

k) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq havo kemasini qoʻngandan keyin va toʻxtab turish joyiga olib borib qoʻygandan soʻng koʻrikdan oʻtkazishga va HK komandiriga oʻz mulohazalarini bildirishga majbur.

56. Havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq ekipajida shturman nazarda tutilmagan HK larida parvoz kartalari, maʼlumot materiallari, shturman hujjatlari va aeronavigatsiya axborotlari hujjatlari mavjud boʻlishi uchun javobgarlik ikkinchi uchuvchiga yuklatiladi (FIRST OFFICER).

57. Ikkinchi uchuvchi:

a) tegishli tayyorgarlikdan oʻtgandan soʻng HK komandirining ruxsati bilan parvozning barcha bosqichlarida havo kemasini boshqarishga;

b) havo kemasi komandiri sogʻligi holati yoki boshqa sabablarga koʻra parvoz vaqtida oʻz majburiyatlarini bajara olmaganda va bu majburiyatlarni bajarishni ikkinchi uchuvchi oʻz zimmasiga olgan holatlarda, havo kemasi komandiri huquqlarini parvozda qoʻllashga haqli.

58. Ikkinchi uchuvchi:

a) Mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi;

b) yukni havo kemasining belgilangan markaziga va parvoz massasiga rioya etgan holda joylashtirish va mahkamlash (havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq aniqlanadigan majburiyatlariga muvofiq);

v) rulni boshqarish va parvoz vaqtida ehtiyotkor boʻlishi;

g) havo kemasi komandiri tomonidan qoʻnish haqida yoki ikkinchi marta aylanib kelib qoʻnish haqida qaror qabul qilinmagan, ekipajga xabar qilinmagan boʻlsa qaror qabul qilish balandligida oʻz vaqtida va toʻgʻri harakat qilishi;

d) havo kemasi komandiri tomonidan berilgan parvoz parametrlarini tutib turish;

e) komandirning ruxsati bilan, yoki havo kemasining komandiri sogʻligʻi tufayli yoki boshqa sabablarga koʻra parvoz vaqtida oʻz vazifalarini bajara olmagan taqdirda havo kemasini boshqarganda parvozning xavfsiz tugashi;

j) parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida oʻz xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va koʻrsatmalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarishi uchun javobgardir.

59. Shturman havo kemasi komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) boʻysunadi.

60. HK shturmani:

a) havo kemasi uskunalari va navigatsiya asbob-uskunalarini, navigatsiya vositalaridan foydalanish usullarini bilishga va belgilangan yoʻnalishlar va parvoz sxemalari boʻyicha samolyot boshqarilishini taʼminlashga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) parvozga tayyorgarlik koʻrish va parvoz vaqtida qaror qabul qilish uchun meteorologik va aeronavigatsion vaziyatni toʻgʻri baholay olishga;

g) oʻzini parvoz topshirigʻini bajara olmaydi deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil boʻlmasa uni bajarishdan bosh tortishga;

d) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq havo kemasining uskunalari va navigatsiya asbob-uskunalarining holati va parvozga shayligini nazorat qilishga;

e) parvoz vaqtida havo kemasi komandiriga barcha chetga chiqishlar va nosozliklar toʻgʻrisida oʻz vaqtida bildirishga va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflarini berishga;

j) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq havo kemasini qoʻngandan keyin va toʻxtab turish joyiga olib borib qoʻygandan soʻng koʻrikdan oʻtkazishga va HK komandiriga oʻz mulohazalarini bildirishga majburdir.

61. Shturman:

a) mutaxassislardan havo kemasi uskunalarida va navigatsiya asbob-uskunalarida aniqlangan nosozliklarni bartaraf etishni talab qilishi;

b) samolyotni boshqarish maqsadlari uchun yerdagi radionavigatsiya vositalari ishiga buyurtma berishga haqli.

62. Shturman:

a) Mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi;

b) navigatsiya asbob-uskunalarini soz holda qabul qilish va havo kemasi bortida shturmanlik jihozlari mavjudligi;

v) belgilangan parvoz tartibi va samolyotning aniq boshqarilishi;

g) havo kemasi bortida parvozni bajarish uchun zarur boʻlgan parvoz kartalari, maʼlumot materiallari, shturman hujjatlari va aeronavigatsiya axborotlari hujjatlari mavjud boʻlishi;

d) parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida oʻz xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va koʻrsatmalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarilishi uchun javobgardir.

63. Bortmuhandis (bortmexanik) havo kemasi komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) boʻysunadi.

64. Bortmuhandis (bortmexanik)ning majburiyatlari:

a) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga va HKni parvozda va texnik ekspluatatsiya qilish boʻyicha boshqa yoʻriqnomalarga muvofiq havo kemasidan foydalanish qoidalarini bilishi va bajarishi;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishi;

v) oʻzini parvoz topshirigʻini bajara olmaydi deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil boʻlmasa uni bajarishdan bosh tortishi;

g) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq havo kemasini parvozga tayyorlashni amalga oshirishi;

d) havo kemasi komandiriga HK dvigatellari va tizimlaridagi barcha chetga chiqishlar va nosozliklar toʻgʻrisida oʻz vaqtida bildirishi va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflarini berishi;

e) parvoz vaqtida yuzaga kelgan va bartaraf etish mumkin boʻlgan nosozliklarni tuzata olishi;

j) havo kemasi komandirining dvigatellarni va havo kemasi tizimlarini boshqarish boʻyicha buyruqlarini oʻz vaqtida bajarishi;

z) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq havo kemasini qoʻngandan keyin va toʻxtab turish joyiga olib borib qoʻygandan soʻng koʻrikdan oʻtkazishi va HK komandiriga oʻz mulohazalarini bildirishi;

i) texnik hujjatlarni rasmiylashtirishi, parvozdan keyin bort daftariga aviatsiya texnikasi ishi boʻyicha va koʻrik natijalariga koʻra izohlarni oʻz vaqtida kiritishi, havo kemasini belgilangan tartibda topshirishi.

65. Bortmuhandis (bortmexanik) mutaxassislardan havo kemasida aniqlangan nosozliklarni bartaraf etishni va havo kemasini shtat asbob-uskunalari, zarur ashyolar va kema hujjatlari bilan taʼminlashni talab qilish huquqiga ega.

66. Bortmuhandis (bortmexanik) quyidagilar uchun:

a) Mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi;

b) havo kemasini soz va parvoz uchun shay holda qabul qilish;

v) havo kemasidan yerda va parvozda foydalanish qoidalariga rioya;

g) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq, avariya va yuk lyuklarini, yonilgʻi quyish baklarini bekitish, havo kemasi fyuzelyaji eshiklarini;

d) havo kemasi bortida belgilangan kema hujjatlari, avariyadan qutqaruv vositalari, parvoz uchun yetarli miqdorda yonilgʻi, moy, suyuqliklar va gazlar boʻlishi;

e) havo kemasi komandiriga aviatsiya texnikasidagi nosozliklar toʻgʻrisida oʻz vaqtida bildirish;

j) parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida oʻz xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va koʻrsatmalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarishi uchun javobgardir.

67. Bortradist havo kemasi komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) boʻysunadi..

68. Bortradist:

a) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq havo kemasidagi elektr-, radio-, va yorugʻlik-texnik asbob-uskunalaridan foydalanishni bilish va ulardan foydalanishga, bort radiovositalari va ikki tomonlama radioaloqa ishini taʼminlashga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) oʻzini parvoz topshirigʻini bajara olmaydi deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil boʻlmasa uni bajarishdan bosh tortishga;

g) toʻliq hajmda parvozga tayyorgarlik koʻrishga;

d) havo kemasidagi elektr-, radio-, va yorugʻlik-texnik asbob-uskunalarining holatini va parvozga shayligini nazorat qilishga;

e) havo kemasi komandiriga HHB organlari koʻrsatmalarini va meteorologik axborotni oʻz vaqtida yetkazishga;

j) havo kemasi komandiriga HK elektr-, radio-, va yorugʻlik-texnik asbob-uskunalaridagi barcha chetga chiqishlar va nosozliklar toʻgʻrisida oʻz vaqtida bildirishga va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflarini berishga;

z) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq havo kemasini qoʻngandan keyin va toʻxtab turish joyiga olib borib qoʻygandan soʻng koʻrikdan oʻtkazishga va HK komandiriga oʻz mulohazalarini bildirishga majbur.

69. Bortradist aviatsiya muhandislari tarkibi mutaxassislardan havo kemasida aniqlangan HK elektr-, radio-, va yorugʻlik texnik asbob-uskunalaridagi nosozliklarni bartaraf etishni talab qilish huquqiga ega.

70. Bortradist quyidagilar uchun:

a) Mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi;

b) bort radiovositalarining parvoz chogʻida ishonchli ishlashi va ikki tomonlama barqaror radioaloqaning tutib turilishi;

v) qabul qilingan dispetcherlik koʻrsatmalari, meteorologik va boshqa maʼlumotlarning havo kemasi komandiriga oʻz vaqtida va aniq bildirilishi;

g) parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida oʻz xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va koʻrsatmalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarilishi uchun javobgardir.

71. Bortkuzatuvchi bevosita va yuqori turuvchi boshliqlarga, parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida esa havo kemasi komandiriga boʻysunadi.

72. Bortkuzatuvchi:

a) havo kemasidagi avariyadan qutqarish va maishiy asbob-uskunalardan foydalanishni bilishga va ularning holatini nazorat qilishi, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq ulardan foydalanishga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) yerda xizmat koʻrsatish boʻyicha agentdan tashuv hujjatlarini aviakompaniya qoidalariga muvofiq qabul qilib olish va yuk hamda “NOTOS” shakli boʻyicha maxsus toifadagi bagaj mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni soʻrashga, HK komandiriga bortda maxsus yuk mavjudligi toʻgʻrisida axborot berishga majbur. Tijorat yuklamasini HK bortiga joylashtirish va undan tushirishda bortkuzatuvchining majburiyatlari doirasi aviakompaniya qoidalari orqali aniqlanadi;

g) yuklama sxemasiga, markazlashtirish grafigiga va yigʻma-yuklama vedomostiga yoki HK komandirining koʻrsatmasiga muvofiq yoʻlovchilarning joylashishini nazorat qilishga;

d) yoʻlovchi salonida qoʻl yuki (bagaj)ning aviakompaniya qoidalariga muvofiq joylashtirilishini nazorat qilishga, bunda avariyada chiqish yoʻllari va unga oʻtish yoʻlaklarining bekilib qolmasligiga eʼtibor qaratishga;

e) havo kemasining sanitariya holatini nazorat qilishga, yoʻlovchi saloni va ish joyida tozalik va tartibni saqlashga;

j) havo kemasi komandiriga maishiy buyumlarning nosozligi toʻgʻrisida oʻz vaqtida xabar berishga;

z) yoʻlovchilar tomonidan havo kemasi bortida oʻzini tutish qoidalariga rioya etilishini taʼminlashga, bu qoidalarning buzilganligi toʻgʻrisidagi barcha axborotlarni havo kemasi komandiriga oʻz vaqtida bildirishga;

i) yoʻlovchilar toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qilish, havo kemasi komandirining koʻrsatmasiga (ruxsatiga) koʻra ularning xavfsizligini taʼminlash boʻyicha choralar koʻrishga;

k) parvoz tugagandan soʻng HK komandiriga oʻz mulohazalarini bildirish, oʻz ishini baholash va yoʻnalishning hujjatlarini rasmiylashtirishga;

l) HK bort daftariga maishiy asbob-uskunalarning parvoz davomidagi ishi toʻgʻrisida yozib qoʻyish, maishiy asbob-uskunalarni va bortdagi jihozlarni belgilangan tartibda topshirishga majbur.

73. Bortkuzatuvchi:

a) yerda joylashgan xizmat xodimlaridan havo kemasini parvozga tayyorlash vaqtida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishni talab etishga;

b) havo kemasi bortidagi yoʻlovchilardan havo kemasida oʻzini tutish qoidalarini aniq bajarishni talab etishga haqli.

74. Bortkuzatuvchi:

a) mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi;

b) yoʻlovchilarning yuklama sxemasiga, markazlashtirish grafigiga va yigʻma-yuklama vedomostiga yoki HK komandirining koʻrsatmasiga muvofiq joylashishi;

v) yoʻlovchi salonida qoʻl yuki (bagaj)ning aviakompaniya qoidalariga muvofiq joylashtirilishi, bunda avariyada chiqish yoʻllari va unga oʻtish yoʻlaklarining bekilib qolmasligiga;

g) yoʻlovchilarning havo kemasi bortida oʻzini tutish qoidalariga rioya etishlari boʻyicha choralar koʻrish;

d) yoʻlovchilar tomonidan havo kemasi bortida oʻzini tutish qoidalarining buzilganligi toʻgʻrisida havo kemasi komandiriga oʻz vaqtida bildirish;

e) yoʻnalish hisobot hujjatlarini oʻz vaqtida va toʻgʻri rasmiylashtirilishi;

j) parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida oʻz xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va koʻrsatmalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarishi uchun javobgar.

75. Yuk HK bortoperatori bevosita va yuqori turuvchi boshliqlarga, parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida esa havo kemasi komandiriga boʻysunadi.

76. Bortoperator:

a) havo kemasining yuk kabinasi (yuk boʻlmasi)dagi asbob-uskunalarni bilish va ulardan havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq foydalanish, yuklarni ortish, joylashtirish va mahkamlash qoidalarini, kerakli hujjatlarni rasmiylashtirish tartibini bilishga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) tashuv hujjatlariga va markazlashtirish grafigiga muvofiq yuklarning borligi, joylashtirilishi va mahkamlanganligini va upakovkasining sozligini nazorat qilishga;

g) havo kemasi komandiriga asbob-uskunalarning nosozligi toʻgʻrisida oʻz vaqtida xabar berishga;

d) havo kemasi va uning bortida joylashgan yukning butligini taʼminlash boʻyicha choralar koʻrishga;

e) parvoz tugagandan soʻng HK komandiriga oʻz mulohazalarini bildirish, oʻz ishini baholashga;

j) havo kemasidan yukni tushirib boʻlgandan soʻng yoʻnalishning hujjatlarini rasmiylashtirishga;

z) HK bort daftariga havo kemasining yuk kabinasidagi asbob-uskunalarning ishi toʻgʻrisida yozib qoʻyish, bort asbob-uskunalarini va bortdagi jihozlarni belgilangan tartibda topshirishga majbur.

77. Bortoperator:

a) muhandislik-aviatsiya xizmati xodimlaridan havo kemasining yuk kabinasi (yuk boʻlmasi)dagi asbob-uskunalardagi nosozliklarni bartaraf etishni talab etishga;

b) tashuvlarni tashkil qilish xizmati xodimlaridan yuklarning markazlashtirish grafigiga muvofiq joylashtirilishi va mahkamlanishini, yuklarning upakovkasi buzilgan boʻlsa ularni tuzatishni talab etishga haqli.

78. Bortoperator:

a) mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi;

b) yuklarning tashuv hujjatlariga va markazlashtirish grafigiga muvofiq joylashtirilishi va mahkamlanganligi;

v) hisobot hujjatlarini oʻz vaqtida va toʻgʻri rasmiylashtirilishi;

g) parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida oʻz xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va koʻrsatmalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarilishi uchun javobgar.

79. Maxsus ishlarni bajaradigan uchuvchi-kuzatuvchilar, bortoperatorlar, shuningdek ekipaj tarkibiga kiritilgan boshqa mutaxassislar parvoz vaqtida havo kemasi komandiriga boʻysunadilar va lavozim yoʻriqnomasiga binoan oʻz vazifalarini bajaradilar.

80. Ekipaj tarkibiga uchuvchilar tarkibidan bittadan ortiq boʻlmagan stajyor qoʻshilishi mumkin.

81. Stajyor havo kemasi komandiriga, yuqori turuvchi toʻgʻridan-toʻgʻri komandirlarga (boshliqlarga) va bevosita uning stajirovkasi bilan shugʻullanuvchi ekipaj aʼzosiga boʻysunadi, ular stajyorning oʻz funksional vazifalarini toʻliq va toʻgʻri bajarilishi uchun javobgar boʻladilar.

82. Parvozga tayyorgarlik koʻrish vaqtida va parvozda stajyor qaysi lavozimda stajirovka oʻtayotganligi va kimning ish oʻrnini egallaganiga qarab, oʻsha ekipaj aʼzosining funksional vazifalarini bajaradi.

83. Stajyor havo kemasi komandiri bilan kelishgan holda qaysi lavozimda stajirovka oʻtayotganligiga qarab, bevosita uning stajirovkasi bilan shugʻullanayotgan shaxs tomonidan berilgan doirada oʻsha ekipaj aʼzosining huquqlaridan foydalanadi.

84. Stajyorning oʻz funksional vazifalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarilishi, stajyor tomonidan qabul qilinadigan qarorlar uchun javobgarlik bevosita uning stajirovkasi bilan shugʻullanuvchi ekipaj aʼzosi zimmasida boʻladi.

85. Havo kemasining har bir ekipaj aʼzosi:

a) parvoz vaqtida yuzaga kelgan havo kemasi tizimlarini ekspluatatsiya qilishning belgilangan normalaridan, uchish texnikasidan chetga chiqishlar yoki ularning buzilishi va ularga rioya etilmayotganligi toʻgʻrisida oʻz vaqtida va eshittirib ekipajni ogohlantirishga;

b) parvoz nihoyasiga yetkazilganidan soʻng oʻzining buyruq beruvchi rahbariyati (buyruq beruvchi uchuvchilar) tarkibiga parvozni bajarish vaqtida ekipaj tomonidan yoʻl qoʻyilgan chetga chiqishlar yoki buzilishlar toʻgʻrisida xabar bildirishga majbur.

86. Havo kemasi ekipajiga yetkazilgan zararni qoplash Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksida belgilab qoʻyilgan tartibda amalga oshiriladi.

87. Ekipajning barcha aʼzolari qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda sugʻurtalangan boʻlishi zarur.

V. Aerodromlar va aeroportlar

88. Yoʻlovchilar, bagaj, yuk va pochtani tashish maqsadida parvozni amalga oshiradigan havo kemalariga xizmat koʻrsatish uchun, shuningdek boshqa maqsadlarda aerodromlar va aeroportlar tashkil etiladi.

89. Oʻzbekiston Respublikasi FA tasarrufidagi fuqaro aerodromlari “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan yuritish yuklatilgan FA aerodromlari davlat reyestriga kiritilishi shart.

90. Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aerodromlarini FA aerodromlari davlat reyestriga kiritish va davlat roʻyxatiga olinganligi toʻgʻrisida guvohnoma berish “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan belgilangan tartibda beriladigan aerodromlarning foydalanish uchun yaroqliligi toʻgʻrisidagi sertifikatga asosan amalga oshiriladi.

91. Aerodromlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish va davlat roʻyxatiga olinganligi toʻgʻrisida guvohnoma berish tartibi, shuningdek muvaqqat aerodromlarni, aviatsiya ishlarini taʼminlash uchun aerodromlar va qoʻnish maydonchalarini hisobga olish tartibi “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan belgilanadi.

92. Hamkorlikda joylashish va hamkorlikda foydalanish aerodromlarini davlat roʻyxatiga olish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan aniqlanadi.

93. Har qanday fuqaro aerodromi aerodromlarning foydalanishga yaroqliligi borasidagi normalarga javob bersagina foydalanishga qoʻyiladi.

94. Fuqaro aerodromlaridan foydalanishga ruxsat berish “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan belgilangan tartibga muvofiq amalga oshiriladi.

95. Fuqaro va eksperimental aviatsiya havo kemalarining hamkorlikda joylashishi va hamkorlikda foydalanishi, fuqarolik aerodromlarida parvozlarni tashkil qilish va bajarish tartibi, aerodrom hududida parvozlarni bajarish mazkur Qoidalarning 1-ilovasida keltirilgan yoʻriqnomaga, aerodromlar aerouzellarga birlashtirilganda esa — mazkur Qoidalarning 2-ilovasiga koʻra belgilanadi.

96. Aerodrom atrofida parvozlarni bajarish boʻyicha yoʻriqnoma parvozlar xavfsizligini taʼminlash boʻyicha talablarga muvofiq davriy tekshiruvdan oʻtkazilib turilishi kerak. Tekshirish amaldagi roʻyxatdan oʻtkazilganlik toʻgʻrisidagi guvohnoma va aerodromlarning foydalanishga yaroqliligi toʻgʻrisidagi guvohnomani uzaytirish jarayonida oʻtkaziladi.

97. Havo kemalarining aerodrom atrofida parvozlarni bajarishi uchun zarur maʼlumotlar aeronavigatsiya axborotlari (ANA) hujjatlarida eʼlon qilinadi.

98. Aerodromlarni qurish va qayta qurish tegishli vazirlik va idoralar bilan qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda kelishilishi kerak.

99. Aerodrom hududida binolar, inshootlar, aloqa liniyalari, yuqori kuchlanishli elektr uzatish, radiotexnika liniyalari va HKlari parvoziga xavf tugʻdirishi yoki aerodromlarning radiotexnik aloqalarining normal ishlashi uchun xalaqit berishi mumkin boʻlgan boshqa obyektlarni joylashtirish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 22-fevraldagi 86-son qarori bilan tasdiqlangan Maxsus elektron tizim orqali ruxsat etish xususiyatiga ega ayrim hujjatlarni berish tartib-taomillari toʻgʻrisidagi yagona nizomdagi Parvozlar xavfsizligiga xavf solishi mumkin boʻlgan faoliyatni amalga oshirish uchun ruxsatnoma pasportiga muvofiq amalga oshiriladi.

100. Havo kemalari harakatining intensivligi, aviatashuvlar hajmiga qarab aeroportlar beshta klassga boʻlinadi: 1, 2, 3, 4 va 5. 5-klassdan past boʻlgan barcha aeroportlar tasniflanmagan aeroportlarga kiradi.

101. Aeroportlarning joylashishi, rejalashtirilish va tasniflanishi FA aeroportlarini texnologik loyihalash normalari orqali aniqlanadi (ICAO 9184-hujjati. 2002-y. № 3).

102. FA aerodromlari:

a) uchish-qoʻnish yoʻlaklari turiga koʻra — sunʼiy qoplamali, gruntli, gidroaerodromlar, qor va muzli;

b) foydalanish xususiyatiga koʻra — doimiy va vaqtinchalik, kunduzgi va tunu kun ishlaydigan;

v) maqsadiga koʻra — trassa uchun, zavod, oʻquv va aviatsiya ishlarini bajarish uchun;

g) joylashishi va ekipajlar tomonidan parvozda trassa boʻylab foydalanishiga koʻra — bazaviy, oraliq, uchish, qoʻnish va zaxira;

d) dengiz sathiga koʻra joylashish balandligi va relyefi xususiyatiga koʻra — togʻli va tekislikda joylashgan;

e) foydalanishga qoʻyilishi boʻyicha qoʻnish uchun minimum boʻyicha — toifalangan va toifalanmagan aerodromlarga boʻlinadi.

103. Standart sharoitlarda sunʼiy qoplama uzunligiga qarab aerodromlar A, B, V, G, D, E klasslariga boʻlinadi.

VI. Parvozlar tasnifi

104. Fuqaro havo kemalarining parvozlar uchish sharoitlari va samolyotni boshqarish, hududi, balandligi, fizik-geografik sharoitlar va sutka vaqtiga qarab tasniflanadi.

105. Parvozlar maqsadga qarab quyidagilarga boʻlinadi:

a) transport parvozlari — yoʻlovchi, yuk, pochta va bagajni tashish uchun;

b) aviatsiya ishlarini bajarish boʻyicha — FAdan xalq xoʻjaligi tarmoqlarida foydalanishda, shuningdek aholiga tibbiy yordam koʻrsatish va sanitariya tadbirlarini oʻtkazish uchun;

v) oʻquv parvozlari — kursantlar va oʻquv yurtlari tinglovchilarini oʻqitish uchun;

g) mashq va tekshiruv parvozlari — uchuvchilar tarkibini mashq qildirish va malakasini tekshirish uchun;

d) metodik parvozlar — havo kemalari harakatining ratsional trayektoriyalarini izlash va havo kemasini boshqarish metodlarini aniqlash, uchuvchilar tarkibini oʻqitish dasturlari va metodikalarini ishlab chiqish va tatbiq etish, yoʻriqchilik ishiga qoʻyilgan uchuvchilar tarkibining metodik tayyorgarligini tekshirish;

e) tadqiqot (ilmiy) — ilmiy tadqiqotlar oʻtkazish uchun;

j) sinov (nazorat-sinov) — havo kemasini yoki unga oʻrnatilgan dvigatellar va asbob-uskunalarni sinash uchun;

z) yerdagi tizimlar va RTVni uchirib koʻrib sinovdan oʻtkazish — radiotexnik vositalar, yerdagi navigatsiya qoʻnish tizimlarini tekshirish, sozlash uchun;

i) havo kemalarini uchirib sinab koʻrish (HK nazorat parvozlari) — havo kemasi tizimlari va agregatlarining yerda tekshirish mumkin boʻlmagan ishini parvozda sinab koʻrish uchun;

k) boshqa joyga oʻtkazish — havo kemalarini taʼmirlashga (taʼmirlashdan) olib borish, yangi joylashish joyiga yoki ish joyiga yetkazish;

l) namoyish parvozlari — aviatsiya texnikasini koʻrsatish, aviatsiya yutuqlarini tashviqot qilish uchun (aviasalonlar-koʻrgazmalar);

m) qidiruv-qutqaruv va avariyadan qutqarish — halokatga uchragan ekipaj, yoʻlovchilar, uchuvchi apparatlar, daryo va dengiz kemalarini izlash va yordam koʻrsatish uchun, shuningdek tabiiy ofatlarda.

106. Uchish va samolyotni boshqarish sharoitlariga koʻra parvozlar:

a) vizual parvozlar;

b) uskunalar boʻyicha parvozlarga boʻlinadi.

107. Qoʻnishni boshlash:

a) VPQ boʻyicha qoʻnishni boshlash;

b) vizual qoʻnishni boshlash;

v) uskunalar boʻyicha qoʻnishni boshlash sxemalaridan foydalangan holda qoʻnishga boʻlinadi.

Vizual qoʻnishni boshlash, odatda uskunalar boʻyicha qoʻnishni boshlashning davomi boʻlib, belgilangan qoidalarga koʻra amalga oshiriladi va qoʻnishdan oldingi toʻgʻri chiziqqa kirish uchun koʻz bilan kuzatgan holda manevr bajarishni nazarda tutadi.

108. Uskunalar boʻyicha qoʻnishni boshlash sxemalaridan foydalangan holda qoʻnishga kirishish quyidagilarga boʻlinadi:

a) qoʻnish uchun noaniq kirish;

b) qoʻnish uchun aniq kirish;

109. Bajarilish hududiga qarab parvozlar quyidagilarga boʻlinadi:

a) aepodpom (aepouzellar) — aepodpom payonida (aepouzelda);

b) tpassa boʻylab — havo trassalari va mahalliy havo yoʻllari boʻylab;

v) maydon boʻylab — aviatsiya ishlarini bajarish hududlarida;

g) yoʻnalish-trassa boʻylab — bitta parvozda belgilangan yoʻnalish va havo trassasi (MHY) boʻylab bajariladi.

110. Parvozlar balandligiga koʻra:

a) cheklangan past balandliklarda — 200 metrgacha mahalliy relyeflar va suv havzalari ustidan oʻtadigan parvozlar;

b) kichik boʻlmagan — 200 metrdan baland va 1000 metrgacha mahalliy relyeflar va suv havzalari ustidan oʻtadigan parvozlar;

v) oʻrtacha balandliklarda — dengiz sathidan 1000 metrdan va 4000 metrgacha balandlikda;

g) yuqori balandliklarda —dengiz sathidan 4000 metrdan va 12000 metrgacha balandlikda;

d) stpatosfepada — dengiz sathidan 12000 metrdan ortiq balandlikda amalga oshiriladigan parvozlarga boʻlinadi.

111. Fizik-geografik sharoitlarga koʻra:

a) tekislik va past-baland joylar ustidan oʻtadigan;

b) togʻli joylar ustidan;

v) choʻl joylardan oʻtuvchi;

g) suv havzalari ustidan;

d) uch va undan ortiq soat poyasi kesishgan joylardan oʻtuvchi parvozlarga boʻlinadi.

112. Parvoz sutkaning qaysi vaqtida bajarilishiga qarab quyidagilarga boʻlinadi:

a) kunduzgi — quyosh chiqishi va botishi oraligʻida bajariladigan parvozlar;

b) tungi — quyosh botishi va tong otishi oraligʻida bajariladigan parvozlar;

v) oraliq — havo kemasi uchishidan qoʻnishiga qadar boʻlgan vaqtda kunduzgi parvozdan tungi parvozga yoki aksincha oʻtiladi.

VII. Minimumlar

113. Parvozlar xavfsizligi va muntazamligini taʼminlash uchun quyidagi minimumlar belgilanadi:

a) aepodpom minimumlari;

b) havo kemasi minimumlari;

v) havo kemasi komandirining minimumlari;

g) aviatsiya ishlari minimumlari.

114. Fazoga koʻtarilish uchun aerodrom minimumi — uchish-qoʻnish yoʻlagida koʻrinishning minimal yoʻl qoʻyiladigan darajasi, zarurat boʻlganda — bulutlar pastki chegarasining ushbu turdagi havo kemasida parvozni bajarishga ruxsat etiladigan balandligi.

115. Qoʻnish uchun aerodrom minimumi — uchish-qoʻnish yoʻlagida koʻrishning va ushbu turdagi havo kemasining qoʻnishiga ruxsat etiladigan, qaror qabul qilishning minimal yoʻl qoʻyiladigan darajasi, pasayishning minimal balandligi (bulutlar pastki chegarasining balandligi, zarurat boʻlganda).

116. Aerodromning vizual qoʻnishni boshlash minimumi — ushbu aerodromda mazkur turdagi havo kemasida vizual kuzatib qoʻnishga ruxsat etiladigan minimal pasayishning, koʻrishning va bulutlar pastki chegarasi balandligining minimal yoʻl qoʻyiladigan darajasi.

117. Fazoga koʻtarilish uchun aerodrom mashq minimumi — uchish-qoʻnish yoʻlagida koʻrishning minimal yoʻl qoʻyiladigan darajasi, zarurat boʻlganda — bulutlar pastki chegarasining ushbu turdagi havo kemasida mashq parvozlarini bajarishda uchishga ruxsat etiladigan balandligi.

118. Qoʻnish uchun aerodrom mashq minimumi — uchish-qoʻnish yoʻlagida koʻrishning va ushbu turdagi havo kemasining mashq parvozlarida qoʻnishga ruxsat etiladigan, qaror qabul qilishning minimal yoʻl qoʻyiladigan darajasi, pasayishning minimal balandligi (bulutlar pastki chegarasining balandligi, zarurat boʻlganda).

119. Fazoga koʻtarilish uchun havo kemasi minimumi — ushbu turdagi havo kemasida fazoga koʻtarilishni xavfsiz amalga oshirishga imkon beradigan balandligi belgilangan boʻlsa, uchish-qoʻnish yoʻlagida koʻrishning, bulutlar pastki chegarasining minimal yoʻl qoʻyiladigan darajasi.

120. Qoʻnish uchun havo kemasi minimumi — uchish-qoʻnish yoʻlagida koʻrishning va ushbu turdagi havo kemasining xavfsiz qoʻnishiga imkon beradigan, qaror qabul qilishning minimal yoʻl qoʻyiladigan darajasi, pasayishning minimal balandligi (bulutlar pastki chegarasining balandligi, zarurat boʻlganda).

121. Havo kemasining vizual kuzatib qoʻnishni boshlash minimumi — mazkur turdagi havo kemasida vizual kuzatib xavfsiz qoʻnishiga imkon beradigan minimal pasayishning, koʻrishning minimal yoʻl qoʻyiladigan darajasi.

122. Fazoga koʻtarilish uchun havo kemasi komandirining minimumi — ushbu turdagi havo kemasining komandiriga fazoga koʻtarilishga ruxsat etiladigan balandligi belgilangan boʻlsa, uchish-qoʻnish yoʻlagida koʻrishning, bulutlar pastki chegarasining minimal yoʻl qoʻyiladigan darajasi.

123. Qoʻnish uchun havo kemasi komandirining minimumi — uchish-qoʻnish yoʻlagida koʻrishning va ushbu turdagi havo kemasi komandiriga qoʻnishga ruxsat etiladigan qaror qabul qilishning minimal yoʻl qoʻyiladigan darajasi, pasayishning minimal balandligi (bulutlar pastki chegarasining balandligi, zarurat boʻlganda).

124. Qoʻnish uchun VPQga koʻra havo kemasi komandirining minimumi — ushbu turdagi havo kemasi komandiriga vizual bajariladigan parvozlar bajarishga ruxsat etiladigan koʻrinishning, bulutlar pastki chegarasining minimal yoʻl qoʻyiladigan darajasi.

125. Aviatsiya ishlari minimumi — ushbu ish turi uchun belgilangan parvozlarni bajarish qoidalarini (VPQ, UPQ) qoʻllagan holda aviatsiya ishlarini bajarishga ruxsat etiladigan koʻrishning, bulutlar pastki chegarasining minimal yoʻl qoʻyiladigan darajasi.

126. Murakkab meteorologik sharoitlarda parvozlarning xavfsizligini va samaradorligini taʼminlash uchun qoʻnish va qoʻnishlar uchun aniq kirishning ICAO boʻyicha toifalari oʻrnatiladi:

a) ICAO I toifasi — qoʻnish uchun aniq kirish va uskunalar boʻyicha qoʻnish uchun qaror qabul qilish balandligi kamida 60 metr (200 fut) va (yoki) koʻrish uzoqligi kamida 800 metr yoxud uchish-qoʻnish yoʻlakchasidagi koʻrish uzoqligi kamida 550 metr boʻlganda;

b) ICAO II toifasi — qoʻnish uchun aniq kirish va uskunalar boʻyicha qoʻnish qaror qabul qilish balandligi 60 metrdan (200 futdan) kam, lekin 30 metrdan (100 futdan) koʻp va uchish-qoʻnish yoʻlakchasidagi koʻrish uzoqligi kamida 300 metr boʻlganda;

v) ICAO IIIa toifasi — qoʻnish uchun aniq kirish va uskunalar boʻyicha qoʻnish qaror qabul qilish balandligi 30 metrdan (100 futdan) kam yoki qaror qabul qilish balandligi cheklanmagan va uchish-qoʻnish yoʻlakchasidagi koʻrish uzoqligi kamida 175 metr boʻlganda;

g) ICAO IIIv toifasi — qoʻnish uchun aniq kirish va uskunalar boʻyicha qoʻnish qaror qabul qilish balandligi 15 metrdan (50 futdan) kam yoki qaror qabul qilish balandligi cheklanmagan va uchish-qoʻnish yoʻlakchasidagi koʻrish uzoqligi 175 metrdan kam, lekin 50 metrdan koʻp boʻlganda;

d) ICAO IIIs toifa — qoʻnish uchun aniq kirish va uskunalar boʻyicha qoʻnish qaror qabul qilish balandligi va uchish-qoʻnish yoʻlakchasidagi koʻrish uzoqligi cheklanmaganda.

127. Agar qaror qabul qilish balandligi (QQB) va UQYda koʻrish uzoqligi turli toifalarda boʻlsa, unda ushbu parvozni qaysi toifaga kiritish QQB boʻyicha yoki UQYda koʻrish uzoqligi boʻyicha aniqlanishi mumkin. Parvoz past minimumli toifa boʻyicha bajariladi.

128. Aerodromlar, havo kemalari, havo kemalari komandirlari, aviatsiya ishlari turlari uchun shamol tezligi boʻyicha cheklovlar belgilanishi mumkin.

129. Har bir muayyan holatda fazoga koʻtarilish uchun (qoʻnish, yoʻnalish boʻylab parvoz qilish, aviatsiya ishlari hududi boʻyicha) qaror qabul qilishda aerodromlar, havo kemalari, havo kemalari komandirlari, aviatsiya ishlari turlari minimumlaridan kelib chiqqan holda, ularning eng yuqorisi boʻyicha minimum aniqlanadi.

130. Yaqindagi radiomarkerli uzatmali radiostansiyada (YARUR) meteokuzatishlar boʻlmaganda bulutlarning pastki chegarasi balandligida qoʻnish uchun minimum oshadi:

a) RQT boʻyicha — bulutlarning pastki chegarasi balandligi boʻyicha 30 metr (100 fut) va UQYda koʻrish uzoqligi boʻyicha 500 metrgacha;

b) QTU boʻyicha — bulutlarning pastki chegarasi balandligi 200 metrgacha (600 futgacha) (kamida) va UQYda koʻrish uzoqligi minimum boʻyicha, lekin kamida 2500 metr boʻlganda.

131. Qoʻnish tizimlari bilan jihozlangan aerodromlarda meteorologik kuzatishlar uchish boshlanish joyi yaqinida va bulutlarning pastki chegarasi balandligi 200 metr (660 fut) va undan kam boʻlgan yaqinlikdagi radiomarkerli uzatmali radiostansiyada (YARUR) oʻtkaziladi.

132. Qoʻnish tizimlari bilan jihozlanmagan aerodromlarda kuzatish boshqaruv-dispetcherlik punktida olib boriladi. Pastki minimum bulutlar balandligi boʻyicha 200 metrdan (660 futdan) oshadigan aerodromlarda yaqinlikdagi radiomarkerli uzatmali radiostansiyada (YARUR) kuzatish oʻtkazilmaydi.

133. Havo kemalarining uchishi va qoʻnishi xalqaro meteominimumi ICAOning II va III-toifalari boʻyicha taʼminlanadigan aerodromlarda bulutlarning pastki chegarasini kuzatish yaqinlikdagi radiomarkerli uzatmali radiostansiyada (YARUR) oʻtkaziladi.

134. Oʻzbekiston Respublikasi havo kemalari bilan xalqaro qatnovlarni bajarishda foydalaniladigan xorijiy aerodromlar uchun uchish va qoʻnish minimumlari belgilanadi, ular hududida aerodrom joylashgan davlat tomonidan belgilangan minimumlardan past boʻlmasligi kerak, yanada pastroq minimum oʻrnatish uchun davlatning roziligi boʻlgan hollar bundan mustasno.

VIII. Havo trassalari, mahalliy havo yoʻllari va belgilangan yoʻnalishlar

135. Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududidagi parvozlar havo trassalari, mahalliy havo yoʻllari va belgilangan yoʻnalishlar boʻyicha amalga oshiriladi.

136. Havo trassalari, mahalliy havo yoʻllari va belgilangan yoʻnalishlarning yoʻnalishlari, kengligi, shuningdek parvozlar eshelonlari (balandligi) parvozlar xavfsizligi talablariga rioya etgan holda va tegishli vazirliklar, idoralar va tashkilotlarning manfaatlarini hisobga olgan holda belgilanadi.

137. Havo trassalari va mahalliy havo yoʻllari havo kemalari parvozlarining xavfsizlik talablariga javob berishi aniqlangandan keyingina foydalanishga qoʻyiladi.

138. Havo trassasining kengligi qoidaga koʻra 10 km (5 d.mili) qilib belgilanadi.

139. Havo trassalarining baʼzi bir uchastkalarida havo kemalari parvozlari uchun havo trassalari va MHYning boshqa parvozlar bilan band boʻlmagan davri uchun toʻgʻrilangan yoʻnalishlari belgilanishi mumkin.

140. Mahalliy havo yoʻllari qoidaga koʻra pastki samoviy hududlarda belgilanadi va ikki toifaga boʻlinadi:

a) birinchi toifa — kengligi 10 km (5 d.mili) boʻlgan ajratilgan eshelonlarda parvozlar uchun;

b) ikkinchi toifa — pastki eshelondan quyidagi balandliklarda vizual bajariladigan parvozlar qoidalari boʻyicha parvozlar uchun. Ikkinchi toifa MHY kengligi joyning relyefi va undagi sunʼiy toʻsiqlarni hisobga olgan holda 4 km.gacha (2 d.miligacha) belgilanadi.

141. Trassadan tashqari (MHY tashqari) parvozlarni vizual bajariladigan parvozlar qoidalari boʻyicha bajarishda yoʻnalish kengligi quyidagicha belgilanadi:

a) eshelonlarda — yoʻnalish oʻqidan ikkala tomonga qarab 5 km.dan (3 d.milidan);

b) pastki eshelondan quyida — yoʻnalish oʻqidan ikkala tomonga qarab 2 km.dan (1 d.milidan).

142. Havo trassalaridan va MHY dan tashqaridagi parvozlar yoʻnalishlari aerodromlarda balandlikka chiqish va tushish trayektoriyalari bilan, shuningdek poligonlar hududidagi otishma chiziqlari va moʻljalga kirish yoʻnalishlari bilan kesishmasligi kerak.

143. Yoʻnalishni tanlashda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 18-apreldagi 114-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizomda nazarda tutilgan cheklov normalarini hisobga olish kerak.

144. Oʻzbekiston Respublikasining havo trassalari va mahalliy havo yoʻllari HMQ va HHK qoʻmondonligi tomonidan tasdiqlanadigan Maxsus roʻyxatga kiritiladi va har bir havo trassasiga hamda mahalliy havo yoʻli uchastkasiga quyidagilar belgilanadi:

a) burilish punktlari koordinatlari;

b) nomi;

v) magnit-yoʻl burchagi (MYB);

g) masofa;

d) kenglik;

e) parvozning pastki xavfsiz eshelonlari (balandligi);

j) ruxsat etilgan parvoz eshelonlari (balandligi).

IX. Parvoz ishlarini tashkil etish

145. Parvoz ishlarini tashkil etish — turli tarmoqlar, tashkilotlar, korxonalar va fuqarolarning ehtiyojlarini qondirish boʻyicha parvozlar xavfsizligi, muntazamligi va iqtisodiy samaradorligini taʼminlagan holda havo tashuvlarini va aviatsiya ishlarini bajarish uchun parvoz ishlarini rejalashtirish va uchuvchilar boʻlinmalari hamda havo kemalari ekipajlarini boshqarish boʻyicha tadbirlar tizimi.

146. Parvoz ishlarini tashkil etish oʻz ichiga quyidagilarni oladi:

a) parvoz ishlarini rejalashtirish;

b) uchuvchilar tarkibini kasbiy tayyorlash;

v) havo kemalari ekipajlarini shakllantirish;

g) uchuvchilar tarkibini parvozga qoʻyish;

d) ekipajlarni dastlabki va parvozdan oldingi tayyorgarligi;

e) uchuvchilar tarkibining ishini tekshirish;

j) ekipaj tarkibini tekshiruvchilar bilan birga parvoz;

z) parvozlar tahlili;

i) parvoz ishlarini nazorat va tahlil qilish;

k) uchuvchilar bilan metodik ishlar.

147. Parvoz ishlarini tashkil etish ushbu Qoidalar, “Oʻzaviatsiya” agentligining yoʻriqnomalari, buyruqlari, koʻrsatmalari, ekipaj aʼzolarini tayyorlash dasturlari va boshqa normativ hujjatlari bilan tartibga solinadi.

148. Buyruq beruvchi-uchuvchilar tarkibi aviakorxonalar (aviakompaniyalar) va ularning tarkibiy boʻlinmalarida parvoz ishlarini tashkil etish holati va parvozlar xavfsizligi darajasi uchun shaxsiy javobgardir.

149. Har bir ekipajning parvozlarini nazorat qilish parvoz axborotlarini tahlil qilish materiallaridan foydalangan holda har oyda kamida bir marta uchuvchilar boʻlinmasining buyrugʻiga muvofiq komandir-uchuvchilar tarkibi tomonidan amalga oshiriladi.

150. Nazorat majburiy tartibda quyidagi hollarda oʻtkaziladi:

a) mashq va nazorat parvozlarini ekipaj tarkibida tekshiruvchi (uchuvchi) bilan birga bajarish vaqtida;

b) liter yoʻnalishlarini bajarishda;

v) havo kemasi komandiri tomonidan birinchi mustaqil parvozni bajarishda;

g) boʻlinmalarning va ATB buyruq beruvchi — uchuvchilar tarkibi buyurtmasiga koʻra;

d) ekipaj ishida havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma, parvoz qilish qoidalari va HHB talablari buzilganligi aniqlangan hollarda;

e) havo kemalari komandirlarining talabiga koʻra.

151. Taqdim etiladigan parvoz axborotlarining oʻz muddatida berilishi va sifati uchun javobgarlik parvoz maʼlumotlarini dastlabki ishlashni amalga oshiradigan xizmatlar rahbarlari zimmasida boʻladi. Olingan maʼlumotlar boʻyicha pirovard xulosani komandir-uchuvchilar tarkibi beradi.

X. Havo kemalari parvozlarini taʼminlash

1-§. Parvozlarni taʼminlash turlari

152. Havo kemalari parvozlarini taʼminlash quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish;

b) meteorologik taʼminot;

v) parvozlarni aeronavigatsiya maʼlumotlari bilan taʼminlash;

g) aeronavigatsion (shturmanlik) taʼminoti;

d) muhandislik-aviatsiya taʼminoti;

e) aerodrom taʼminoti;

j) elektr-yoritish texnik taʼminoti;

z) radiotexnik taʼminot;

i) havo transporti orqali tashishni tashkil etishni amalga oshiruvchi xizmatlar bilan taʼminlash;

k) ornitologik taʼminot;

l) tibbiy taʼminot;

m) aviatsiya xavfsizligini taʼminlash;

n) qidirish va avariyadan qutqarish taʼminoti;

o) ishlab chiqarish-dispetcherlik xizmati bilan taʼminlash.

153. Parvozlarni taʼminlash aviakorxonalar (aviakompaniyalar) xizmatlari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi FAda parvozlarni taʼminlash turlari boʻyicha normativ hujjatlar talablariga muvofiq tashkil etiladi.

154. Havo kemalari parvozlarini taʼminlovchi xizmatlarning mansabdor shaxslarining majburiyatlari, huquqlari va javobgarliklari xizmatlar toʻgʻrisidagi nizomlar, lavozim yoʻriqnomalari va ularning ish texnologiyalariga muvofiq belgilanadi.

2-§. Havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish (HXHK)

155. Havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 18-apreldagi 114-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizom, Oʻzbekiston Respublikasining Fuqaro aviatsiyasida havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish Aviatsiya qoidalari (Oʻz R AQ-71) (roʻyxat raqami 2194, 2011-yil 10-fevral), (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami 2011-y., 6-son, 55-modda) va ushbu Qoidalar talablariga muvofiq tashkil etiladi.

156. Havo transporti harakatiga xizmat koʻrsatish SʼHB YAT HHHK organlari tomonidan amalga oshiriladi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) havo transporti qatnovini rejalashtirish va muvofiqlashtirish;

b) havo transporti qatnovini boshqarish;

v) havo kemalari ekipajlari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududidan foydalanish tartibiga rioya etilishi ustidan nazorat.

157. Quyidagilar HXXK ning vazifalari boʻlib hisoblanadi:

a) nazorat qilinadigan samoviy hududdagi HKlarning oʻzaro toʻqnashuvini oldini olish;

b) manyovrlash maydonida HKlari bilan ushbu maydonda mavjud boʻlgan toʻsiqlar oʻrtasidagi toʻqnashuvlarni oldini olish;

v) havo transporti qatnovi oqimini tezlashtirish va bir maromda tartibga solish;

g) parvozlarning amalga oshirilishi xavfsizligini va samaradorligini taʼminlash uchun zarur boʻlgan konsultatsiya va maʼlumotlarni taqdim etish;

d) qidiruv-qutqaruv xizmatlari yordamiga muhtoj boʻlgan HKlari toʻgʻrisida tegishli tashkilotlarga xabar berish, bunday tashkilotlarga zarur yordam koʻrsatish.

158. Nazorat qilinadigan samoviy hududda UPQ boʻyicha barcha parvozlar va nazorat qilinadigan samoviy hududning maxsus hududlarida VPQ boʻyicha bajariladigan barcha parvozlar va nazorat qilinadigan aerodromlardagi aerodrom harakatlarida havo transporti qatnovi uchun xizmat koʻrsatiladi.

159. HXHK organlari mansabdor shaxslarining majburiyatlari, huquqlari va javobgarliklari ularning lavozim yoʻriqnomalarida koʻrsatilgan.

3-§. Parvozlarning meteorologik taʼminoti

160. Oʻzbekiston Respublikasida fuqaro va eksperimental aviatsiya parvozlarining gidrometeorologik taʼminotini Oʻzbekiston Respublikasi Tabiat resurslari vazirligi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati agentligi Xalqaro FA toʻgʻrisidagi Konvensiyaning 3-ilovasi (1944-y.), JMTning (Jahon meteorologik tashkiloti) texnik reglamenti, Oʻzbekiston Respublikasi “Fuqaro va eksperimental aviatsiyasi parvozlarining meteorologik taʼminoti (OʻzR AQ-180)” aviatsiya qoidalari, “Fuqaro va eksperimental aviatsiya aerodromlarini ekspluatatsiyaga yaroqlilik meʼyorlari (OʻzR AQ-153)” Oʻzbekiston Respublikasi Aviatsiya qoidalari hamda har bir muayyan aeroport uchun ishlab chiqilgan parvozlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha yoʻriqnomaga muvofiq tashkil qiladi.

161. Parvozlarning meteorologik taʼminotining toʻliqligi, sifati va oʻz vaqtida koʻrsatilishi uchun javobgarlik Oʻzbekiston Respublikasi Gidrometeorologiya markazi zimmasida boʻladi.

162. FAni meteorologik taʼminlashdan (xizmat koʻrsatishdan) maqsad havo kemalari ekipajlariga, havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish organlariga va parvozlarni rejalashtirish va taʼminlash bilan bogʻliq aviakorxonalar (aeroportlar)ning mansabdor shaxslariga parvozlarning xavfsizligi, muntazamligi va samaradorligini taʼminlash uchun zarur boʻlgan meteorologik axborotni yetkazishdan iborat.

163. Aviatsiya ehtiyojlari uchun moʻljallangan meteorologik axborot iloji boricha qisqa va oson talqin etiladigan boʻlishi kerak.

164. Muntazam meteokuzatishlar parvozlar davrida har 30 daqiqada, parvozlar yoʻqligida — har bir soatda oʻtkaziladi.

165. Maxsus meteokuzatishlar aeroportning meteorologik organi tomonidan ishlab chiqilib, HXHK tegishli organlari va boshqa manfaatdor xizmatlar bilan kelishiladigan ob-havo sharoitlarining yomonlashuvi yoki yaxshilanishi toʻgʻrisidagi mezonlar roʻyxatiga muvofiq oʻtkaziladi.

166. Aerodrom meteorologik organlaridan olingan kuzatish maʼlumotlari, bunday organ boʻlmaganda esa FA mutaxassislari kuzatuvlari natijasida olingan maʼlumotlar havo kemalarini fazoga koʻtarilishi, qoʻnishi, qabul qilish, chiqarish va parvozi toʻgʻrisida qaror qabul qilishga asos boʻladigan aerodromlardagi haqiqiy ob-havo haqidagi rasmiy maʼlumotlar hisoblanadi.

167. Havo kemasining fazoga koʻtarilishi va qoʻnishi uchun eng oxirgi meteorologik axborot lozim boʻlganda HHB dispetcherining soʻrovnomasiga koʻra aeroportning meteorologik organi tomonidan beriladi.

168. Havo kemalari ekipajlarini uchishdan oldin taʼminlash uchun moʻljallangan meteorologik axborot quyidagilardan iborat boʻlmogʻi lozim:

a) uchish, qoʻnish va zaxira aerodromlari boʻyicha muntazam va tanlab qilinadigan maxsus yigʻma ob-havo maʼlumotlari;

b) uchish aerodromi, parvoz yoʻnalishi va regionlari boʻyicha ogohlantirishlar va SIGMET axborotlari;

v) havo kemalari bortidan xabar;

g) shamol, balandlikdagi havo harorati, tropapauza balandligi, tez harakat qiladigan oqimlar toʻgʻrisidagi joriy va prognoz kartalari;

d) MRL axboroti;

e) yerning meteorologik yoʻldoshlaridan olingan fotosuratlar.

169. Ogʻzaki meteorologik maslahat ekipaj talabiga koʻra oʻtkaziladi.

170. Aeroportda “Dispatch” meteorologik xizmati mavjud boʻlganda, havo kemasi ekipajini parvozdan oldingi tayyorgarligi davrida meteorologik taʼminlash shu xizmat dispetcheri orqali amalga oshiriladi. Dispetcher aeroportning meteorologik xizmatidan ushbu Qoidalarning 168-bandida nazarda tutilgan, parvozni bajarish uchun zarur boʻlgan meteoaxborotni oladi, bu haqda maxsus jurnalga qayd qilib, oʻz imzosini qoʻyadi.

171. Zaruriyat boʻlganda havo kemasi ekipaji bevosita aeroportning meteorologik xizmati vakilidan ogʻzaki meteorologik maslahat va/yoki buyurtma boʻyicha yoʻriqnoma olishi mumkin.

172. Havo kemasi ekipaji parvozdan oldingi tayyorgarlik jarayonida ob-havo sharoitlarining rivojlanish tendensiyalarini va parvoz uchun xavfli meteohodisalar hududini aylanib oʻtish imkoniyatlarini hisobga olgan holda fazoga koʻtarilish toʻgʻrisida asoslangan qaror qabul qilish maqsadida uchish, qoʻnish, zaxira aerodromlarida va havo trassasida (yoʻnalish, parvoz hududi boʻyicha) meteosharoitlarni tahlil etishi shart.

173. Havo kemalari ekipajlari amal qilish muddati qoʻshimcha 30 daqiqani hisobga olgan holda hisob-kitob vaqtidan kam boʻlgan asosiy va zaxira aerodromlari prognozlari boʻyicha uchib keta olmaydi.

174. Parvozdagi havo kemalarining ekipajlari HXHK organlari va radioeshittirishlar (ATIS, VOLMET, SVCH va OVCH radiokanallari) orqali meteorologik axborot bilan taʼminlanadi.

175. HK qoʻngandan soʻng uning komandiri (ikkinchi uchuvchi yoki shturman) manzil aeroportining meteorologik xizmatiga parvoz davomida kuzatilgan ob-havo toʻgʻrisida xabar qilishi va uchish aeroportidan meteohujjatlar olgan boʻlsa, ularni topshirishi shart.

176. Aviatsiya ishlari hududlari boʻyicha parvozlarning meteorologik taʼminotini parvozlarning meteotaʼminoti boʻyicha, chegaralari aviakorxonalar (aeroportlar) va AMSF rahbarlari tomonidan aniqlanadigan parvoz hududlari (dengiz, koʻl hududi) boʻyicha yoʻriqnomada nazarda tutilgan hajmda Aviatsion meteorologik stansiya tomonidan amalga oshiriladi.

177. Ekspluatant meteorologik xizmatni quyidagi hollarda parvozlarni meteorologik taʼminlash xarakterini oʻzgartirish zarurati toʻgʻrisida oʻz vaqtida (8 sutkada) xabardor qiladi:

a) agar yangi xalqaro yoki ichki aviayoʻllar ochilishi yoki yangi turdagi ish turi bajarilishi rejalashtirilayotgan boʻlsa;

b) agar muntazam qatnovlar jadvaliga uzoq vaqt davom etadigan xarakterdagi oʻzgarish kiritilayotgan boʻlsa;

v) parvozlarni meteorologik taʼminlash xarakteriga taʼsir etadigan boshqa oʻzgarishlar rejalashtirilayotgan boʻlsa

4-§. Parvozlarning aeronavigatsion (shturmanlik) taʼminoti

178. Parvozlarning aeronavigatsion (shturmanlik) taʼminoti quyidagilarni nazarda tutadi:

a) aeronavigatsiya sohasida parvozlarga tayyorgarlik koʻrish va uni bajarishni tartibga soluvchi normativ va metodik hujjatlarni ishlab chiqish;

b) uchuvchilar tarkibi va mansabdor shaxslarni aeronavigatsion (shturmanlik) tayyorgarligi;

v) parvozlarni bajarish uchun zarur boʻlgan aerongavigatsiya maʼlumotlarini ekipajlar diqqatiga oʻz vaqtida yetkazishni tashkillashtirish;

g) havo kemalarining uchishi va qoʻnishi uchun aerodromlarning meteorologik minimumlarini ishlab chiqish;

d) havo kemalarining aerodrom (aerouzel) hududida manevrlash sxemasini ishlab chiqish.

179. Parvozlarning aeronavigatsion (shturmanlik) taʼminoti Oʻzbekiston Respublikasining Aviatsiya qoidalari “Fuqaro aviatsiyasidagi aeronavigatsiya”ga (Adliya vazirligining 2011-yil 8-noyabrdagi 24/14-11046/6-son xulosasi bilan texnik hujjat deb topilgan) muvofiq tashkil qilinadi va oʻtkaziladi.

5-§. Parvozlarni aeronavigatsiya maʼlumotlari bilan taʼminlash

180. Parvozlarni bajaradigan HK ekipajlarini va parvozlarni taʼminlash bilan bogʻliq aviatsiya xodimlarini aeronavigatsion axborotlar bilan taʼminlash Oʻzbekiston Respublikasining Aviatsiya qoidalari “FAda aeronavigatsiya axboroti xizmatlari”ga (Oʻzbekiston Respublikasi AQ-174) (AQ SAI FA-2003) muvofiq tashkil qilinadi va oʻtkaziladi.

181. Ekspluatantning HK ekipajini uchish, qoʻnish, oraliq qoʻnish, zaxira aerodromlari, parvozlarni bajarish yoʻnalishi yoki hududi boʻyicha aeronavigatsiya axborotlari (toʻplamlar, parvoz-radionavigatsiya kartalari, aeronavigatsiya vaziyatidagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi xabarnomalar va NOTAM, dastlabki navigatsiya hisob-kitoblari) bilan taʼminlashni bevosita ekspluatantning aeronavigatsiya axboroti xizmati (parvozlarni aeronavigatsion taʼminlash xizmati, aeronavigatsion axborot byurosi, shturmanlik xizmati) yoki shartnoma asosida boshqa ekspluatantning shunga oʻxshash xizmati (bajaruvchi) amalga oshiradi.

182. Aeronavigatsion taʼminlash xizmati ANA isteʼmolchilarini aviakorxonalar va aeroportlardan tushadigan maʼlumotlar — aeronavigatsiya vaziyatidagi oʻzgarishlar toʻgʻrisida tuzatishlar va xabarnomalar (NOTAM) chop etish va tarqatish yoʻli bilan oʻz vaqtida xabardor qilishi kerak.

6-§. Parvozlarni muhandislik-aviatsiya taʼminoti

183. Parvozlarni muhandislik-aviatsiya taʼminoti quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) havo kemalarini belgilangan normativlarga muvofiq soz holda tutish;

b) aviatsiya texnikasining ishlamay qolishi va nosozliklarining sabablarini tahlil qilish va ularning oldini olish boʻyicha tadbirlarni tatbiq etish;

v) havo kemalariga oʻz vaqtida va sifatli texnik xizmat koʻrsatishni taʼminlash;

g) aviatsion-texnik tayyorgarlik oʻtkazish, aviatsiya xodimlarining aviatsiya texnikasidan foydalanish masalalari boʻyicha texnik bilimlari va amaliy koʻnikmalarini takomillashtirish;

d) aviatsiya texnikasining yerda butligini saqlash boʻyicha tadbirlarni amalga oshirish.

184. Parvozlarni muhandislik-aviatsiya taʼminoti FA aviatsiya texnikasidan texnik foydalanish va taʼmirlash boʻyicha yoʻriqnoma talablariga muvofiq tashkil qilinadi va oʻtkaziladi.

185. Havo kemalarining aerodromlarda va qoʻnish maydonchalarida parvozlarni bajarishida muhandis-texnik tarkib boʻlmaganda, havo kemasiga operativ texnik xizmat koʻrsatishning minimal shakli oʻrniga HK PFQ tomonidan oʻrnatilgan hajmdagi ekipaji bilan koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin. HK texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha alohida operatsiyalar va ish turlari ekipajning maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan aʼzosi tomonidan bajarilishi mumkin. Koʻrik natijalari va nosozliklarni bartaraf etish vaqtida bajarilgan ishlar havo kemasining bort daftariga yoki unga teng boʻlgan bort hujjatiga yozib qoʻyiladi.

186. Aerodromda ushbu turdagi havo kemasiga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha ruxsatnomasi boʻlmagan muhandis-texnik tarkib boʻlganda, HKni uchishga tayyorlash ekipaj rahbarligi va nazorati ostida ana shu MTT mutaxassislari tomonidan tashkil etiladi.

187. Havo kemasi ishdan chiqqan yoki nosoz qismlari bilan, agar ular parvoz xavfsizligiga taʼsir koʻrsatmasa va maxsus roʻyxatda nazarda tutilgan boʻlsa (HK PFQ yoki MEL), parvozga qoʻyilishi, shu jumladan bazaviy aeroportgacha parvozga qoʻyilishi mumkin. Bitta dvigateli ishdan chiqqan koʻp dvigatelli havo kemasini dvigatelni almashtirish uchun olib borish mumkinligi (agar bu HK PFQda koʻzda tutilgan boʻlsa) toʻgʻrisidagi qarorni “Oʻzaviatsiya” agentligi direktori qabul qiladi. Parvozni bajarish toʻgʻrisidagi uzil-kesil qarorni havo kemasi komandiri qabul qiladi.

188. Havo kemasini, bort mol-mulkini, hujjatlarni va YOMM qoldigʻini Aviatsion-texnik bazadan parvozni bajarish uchun ekipajga topshirish va texnik xizmat koʻrsatish uchun ekipajdan ATBga topshirish, shuningdek bir ekipajdan boshqasiga topshirish havo kemasi bort daftariga yoki unga tenglashtirilgan boshqa bort hujjatiga qayd etish yoʻli bilan rasmiylashtiriladi. Havo kemasining saqlanishi uchun javobgarlik bort daftarida havo kemasini qabul qilish boʻyicha oxirgi marta imzo chekkan shaxs zimmasida boʻladi.

189. Javobgarlik quyidagicha yuklatiladi:

a) bort mol-mulki va HK bortida avariya vaziyatlarida foydalaniladigan, ekipaj kabinasiga joylashtirilgan va HK bort daftaridagi maxsus roʻyxatga kiritilgan aslahalarni qabul qilish-topshirish uchun javobgarlik — bortmuhandis (bortmexanik, uchuvchi) zimmasiga;

b) yoʻlovchi salonidagi maishiy va avariyadan qutqarish asbob-uskunalarini qabul qilish-topshirish uchun javobgarlik — katta bortkuzatuvchi (brigadir) zimmasiga;

v) yuk HKdagi maishiy, avariyadan qutqarish, maxsus, yuklash-tushirish va shvartovka asbob-uskunalarini qabul qilish-topshirish uchun javobgarlik — katta bortoperator zimmasiga;

g) avariyadan qutqarish asbob-uskunalarining HK ga joylashtirilish, butligi va texnik holati uchun javobgarlik — parvozlarni avariyadan qutqarish taʼminoti xizmati yoki muhandislik-aviatsiya xizmati mansabdor shaxsi zimmasiga yuklatiladi.

7-§. Parvozlarning aerodrom taʼminoti

190. Parvozlarning aerodrom taʼminoti oʻz ichiga aerodromlarning uchish maydonini va qoʻnish radiomayoq tizimi hududini doimiy ekspluatatsiyaga tayyor holatda tutib turish boʻyicha tadbirlar majmuasini oʻz ichiga oladi.

191. Parvozlarning aerodrom taʼminoti Oʻzbekiston Respublikasining Aviatsiya qoidalari “Fuqaro va eksperimental aviatsiyasi aerodromlarining foydalanishga yaroqlilik normalari” (Oʻzbekiston Respublikasi AQ-153) talablariga muvofiq tashkil qilinadi va oʻtkaziladi.

192. Aerodromlarning uchish maydonining texnik holati, doimiy ekspluatatsiyaga tayyor holatda tutib turish, uchish maydonida HK harakatini xavfsiz tashkil etish, aerodrom hududida qurilishni kelishish va qurilish talablarini bajarish boʻyicha javobgarlik aeroport direktori zimmasida boʻladi. Uchish maydonini parvozga tayyorlash uchun javobgarlik aerodrom xizmati zimmasida, aerodromning UQY holati boʻyicha parvozlarga yaroqliligi toʻgʻrisida qaror qabul qilish uchun, HK qabul qilishni va chiqarishni toʻxtatish, tiklash va cheklash uchun javobgarlik aerodromning parvozlar boʻyicha rahbari yoki uning oʻrinbosari zimmasiga yuklatiladi.

193. Uchish maydonidagi ishlar faqatgina parvoz boʻyicha rahbarning ruxsati bilan, aerodrom xizmati bilan bunday ishlarni oʻtkazishni kelishgandan soʻng, bunday ishlarni bajaradigan xizmatning javobgar shaxsi rahbarligi ostida bajarilishi mumkin.

194. Parvozlar xavfsizligini taʼminlash maqsadida nazorat qilinadigan hududda va burilish yoʻlakchasida ishlaydigan barcha maxsus transport va oʻziyurar mexanizmlar quyidagilar bilan jihozlanishi shart:

a) sutkaning qaysi vaqti boʻlishidan qatʼi nazar, yoqib qoʻyiladigan, shuʼla tarqatadigan chiroqlar;

b) sutkaning qorongʻi vaqtida va koʻrish yomonlashgan sharoitlarda (2000 metrdan kam) yoqib qoʻyiladigan gabarit chiroqlar;

v) buksirovka trosslari.

195. Shuʼla tarqatadigan chiroqlar va gabarit chiroqlar bilan jihozlanmagan (yoki nosoz), shuningdek ishni amalga oshiradigan xizmatning javobgar shaxsi mashinasi kuzatuvisiz maxsus transport va oʻziyurar mexanizmlarning ish vaqtida (aeroport ish tartibi boʻyicha) nazorat qilinadigan hududda va burilish yoʻlakchasida turishi taqiqlanadi.

196. Xizmatlarning javobgar shaxsi va parvoz boʻyicha rahbar (dispetcher)ning radiotelefon aloqasi avtomatik nazorat tovush yozish apparaturasiga yozib olinishi lozim.

197. Parvoz boʻyicha rahbar (dispetcher)ning ruxsatisiz nazorat qilinadigan hududda va burilish yoʻlakchasida turish taqiqlanadi.

198. Nazorat qilinadigan hududda va burilish yoʻlakchasida ish olib boriladigan vaqtda radioaloqa vositalari, shuʼla tarqatadigan chiroqlar, sutkaning qorongʻi vaqtida va koʻrish yomonlashgan sharoitlarda (2000 metrdan kam) gabarit chiroqlarni oʻchirib qoʻyish taqiqlanadi.

199. Mashinalar parvoz boʻyicha rahbar (dispetcher) bilan ikki tomonlama radioaloqani taʼminlaydigan radioaloqa vositalari bilan, ish olib borayotgan xizmatning javobgar shaxslari mashinalari esa qoʻshimcha ravishda qoʻndirish dispetcherining ish chastotasidagi radioaloqasini eshitish uchun radiostansiya bilan jihozlanishi lozim.

200. Havo kemalari, maxsus transport, mexanizatsiya vositalari va odamlarni joylashtirish va ularning harakati har bir aeroportda aeroport direktori tomonidan tasdiqlanadigan parvozlarni bajarish boʻyicha yoʻriqnoma va tegishli sxema boʻyicha aniqlanadi.

8-§. Parvozlarni elektr-yoritish texnik taʼminoti

201. Parvozlarni elektr-yoritish texnik taʼminoti quyidagilarni nazarda tutadi:

a) elektr-yoritish texnik vositalarni soz holatda tutish;

b) elektr-yoritish texnik vositalardan foydalanishni rejalashtirish, shuningdek ularga texnik xizmat koʻrsatish;

v) elektr-yoritish texnik vositalarning ishdan chiqishi va buzilishini hisobga olish va tahlil qilish, ularning ishonchliligini oshirish boʻyicha tadbirlar oʻtkazish.

202. Parvozlarni elektr-yoritish texnik taʼminoti Oʻzbekiston Respublikasining Aviatsiya qoidalari “Fuqaro va eksperimental aviatsiyasi aerodromlarining foydalanishga yaroqlilik normalari” (OʻzR AQ-153) (Adliya vazirligining 2010-yil 21-iyuldagi 6-24/23-6084/6-son xulosasi bilan texnik hujjat deb topilgan) talablariga muvofiq tashkil qilinadi va oʻtkaziladi.

9-§. Parvozlarning radiotexnik taʼminoti

203. Parvozlarning radiotexnik taʼminoti quyidagilarni nazarda tutadi:

a) HHB organlarini zarur radiotexnik vositalar, aloqa vositalari va havo kemalari harakatini nazorat qilish vositalari bilan taʼminlash;

b) yerdagi radiotexnik vositalardan (RTV) texnik foydalanishni tashkil qilish va ularni soz holatda tutib turish;

v) RTV va aloqa vositalaridan foydalanishni rejalashtirish, shuningdek ularga texnik xizmat koʻrsatish;

g) RTV va aloqa vositalarning ishdan chiqishi va buzilishini hisobga olish va tahlil qilish, ularning ishonchliligini oshirish boʻyicha tadbirlar oʻtkazish;

d) RTJAE bazasi muhandis-texnik tarkibini RTVdan texnik foydalanishga tayyorlash va foydalanishga ruxsat berish.

204. Parvozlarning radiotexnik taʼminoti Oʻzbekiston Respublikasining Aviatsiya qoidalari “Parvozlarni radiotexnik taʼminlash va aviatsiya elektraloqasi” talablariga muvofiq tashkil qilinadi va oʻtkaziladi.

205. Parvozlarni radiotexnik taʼminlash uchun HHB avtomatlashtirilgan tizimlari, trassa va aerodrom lokatorlari, raidiotexnik tizimlar va navigatsiya vositalari, radiomayoq qoʻnish tizimlari, qoʻnish tizimi uskunalari (QTU), radiopelengatorlar, havodagi va yerdagi elektraloqa vositalaridan foydalaniladi.

206. RTV va aloqa vositalaridan parvozlarni taʼminlash uchun foydalanishga normativ hujjatlar talablariga muvofiq ularni davlat roʻyxatidan oʻtkazib, foydalanish uchun ruxsatnoma rasmiylashtirilgandan soʻng ruxsat etiladi. Bundan tashqari, barcha radiotarqatuvchi qurilmalarda ulardan foydalanish huquqini beradigan ruxsatnoma boʻlishi shart.

207. Parvozlarning RTV taʼminoti parvoz rahbari (dispetcheri) koʻrsatmasiga koʻra yoqiladi:

a) havo trassalari boʻylab parvozlarni nazorat qilish uchun RTV (ORL-T, VOR/DME, ARP va boshqalar) HK nazorat qilinadigan hududda turgan barcha rejalashtirilayotgan yoki amaldagi davr uchun, agar aeronavigatsiya axborotlari hujjatlarida ularning boshqacha ish tartibi aniqlanmagan boʻlsa;

b) aerodrom hududi vositalari (ORL-A, VOR/DME, OPRS, DPRM) — havo kemasi qoʻnishi, uchishi, uchib oʻtishining hisoblangan vaqtidan 30 daqiqa oldin;

v) qoʻnish tizimi (RMS, OSP) — havo kemasi qoʻnishining hisoblangan vaqtidan 30 daqiqa oldin;

g) parvozlarni RTV taʼminlash — avariya vaziyatlarida — meteosharoitdan qatʼi nazar, barcha hollarda va ekipaj talabiga koʻra qoʻnishni boshlashni taʼminlash uchun.

Ish starti oʻzgargan hollarda radiotexnik uskunalar va aloqadan foydalanish (RTUAF) bazasi smena muhandisi parvoz rahbariga RTVning yangi startlar boʻyicha ishga tayyorligi toʻgʻrisida bildirishi shart.

208. Parvozlarni RTV taʼminoti parvoz rahbari (dispetcheri) koʻrsatmasiga koʻra aerodromga yetib kelgan havo kemasi yurib borib toʻxtagandan soʻng, shuningdek dispetcher bilan aloqa tugagandan soʻng uchib kelgan havo kemasi ekipaji yaqinlashib kelganda boshqa havo kemalari uchib kelmaganda va uchib ketmaganda oʻchiriladi.

209. Aviatsiya havo aloqasi vositalari oʻzining aeronavigatsiya axboroti hujjatlarida eʼlon qilingan amal qilish davrida uzluksiz ishlashi lozim.

210. Qoʻnish punkti dispetcherining ish joyi (doira, SDP, KDP, MVL) qoʻnish tizimi obyektlarining (RMS, OSP) ishdan chiqishidan xabar beruvchi avtomat ovoz va yorugʻlik signalizatsiyalari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

211. RTUAF bazasi katta smena injeneri RTV nosozligi va ishdan chiqqanligi haqida HKlari ekipajiga yetkazish uchun zudlik bilan parvozlar rahbariga (dispetcherga) xabar berishi lozim.

212. Dispetcherlar (parvozlar rahbarlari) va havo kemalari ekipaji oʻrtasidagi radioaloqa almashuvi, HHB dispetcher punktlarining oʻzaro aloqada boʻluvchi mansabdor shaxslarning soʻzlashuvlari, ekipaj va dispetcherlarning meteomaslahatlari, parvozdan oldin shturmanlik nazoratidan oʻtish, shuningdek meteouzatishlar radiokanallari boʻyicha uzatiladigan axborot avtomat magnit ovoz yozish roʻyxatidan oʻtishi shart. Ovoz yozish materiallari:

a) 1 va 2-klass aeroportlarida kamida 5 sutka davomida;

b) boshqa aeroportlarda 3 sutka davomida saqlanishi shart.

213. MV diapazonida parvozlar va havo elektroaloqasini taʼminlash RTV ekspluatatsiya parametrlari davriy ravishda amaldagi normalarga muvofiqligini aniqlovchi parvoz nazoratidan oʻtib turishi kerak.

214. RTV va aloqa vositalarining parvozdagi tekshiruvi amaldagi qoʻllanmalar, dasturlar va parvoz tekshiruvi toʻgʻrisidagi tasdiqlangan metodikalarda aniqlangan davriylikda va hajmda oʻtkaziladi. Parvoz tekshiruvlarini oʻtkazish muddatlariga rioya etilishini nazorat qilish ANM (SUAN) ga yuklatiladi.

215. Parvozlarni RTV taʼminlash ish sifatining har oylik tekshiruvi aeroportlarda parvozlarni boshqarish rahbarining koʻrsatmasiga binoan parvozlarni bajaradigan ekipaj tomonidan amalga oshiriladi. Tekshiruv natijalari havo kemalari komandirlarining aeroportlarning qoʻnish va radionavigatsiya uskunalari ishi toʻgʻrisidagi mulohazalar daftariga yozib qoʻyiladi, ushbu daftarga koʻrsatilgan kamchiliklar boʻyicha koʻrilgan choralar toʻgʻrisidagi qayd kiritiladi.

216. Parvozlarni RTV taʼminlashni texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash (rekonstruksiya) maqsadida oʻchirish tasdiqlangan reja boʻyicha oʻtkaziladi. RTUAF bazasi mansabdor shaxslari aeronavigatsiya axborotlari ANX orqali oʻtish muddatlarini hisobga olgan holda kechiktirmasdan parvozlarni RTV taʼminlash ishining vaqtincha toʻxtatilishi toʻgʻrisida axborot berishlari kerak.

217. Parvozlar rahbari (dispetcher) RTUAF bazasi muhandis-texnik xodimlariga parvozlarni RTV taʼminlashni qisqa vaqtda oʻchirish (30 daqiqagacha) talab etiladigan tezkor texnik xizmat koʻrsatishni bajarish uchun vaqt berishi kerak.

218. Tezkor texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha ishlar bajarilmagan RTVdan foydalanish taqiqlanadi.

10-§. Parvozlarni havo transporti orqali tashishni tashkil etishni amalga oshiruvchi xizmatlar bilan taʼminlash

219. Parvozlarni havo transporti orqali tashishni tashkil etishni amalga oshiruvchi aviakompaniya xizmatlari va agentlari (vakillari) bilan taʼminlash tijorat yuklanishdan maksimal foydalanish, havo transporti orqali tashishlarni xavfsiz bajarish va yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish madaniyatini oshirishga qaratilgan tashkiliy va texnologik tadbirlarni oʻz ichiga oladi.

220. Parvozlarni taʼminlash Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi, ushbu Qoidalar va havo transporti orqali tashishlarni tashkil qilishni tartibga soluvchi boshqa normativ hujjatlar talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

221. Parvozlarni havo transporti orqali tashishni tashkil etishni amalga oshiruvchi xizmatlar quyidagilar bilan taʼminlaydi:

a) parvozlarning xavfsizligi va muntazamligi, yoʻlovchilarga va yuk joʻnatuvchi mijozlarga yuqori sifatli xizmat koʻrsatish;

b) havo kemalari tijorat yuklamasini hisoblash va komplektovka qilish;

v) havo kemalarining sentrovkasi va yuklamasini hisob-kitob qilish;

g) yoʻlovchilar, bagaj, yuk va pochta tashishlarini rasmiylashtirishning belgilangan tartibi;

d) sentrovka grafigiga muvofiq havo kemasiga yukni ortish va tushirish;

e) mexanizatsiya vositalarining havo kemalari oldiga xavfsiz borishi va ortga qaytishi (bevosita havo transporti tashuvlarini tashkil qiluvchi xizmatlar tomonidan parvozlarni taʼminlashda);

j) tashish va ilova qilinadigan hujjatlarni rasmiylashtirish va ularni havo kemasiga yetkazish;

z) xavfli yuklarni tashilishi ustidan nazorat (butun yoʻnalish boʻyicha tonnajning bron qilinishi, tashish hujjatlarining rasmiylashtirilishi, upakovka va markirovkaning bir-biriga muvofiqligi, xavfli yuklarni qabul qilish (topshirish), saqlash, yuklash (tushirish) ustidan).

222. Havo kemalari sentrovkasini hisob-kitob qilishni sentrovka boʻyicha dispetcher (u boʻlmaganda — ikkinchi uchuvchi) havo kemasidan parvozda foydalanish boʻyicha qoʻllanmaga muvofiq amalga oshiradi.

223. Havo kemalarida yuklash-tushirish ishlariga rahbarlikni yuklama boʻyicha dispetcher (u boʻlmaganda — ekipaj aʼzolari oʻzaro harakat boʻyicha yoʻriqnoma va ish texnologiyasiga muvofiq) amalga oshiradi.

224. Havo kemasiga roʻyxatdan oʻtgan va aviatsiya xavfsizligi nazoratidan oʻtgan yoʻlovchilar, xalqaro qatnovlarda esa bunga qoʻshimcha ravishda bojxona va chegara nazoratidan oʻtgan yoʻlovchilar qoʻyiladi.

225. Uchish uchun kelmagan yoʻlovchilarning bagaji havo kemasidan olinishi kerak. Havo kemasining uchish uchun kelmagan yoʻlovchining bagaji bilan birga uchib ketishi taqiqlanadi.

226. Sentrovkaning yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan chegarasini taʼminlash maqsadida tashuvchi (havo kemasi komandiri) yoʻlovchiga havo kemasi salonida berilgan joyni oʻzgartirish huquqiga ega.

227. Yoʻlovchilarni havo kemasiga chiqarish va undan tushirish parvozlarni havo transporti orqali tashishni tashkil etishni amalga oshiruvchi xizmatlar va bortkuzatuvchilar (ekipaj aʼzosi), shuningdek ularga bogʻliq boshqa idoralarning xodimlari rahbarligida va nazorati ostida amalga oshiriladi.

228. Havo kemasi bortidagi yoʻlovchilarning soni (5 yoshgacha boʻlgan bolalardan tashqari, xalqaro yoʻnalishlarda 2 yoshgacha boʻlgan bolalardan tashqari) bogʻlov kamarlari bilan jihozlangan oʻrindiqlar soniga muvofiq boʻlishi, lekin ushbu rusumdagi havo kemalari uchun belgilangan normadan ortiq boʻlmasligi kerak.

229. Havo kemalarini uchishga tayyorlashda parvozlar xavfsizligini taʼminlash va tashishlarni tashkil etish masalalari aeroportlarning tegishli xizmatlari tomonidan, parvoz vaqtida esa havo kemasi komandiri tomonidan hal qilinadi.

230. Parvozlarni havo transporti orqali tashishni tashkil etishni amalga oshiruvchi xizmatlar va aeroportning ularga bogʻliq boshqa xizmatlari xodimlari parvozlarni taʼminlashda belgilangan tashkiliy va texnologik tadbirlarga rioya etilishi uchun javobgardirlar.

231. Tashishlarni tashkil qilish xizmati boʻlmagan boshqa idoralarning aerodromlarida va vaqtinchalik aerodromlarda ularning funksiyalari havo kemasi komandiri zimmasiga yuklatiladi. Boshqa davlatlar aeroportlarida tashishlarni tashkil qilish masalalarini hal etish aviakompaniya vakolatxonalariga (yoki ularning agentlariga) yuklatiladi.

232. Yoʻlovchilar, bagaj, yuk va pochtani havo transporti orqali tashish havo kemalari ekspluatantlari tomonidan “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan belgilangan havo yoʻllari boʻyicha amalga oshiriladi.

233. Havo transporti orqali tashish shartnomasiga koʻra ekspluatant (tashuvchi) yoʻlovchi va uning bagajini manzil punktigacha olib borib qoʻyishni oʻz zimmasiga oladi. Yoʻlovchini havo transportida tashish shartnomasi va uning shartlari aviachipta orqali, bagaj topshirilganligi — bagaj kvitansiyasi (normadan ortiqcha yuk boʻlganda esa — pullik bagaj kvitansiyasi) orqali tasdiqlanadi.

234. Yukni yoki pochtani havo transporti orqali tashish shartnomasiga koʻra tashuvchi unga joʻnatuvchi tomonidan ishonib topshirilgan yukni yoki pochtani manzil punktigacha yetkazishni va vakolatli shaxsga (oluvchiga) topshirishni zimmasiga oladi, joʻnatuvchi esa yukni yoki pochtani tashish uchun belgilangan tarif boʻyicha haq toʻlashni oʻz zimmasiga oladi. Yukni (pochtani) havo transporti orqali tashish shartnomasi, uning shartlari va yuklarning (pochtaning) tashishga qabul qilinganligi yuk xati (pochta yuk xati) bilan tasdiqlanadi.

11-§. Parvozlarning ornitologik taʼminoti

235. Parvozlarning ornitologik taʼminoti havo kemalarining qushlar bilan toʻqnashishining oldini olishga qaratilgan.

236. Parvozlarning ornitologik taʼminoti FAda parvozlarni ornitologik taʼminlash boʻyicha belgilangan talablarga muvofiq tashkil etiladi.

237. Parvozlarning ornitologik taʼminoti aerodromlarda (aerodrom hududida), yoʻnalishlarda (parvoz hududida) ornitologik xavf yuzaga kelganligi va (yoki) vaziyat murakkablashganligi toʻgʻrisida ekipajlar diqqatiga yetkazishni, aerodromlarda qushlarning toʻplanishiga imkon tugʻdiruvchi sharoitlarni bartaraf etishga, shuningdek ularni haydashga qaratilgan tadbirlarni oʻtkazishni nazarda tutadi.

238. Parvozlarning ornitologik taʼminoti aeroport xizmatlari va komplekslari tomonidan har bir aeroport uchun alohida ishlab chiqiladigan va aeroport direktori tomonidan tasdiqlanadigan yoʻriqnomaga binoan amalga oshiriladi.

12-§. Parvozlarning tibbiy taʼminoti

239. Parvozlarning tibbiy taʼminoti aviatsiya xodimlarining sogʻliqlarini saqlash va mustahkamlash, ish qobiliyatlarini oshirish va havo kemalari ekipajlari aʼzolarining va havodagi harakatni boshqaruvchi dispetcherlarning sogʻligʻi bilan bogʻliq aviatsiyadagi noxush voqea va hodisalarning oldini olishga qaratilgan tadbirlar tizimidan iborat boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasi FAning aviatsiya xodimlarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻgʻrisida nizom (2002-yil 2-noyabr, roʻyxat raqami 1186) talablariga muvofiq oʻtkaziladi.

240. Parvozlarning tibbiy taʼminoti quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) aviatsiya xodimlarini salomatliklari boʻyicha talablarga javob berishlarini aniqlash uchun tibbiy-uchish ekspert hayʼatida (TUEH, MTUEH) kasbiy tibbiy koʻrikdan oʻtkazish;

b) komissiyalararo davrda dinamik (dispanser) kuzatish va davolash-profilaktika va reabilitatsiya tadbirlarini oʻtkazish maqsadida aviatsiya mutaxassislarini davriy tibbiy koʻrikdan oʻtkazish;

v) havo kemalari ekipajlari aʼzolarini parvozdan oldingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish;

g) yoʻlovchilarga tibbiy yordam koʻrsatishni tashkil qilish va koʻrsatish;

d) FA havo kemalarida ekipaj aʼzolariga va yoʻlovchilarga yordam koʻrsatish uchun tibbiy vositalar majmuasi (bort aptechkalari) bilan taʼminlanganligi ustidan nazorat olib borish;

e) havo kemalari, obyektlar, ish joylari, maxsus aslahalar va qutqaruvchi vositalarning sanitariya-gigiyena holati ustidan nazoratni amalga oshirish.

241. Parvozlarning tibbiy taʼminotini Oʻzbekiston Respublikasi FA tibbiy muassasalari amalga oshiradi.

242. Parvozlarning tibbiy taʼminoti boʻyicha bevosita tadbirlar oʻtkazish bilan tibbiy muassasalarning va aviatsiya korxonalarining rahbarlari, shifokorlar, oʻrta tibbiy xodimlar oʻzlariga tegishli qismi boʻyicha shugʻullanadilar.

243. Aviatsiya xodimlarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va parvozlarning xavfsizligini taʼminlash bilan bogʻliq shifokorlar:

a) asosiy klinik mutaxassisligi boʻyicha mutaxassis sertifikatiga va aviatsiya meditsinasi sohasida tayyorgarlikka, shuningdek FAda kamida ikki yillik ish stajiga ega boʻlishi;

b) har uch yilda asosiy davolash mutaxassisligi boʻyicha, rais va tibbiy uchish ekspert hayʼati shifokor-ekspertlari esa — shifokorlik-uchish ekspertizasi boʻyicha malakalarini oʻz vaqtida oshirishi;

v) oʻz kasbiy yoʻnalishi, huquqlari va majburiyatlari boʻyicha zarur hujjatlarni, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi FAda amal qiluvchi asosiy qonunlarni, shu jumladan Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi, ushbu Qoidalar, HK ekipaji aʼzolarining ish vaqti va dam olish vaqti boʻyicha ekspluatant talablarini bilishi;

g) tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladigan shaxslarning professional faoliyati sharoitlari va oʻziga xos xususiyatlarini ishlab chiqarish sharoitlarida, shu jumladan parvoz davomida yilida kamida oʻn soat, havodagi harakatni boshqarish markazlarida va trenajyorlarda (ICAOning tavsiyalari boʻyicha) oʻrganish;

d) kuzatiladigan kontingentning mehnat, dam olish, ovqatlanish va jismoniy tayyorgarlik tartibiga rioya etishlari ustidan nazorat olib borish;

e) kuzatuv ostidagi shaxslarning sogʻliqlarini saqlash va ish qobiliyatlarini oshirishga qaratilgan tashkiliy, profilaktik va davolash-diagnostika xarakteridagi zarur tadbirlarni oʻtkazish;

j) aviatsiya va klinik meditsina masalalariga bagʻishlangan xalqaro va davlat kongresslarida, konferensiyalarda va seminarlarda qatnashish, ularda qatnashganligini tasdiqlovchi sertifikatlarni taqdim etish;

z) uchuvchilar, dispetcherlar va yerda xizmat koʻrsatuvchi tarkib bilan aviatsiya psixofiziologiyasi va meditsina masalalariga bagʻishlangan mashgʻulotlarni muntazam oʻtkazib turish.

244. Har xil turdagi parvozlarni tibbiy taʼminlash boʻyicha umumiy tadbirlar quyidagilardan iborat:

a) havo kemalari ekipajlari aʼzolarining va HHB dispetcherlarining ish vaqti va dam olish vaqtining normalashtirilganligi ustidan tibbiy nazorat;

b) toʻlaqonli parvozdan oldingi (smenadan oldingi) dam olish taʼminlanishi ustidan nazorat;

v) uchuvchilar tarkibining vitaminlar qabul qilgan holda ratsional va balansli ovqatlanishi;

g) salomatligi yuzasidan kasbiy majburiyatlarini bajarishga qoʻyilishi toʻgʻrisida guvohlik beruvchi tibbiy xulosa olish maqsadida aviatsiya xodimlarining TUEH (MTUEH)da tibbiy koʻrikdan oʻtishi;

d) aviatsiya xodimining aviatsiya korxonasi (aviakompaniya) shifokori huzurida dinamik kuzatuvda boʻlishi va navbatdagi tibbiy koʻrikdan soʻng kasbiy majburiyatlarini bajarishga qoʻyilishi toʻgʻrisida tibbiy xulosani rasmiylashtirish;

e) parvozdan oldingi koʻrikdan oʻtkazib, tegishli hujjatlarda parvozga qoʻyilishi toʻgʻrisida xulosa berish;

j) parvozdan oldingi (smenadan oldingi) dam olish yetarli boʻlmaganda yoki sifatsiz boʻlganda, charchash (oʻta charchash) aniqlanganda, oʻtkir yoki surunkali kasalliklarda, zaharlanishda, shu jumladan alkogol bilan zaharlanishda, shuningdek aviatsiya shifokori qabulida navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtmagan yoki TUEH (MTUEH) tibbiy koʻrigidan oʻtmagan shaxslarni, havo kemasi ekipaji aʼzolarini parvozdan (dispetcherlarni — HHB boʻyicha ishdan) chetlatish;

z) oʻz vaqtida davolash, reabilitatsiya va dispanser kuzatuvini oʻtkazish maqsadida kasallikning dastlabki belgilarini, xavf omillarini, organizmning funksional rezervlari va kasbiy ish qobiliyatlari pasayganligini aniqlash;

i) turli mintaqaviy-geografik hududlarga qatnovlarni amalga oshiradigan ekipaj aʼzolarining kiyimlarini tibbiy jihatdan nazorat qilish;

k) aviatsiya xodimlarini parvozga jismoniy va psixofiziologik tayyorlash;

l) ekipaj aʼzolari bilan va HHB dispetcherlari bilan aviatsiya meditsinasi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazish.

245. Parvozda ishtirok etuvchi ekipaj aʼzolarini parvozdan oldingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish havo kemasi uchishiga ikki soatdan koʻp boʻlmagan vaqt qolganda aeroport sogʻliqni saqlash punkti feldsheri tomonidan oʻtkaziladi. Parvoz olti soat va undan koʻp vaqtga ushlanib qolgan hollarda parvozdan oldingi tibbiy koʻrik takroran oʻtkaziladi. Parvozdan oldingi tibbiy koʻrik toʻgʻrisida belgi parvoz topshirigʻida qayd etiladi. Ish kuni davomida bir necha parvozlarni amalga oshiradigan ekipaj aʼzolarini parvozdan oldingi tibbiy koʻrikdan oʻtkazish kuniga bir marta birinchi parvozdan oldin oʻtkaziladi. Zaxiradagi ekipajlar zaxiraga tushishdan oldin va uchish vaqtiga qadar olti soatdan ortiq vaqt oʻtsa, uchishdan oldin yana bir marta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

247. Parvozdan oldingi tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun kelgan aviatsiya mutaxassisi:

a) FA mutaxassisi guvohnomasini va TUEH (TSQ) maʼlumotnomasini koʻrsatishi;

b) sogʻliqni saqlash punkti feldsheriga oʻzining holati va parvozdan oldingi dam olish tartibi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni bildirishi shart.

248. Quyidagilar parvozdan oldingi tibbiy koʻrikdan oʻtmaydilar:

a) birinchi va ikkinchi klassli havo kemalari ekipajlari;

b) FA shtatdagi (yoki xizmat safariga yuborilgan) tibbiy xodimlari boʻlmagan vaqtinchalik aerodromlarda aviatsiya ishlarida band boʻlgan havo kemalarining ekipajlari (klassidan qatʼi nazar).

Bunday hollarda parvozga qoʻyish masalasini HK komandiri ekipaj aʼzosining oʻzini qanday his etayotganligi, parvozdan oldingi rejimga rioya etganligi toʻgʻrisidagi ogʻzaki soʻrov asosida hal qiladi va bu haqda parvoz topshirigʻiga qaror qabul qilgan vaqtni koʻrsatgan holda qayd etib qoʻyiladi.

249. Mazkur Qoidalarning 248-bandida koʻrsatilgan HK ekipajlari aʼzolari uchun parvozdan oldingi tibbiy koʻrik quyidagicha tashkil etilishi va oʻtkazilishi mumkin:

a) aviakompaniya rahbarining koʻrsatmasiga binoan;

b) HK komandirining yoki aviakompaniyaning vakili (xorijdagi) koʻrsatmasiga binoan aviamutaxassis sogʻligʻiga koʻra parvoz topshirigʻini bajara olishiga shubha paydo boʻlganda.

250. FA tibbiyot xodimiga (HK komandiriga) oʻzining ahvoli va parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etganligi toʻgʻrisida yolgʻon maʼlumotlar berish aviamutaxassis tomonidan ushbu Qoidalarni buzish sifatida malakalanadi.

251. Ekipaj aʼzolari, parvozlar rahbarlari, HHB dispetcherlari mehnat qobiliyatining buzilishiga olib keladigan holatda yoki kasal boʻlsa, shuningdek ekipaj aʼzolari parvozdan oldingi tibbiy koʻrikdan oʻtishdan bosh tortsa, ularning parvoz qilishiga (HHB) qoʻyilmaydi.

252. Parvozdan (smenadan) oldingi tibbiy koʻrik hajmi tegishli mutaxassislarni jalb qilgan holda va qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkazish natijasida kengaytirilishi mumkin.

253. Shifokor (feldsher) tomonidan parvozdan oldingi yoki havo kemasi komandiri tomonidan parvozdan oldingi tayyorgarlik vaqtida aniqlangan alkogol (narkotik moddalar) taʼsiridagi mastlik holati, shuningdek alkogol (narkotik moddalar) taʼsiridagi mastlikning qoldigʻi mavjud boʻlgan holat ushbu aviamutaxassis tomonidan parvoz bajarilishiga mutlaqo qarshi koʻrsatmalar hisoblanadi. Har bir aniqlangan holat boʻyicha xizmat surishtiruvi oʻtkazilib, aybdorlar Oʻzbekiston Respublikasida amalda boʻlgan qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgarlikka tortiladi.

254. Oʻzbekiston Respublikasi FA HK ekipajlari aʼzolarining ish vaqti va dam olish vaqti davomiyligi HK ekspluatant (egasi) talablari bilan tartibga solinadi. Joylashish joyidan tashqarida ekipaj aʼzolarining mehnat va dam olish tartibiga rioya etishlari uchun javobgarlik havo kemasi komandirining zimmasida boʻladi.

255. Kasallik, jarohat olish yoki bir oydan ortiq vaqt davom etgan parvoz ishlaridan (HHB) tanaffusdan soʻng (xizmat safari, oʻqish, taʼtil, vaqtincha uchish bilan bogʻliq boʻlmagan ishga oʻtkazish), shuningdek aviatsiya hodisasidan (noxush hodisadan) soʻng aviamutaxassis shifokor (uchuvchilar otryadining yoki TUEH shifokori) koʻrigidan oʻtishi shart, shifokor uni parvozga qoʻyish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi.

256. Havo kemalari bort va avariya aptechkalari bilan, xalqaro parvozlarni va chegara hududlarida parvozlarni bajaradigan HK esa ekipaj uchun qoʻshimcha aptechkalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Ekipaj aʼzolari oʻz-oʻziga va bir-birlariga birinchi tibbiy yordam koʻrsatishni bilishlari lozim.

257. Joylashish joyidan tashqarida ekipaj aʼzolarini tibbiy himoya qilish boʻyicha profilaktik tadbirlar majmuasining bajarilishini tashkillashtirish havo kemasi ekipajini xizmat safariga yuborayotgan uchuvchilar boʻlinmasining bevosita rahbariga yuklatiladi.

13-§. Aviatsiya xavfsizligini taʼminlash

258. Aviatsiya xavfsizligining asosiy vazifasi yoʻlovchilar, ekipaj aʼzolarini, yerda xizmat koʻrsatuvchi xodimlarni, shuningdek havo kemalari va FA obyektlarini yerda yoki parvozda amalga oshiriladigan noqonuniy aralashish harakatlaridan himoya qilish va qoʻriqlashdan iborat. Bunga tadbirlar majmuasini bajarish hisobiga, davlat darajasida, shuningdek aviakompaniya (aeroport) darajasida odamlar va moddiy resurslarni jalb etish hisobidan erishiladi.

259. Aviatsiya xavfsizligi sohasidagi tadbirlar, qoidalar va tartibotlarni, shuningdek ularni bajarish tartibini aniqlab beradigan asosiy hujjatlar boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 10-martdagi 152-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining noqonuniy aralashish harakatlaridan aviatsiya xavfsizligini taʼminlash milliy dasturi, shuningdek aviakompaniyalar va aeroportlarning aviatsion xavfsizlikni taʼminlash dasturlari hisoblanadi.

260. Havo kemalari ekipajlari aʼzolari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 10-martdagi 152-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining noqonuniy aralashish harakatlaridan aviatsiya xavfsizligini taʼminlash milliy dasturi, shuningdek aviakompaniyaning aviatsion xavfsizlikni taʼminlash dasturining oʻzlariga tegishli qismlari bilan tanishgan boʻlishlari kerak. Barcha aviatsiya xodimlari maxsus tayyorgarlikdan oʻtishlari kerak.

261. Aviatsion xavfsizlikni taʼminlash uchun javobgarlik:

a) davlat darajasida — “Oʻzaviatsiya” agentligi;

b) aviakompaniya darajasida — aviakompaniya rahbari;

v) aeroport darajasida — aeroport rahbari;

g) parvozni bajarish vaqtida havo kemasida — havo kemasi komandiriga yuklanadi.

262. FAda aviatsiya xavfsizligini taʼminlashning asosiy yoʻnalishlari quyidagilardan iborat:

a) FA obyektlarida joriy qilinadigan rejim-qoʻriqlash tadbirlari;

b) yoʻlovchilar, havo kemalari ekipajlari aʼzolari, aeroport xodimlari va boshqa mansabdor shaxslar, shuningdek qoʻl yuki, bagaj, yuk, pochta, bort aslahalari va havo kemalarini aviatsiya xavfsizligi tekshiruvidan oʻtkazish;

v) havo kemalarini himoya qilish choralari;

g) xodimlarni aviatsiya xavfsizligi masalalari boʻyicha tayyorlash.

263. Aeroportlarda, aerodromlarda va aviakorxonalarda normativ hujjatlar talablariga muvofiq kirish va obyektning ichki tartibi belgilab qoʻyiladi.

A, B, V, G va D klasslardagi aerodromlar va aviakorxonalarning muhim obyektlari begona kishilarning, transport vositalarining va jonivorlarning xizmat hududiga nazoratsiz kirib olish imkoniyatlariga yoʻl qoʻymaydigan toʻsiqlarga ega boʻlishi kerak.

264. Aviatsiya xavfsizligi nazorati aviatsiya xavfsizligi xizmati xodimlari tomonidan maxsus yoʻriqnoma va texnologiya talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

265. Yoʻlovchi va yuk tashuvlarini amalga oshiradigan havo kemalarini tekshiruvdan oʻtkazish ular turgan joylarda, yoʻlovchilarni kemaga chiqarib boshlashdan va bagajni (yukni) ortib boshlashdan oldin ekipaj aʼzolaridan birining yoki muhandislik-aviatsiya xizmati xodimi ishtirokida oʻtkaziladi.

266. Parvozdagi havo kemasida sharoit taqozosi bilan havo kemasi komandirining qaroriga muvofiq yoʻlovchilarning roziligidan qatʼi nazar, yoʻlovchilar, qoʻl yuki va bagaj aviatsiya xavfsizligi tekshiruvidan oʻtkazilishi mumkin.

267. Havo kemalari doimiy, ishonchli qoʻriqlanishi lozim.

268. Havo kemalarining qoʻriqlash quyidagicha amalga oshiriladi:

a) ATBda texnik xizmat koʻrsatilayotganda — aviakorxona ATB (MAX) vakili tomonidan;

b) aerodromlarning toʻxtab turish joylarida — toʻxtab turish joyidagi navbatchi yoki harbiylashtirilgan (qorovul) qoʻriqchi tomonidan;

v) davomiyligi ikki soatgacha boʻlgan qisqa muddatli turish joylarida va ekipaj tarkibida bortmuhandis (bortmexanik) boʻlganda, shuningdek aeroportdan tashqarida ilojsiz qoʻnishlarda — havo kemasining komandiri koʻrsatmasi boʻyicha ekipaj aʼzolari tomonidan, ekipaj tarkibida bortmuhandis (bortmexanik) boʻlmaganda, saqlash uchun ATB (MAX) javobgar xodimiga topshiriladi, chet ellardagi aeroportlarda esa —– navbatdagi uchish uchun toʻxtab turish joyidagi muddatdan qatʼi nazar, aviakompaniya vakili tomonidan;

g) vaqtinchalik aerodromlarda va qoʻnish maydonchalarida — buyurtmachining qoʻriqlashi ostida, texnik xizmat koʻrsatilayotganda esa — maxsus yoʻriqnoma talablariga muvofiq aviatexnik tomonidan.

269. Havo kemalarining aerodromning toʻxtab turish joyida saqlanishi uchun javobgarlik bort daftarida va havo kemalarini qoʻriqlashga yoki xizmat koʻrsatish uchun qabul qilish-topshirish daftarida oxirgi imzoni qoʻygan mansabdor shaxs (toʻxtab turish joyi boʻyicha navbatchi, ekipaj aʼzosi, harbiylashgan qoʻriqlash qorovuli, aviakompaniyaning xorijiy aeroportdagi vakili) zimmasida boʻladi.

270. Havo kemasini ekipajga topshirish faqatgina qabul qilishni amalga oshirayotgan ekipaj aʼzosida FA mutaxassisining amaldagi guvohnomasi va ushbu havo kemasini olishga ruxsat beradigan hujjat (parvoz topshirigʻi) boʻlgandagina amalga oshiriladi.

271. Doimiy qoʻriqlanadigan havo kemalariga parvozlarni bajarish ruxsat etiladi. Havo kemasi qoʻriqlanmagan hollarda, aviatsion-muhandislik xizmatining vakillari uni maxsus “Mazkur HK turlarini koʻrikdan oʻtkazish joylarining roʻyxati”da belgilangan hajmda koʻrikdan oʻtkazishlari va bort daftari va karta-naryadda koʻrik natijalari haqida tegishli yozuvlarni qoldirishlari shart.

14-§. Parvozlarni qidirish va avariyadan qutqarish taʼminoti

272. Parvozlarni qidirish va avariyadan qutqarish taʼminoti — halokatga uchragan havo kemasi yoʻlovchilari va ekipajini qidirish va qutqarish, jabrlanganlarga yordam koʻrsatish va ularni halokat yuz bergan joydan evakuatsiya qilish boʻyicha zudlik bilan va samarali qidirish hamda avariyadan qutqarish ishlarini tashkil etish va bajarishga qaratilgan tadbirlar majmuasidir.

273. Parvozlarni qidirish va avariyadan qutqarish taʼminoti quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) qidirish-qutqarish kuchlari, vositalari va havo transporti harakatiga xizmat koʻrsatish organlari navbatchiligini tashkil qilish;

b) falokatga uchraganlik haqidagi signallarni qabul qilish va qidiruv-qutqaruv xizmatini va u bilan birga harakat qiladigan tashkilotlarni xabardor qilishni tashkil etish;

v) havo kemalari ekipajlarini avariya vaziyatlarida harakatlanishga va avariyadan keyin yerga (suvga) qoʻngandan soʻng ekstremal sharoitlarda yashashga tayyorlashni tashkil etish;

g) havo kemalarini bort avariyadan qutqarish vositalari bilan butlash, yoʻlovchilar va ekipajni individual hamda guruh boʻlib foydalaniladigan avariyadan qutqarish jihozlari bilan taʼminlash;

d) yoʻlovchilar bilan asosiy avariyadan qutqarish jihozlarining turgan joyi va ulardan foydalanish qoidalari, avariya vaziyatlarida qanday xatti-harakat qilish toʻgʻrisida yoʻriqnoma oʻtkazish;

e) qidiruvchi havo kemalarini, qidirish-qutqarish xizmati mutaxassislarini va aviakorxonalarning avariyadan qutqarish komandalarini maxsus tayyorgarlikdan oʻtkazish;

j) halokatga uchragan havo kemasi yoʻlovchilari va ekipajini qutqarish boʻyicha qidirish va avariyadan qutqarish operatsiyalarini tashkil qilish va oʻtkazish;

z) tabiiy ofatlar, avariyalar va halokatlarda aholiga yordam koʻrsatishni tashkil qilish.

274. Parvozlarni qidirish va avariyadan qutqarish taʼminotini (PQAQT) tashkil etish uchun havo transporti harakatiga xizmat koʻrsatish organlarining joylashishini, parvozlar intensivligini, aeroportlarning texnik-iqtisodiy imkoniyatlarini hisobga olgan holda belgilanadigan aviakorxonalarning (aeroportlarning) QAT uchun javobgar hududlari tashkil etiladi.

275. Har bir aeroport aeroportning javobgarlik hududida qidirish va avariyadan qutqarish ishlarini tashkil etish va oʻtkazish boʻyicha yoʻriqnoma va qutqarish operatsiyalari oʻtkazilganda boshqa idoralar bilan hamkorlik qilish rejasi ishlab chiqiladi.

276. Parvozlarni qidirish-qutqarish kuchlari va vositalarining doim tayyor holda turishi, javobgar hudud doirasida qidirish va qutqarish ishlarining oʻz vaqtida olib borilishi uchun javobgarlik aeroportlarning rahbarlariga yuklatiladi.

278. Barcha davlatlar havo kemalarini qidiruv va qutqaruv ishlari, qidiruv-qutqaruv kuchlari va vositalarini joylashtirish, qidiruv-qutqaruv ishlarini bajarishda tekin taʼminot va xizmat koʻrsatiladi.

15-§. Parvozlarni ishlab chiqarish-dispetcherlik xizmati bilan taʼminlash

279. Parvozlarni ishlab chiqarish-dispetcherlik xizmati bilan taʼminlash ushbu Qoidalar va Markaziy ishlab chiqarish dispetcherlik xizmati (MICHDX) toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshiriladi.

280. Ishlab chiqarishni (havo transportida tashish va aviatsiya ishlari) tezkor boshqarish jarayoni quyidagilarni nazarda tutadi:

a) ishlab chiqarish jarayoni toʻgʻrisida axborot toʻplash;

b) parvozlarning sutkalik rejasi va smenalarning sutkalik topshirigʻi bajarilayotganligi ustidan nazorat;

v) parvozlar rejalaridan chetga chiqishlar sabablarini tahlil qilish;

g) operatsiyalarga boʻlib bajariladigan ishlarda operatsiyalar, havo kemalarini joʻnatishga va yetib kelishiga tayyorlashning texnologik grafiklari bajarilishini nazorat qilish, ularning buzilish sabablarini tahlil etish;

d) parvozlarning sutkalik rejalari bajarilishidan chetga chiqishlarning oldini olish va bartaraf etish maqsadida tezkor tartibga solish va rejalashtirish;

e) havo transportida tashish, aviatsiya ishlari rejasini bajarish va xalqaro yoʻnalishlardagi, MDH davlatlari va mahalliy havo yoʻllaridagi parvozlarning muntazam bajarilishini taʼminlash maqsadida Oʻzbekiston aviakorxonalari (komplekslari) va aeroportlarining ishlab chiqarish-dispetcherlik xizmatlari faoliyatiga rahbarlik qilish va muvofiqlashtirish.

281. Quyidagilar ishlab chiqarishni tezkor boshqarishni amalga oshiradi va parvozlarning muntazamligi va tejamkorligi sharoitida aviatsiya ishlari va tashishlar rejasi bajarilishini tezkor taʼminlash uchun javobgar boʻladi:

a) milliy aviakompaniyada — markaziy ishlab chiqarish dispetcherlik xizmati (MAK MICHDX);

b) boshqa aviakompaniyalarda, shuningdek aviakorxonalarda (1—3 klassli aeroportlarda) — korxonaning ishlab chiqarish dispetcherlik xizmati (KICHDX);

v) aviakorxonalarda (4-klassli aeroportlarda) va biror idora hisobida turadigan aeroportlarda operativ boshqarish funksiyasi aviakorxona (aeroport) rahbarining buyrugʻi bilan tayinlangan mutaxassisga yuklatiladi.

MAK komplekslari va xizmatlari uchun MAK MICHDXning koʻrsatmalarini bajarish majburiydir.

282. Parvozlarning sutkalik rejasi kelgusi sutkadagi ishlab chiqarish vazifalarining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda, aviakompaniya HK harakatining tasdiqlangan jadvaliga, uchuvchilar boʻlinmasining reja-naryadiga, parvozlarning dastlabki rejalariga va aviatsiya ishlarini bajarish boʻyicha buyurtmalarga, samoviy hududdan foydalanuvchilarning harakat jadvaliga, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi FA aerodromlarida uchish va qoʻnish amalga oshirilishiga asoslanib tuziladi.

283. Parvoz kuni arafasida aeroportlarning sutkalik parvozlar rejasi taʼminlanishi (kelishilishi) uchun MAK MICHDX, HBB YAT BM (havo transporti harakatini boshqarishning yagona tizimi bosh markazi) xabar berish tabeliga muvofiq boshqa manzillarga yuboriladi.

284. Parvoz kuni arafasida MAK MICHDX aeroportlarning sutkalik rejalari jadvali, uchuvchilar boʻlinmasining reja-naryadi, Oʻzbekiston Respublikasi FA aeroportlarining sutkalik rejalariga asoslanib parvozlarning yigʻma sutkalik rejasini tuzadi va MAKda tasdiqlanadi.

285. MAK MICHDX HK harakati jadvaliga, aeroportlarning sutkalik rejalariga asoslanib xalqaro, liter, nazorat ostidagi va jadvaldan tashqari yoʻnalishlarning yigʻma sutkalik rejalarini tuzadi.

286. Parvozlarning sutkalik rejasini sifatli va oʻz vaqtida tuzilishi uchun javobgarlik ADP (aviakorxona (aeroport) rahbarining buyrugʻi bilan tayinlangan mutaxassisga), KICHDX, MAK MICHDXga yuklatiladi.

287. Ishlab chiqarish-dispetcherlik organlarining bir-biri bilan va oʻzaro hamkorlik qiluvchi xizmatlar (organlar) bilan aloqani tashkil etish aloqa tashkilotining tasdiqlangan sxemasiga muvofiq amalga oshiriladi.

XI. Havo kemalarining parvozi

1-§. Asosiy talablar

288. Havo kemalarining havo trassalari, XHY, belgilangan yoʻnalishlar, HHB dispetcheri tomonidan berilgan trayektoriyalar boʻyicha, aviatsiya ishlari olib boriladigan hududlarda, shuningdek aerodrom (aerouzel) hududlaridagi parvozlari:

a) uskunalar boʻyicha parvozlar qoidalari (UPQ);

b) vizual boshqariladigan parvozlar qoidalari (VPQ);

v) vizual (koʻz bilan chamalab) qoʻnishni boshlash qoidalari boʻyicha bajariladi.

2-§. Uskunalar boʻyicha parvozlar qoidalari

289. Uskunalar boʻyicha parvozlar qoidalari:

a) parvozlarni uchish-navigatsiya uskunalari boʻyicha HHB organlari tomonidan doimiy ilojsiz nazorat ostida bajarilishini;

b) HHB organlari dispetcherlari tomonidan havo kemalari orasidagi eshelonlashning belgilangan intervallari taʼminlanishini nazarda tutadi.

290. Uskunalar boʻyicha parvozlar qoidalari:

a) yuqori samoviy hududlarda;

b) pastki samoviy hududlarda haqiqiy tezligi 550 km/soat (297 uz) boʻlgan parvozlarda;

v) pastki samoviy hududlarda haqiqiy tezligi 550 km/soat (297 uz) va undan past boʻlgan parvozlarda, agar VPQ qoʻllanilmasa;

g) shtora qoʻllaniladigan parvozlarda qoʻllaniladi.

291. UPQ boʻyicha parvozlar berilgan eshelonlarda (balandliklarda) vertikal, boʻylama va yonlama eshelonlash qoidalariga muvofiq berilgan parvoz tartibiga, belgilangan yoʻnalishga (HT XHY) yoki dispetcher tomonidan vektorlashtirish paytida beriladigan trayektoriyaga qatʼiy rioya etgan holda bajariladi.

292. UPQ boʻyicha parvozlar bajarilganda havo kemasi komandiri quyidagilar uchun javobgardir:

a) aerodrom hududidan chiqish sxemasiga, berilgan eshelonga (balandlikka), parvoz yoʻnalishiga, pasayish va qoʻnish uchun kirish sxemasiga, vektorlashtirish paytida beriladigan trayektoriyaga va parvoz parametrlariga rioya etilishi uchun;

b) havo kemasining haqiqatda joylashgan oʻrni, parvoz balandligi va sharoitlari haqida aniq va oʻz vaqtida axborot berilishi uchun;

v) HHB organi dispetcherining koʻrsatmalarini aniq va oʻz vaqtida bajarilishi uchun.

293. Havo kemasi parvozining bajarilishini boshqarayotgan HHB organi dispetcheri quyidagilar uchun javobgardir:

a) parvozning xavfsiz eshelonining toʻgʻri tayinlanishi uchun;

b) vertikal, boʻylama va yonlama eshelonlashning belgilangan intervallari taʼminlanishi uchun;

v) mavjud vositalar va ekipajning dokladlari boʻyicha ekipaj tomonidan berilgan eshelon (balandlik) va parvoz yoʻnalishi, aerodrom hududidan chiqish sxemasi, pasayish va qoʻnish uchun kirish sxemasi, vektorlashtirish paytida beriladigan trayektoriyaga rioya etilayotganligini nazorat qilish uchun;

g) ekipajga havo, meteorologik va ornitologik vaziyat toʻgʻrisida, radiolokatsion nazorat mavjud boʻlganda esa berilgan eshelon (balandlik) va parvoz yoʻnalishi, aerodrom hududidan chiqish sxemasi, pasayish va qoʻnish uchun kirish sxemasi, vektorlashtirish paytida beriladigan trayektoriyadan chetga chiqishlar haqida oʻz vaqtida axborot berish;

d) havo kemasining qoʻshni HHX hududiga kirish sharoitlarini kelishish uchun;

e) havo kemalari ekipajlariga beriladigan koʻrsatmalar va tavsiyalarning asoslanganligi uchun.

3-§. Vizual boshqariladigan parvozlar

294. Vizual boshqariladigan parvozlar quyidagilarni nazarda tutadi:

a) ekipaj tomonidan boshqa havo kemalarining parvozlarini koʻrib kuzatish yoʻli bilan belgilangan intervalni tutib turish;

b) havo kemasida soatiga 300 km (162 uz) tezlikda parvoz qilib, oldindagi joylar va toʻsiqlarni koʻrib kuzatgan holda haqiqiy xavfsiz balandlikni tutib turish va tekislikdagi hamda past-balandlikdagi sunʼiy toʻsiqlarni aylanib oʻtish.

295. VPQ quyidagi hollarda qoʻllaniladi:

a) 6100 metrdan past (eshelon raqami 200) samoviy hududda va haqiqiy tezligi soatiga 550 km.dan (297 uz.dan) ortiq boʻlmagan parvozlarda pastki xavfsiz eshelongacha va pastki xavfsiz eshelondan quyida soatiga 450 km.dan (245 uz.dan) ortiq boʻlmagan tezlikda;

b) kunduzi.

296. Bulutlar soni parvoz balandligidan quyida 1-2 oktantdan (FEW) oshmaydigan hollarda bulutlar ustidan VPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi. Bunday hollarda bulutlarning yuqori chegarasi bilan havo kemasigacha boʻlgan masofa 300 metrdan (1000 futdan) kam boʻlmasligi kerak.

297. VPQ boʻyicha parvozlar mazkur Qoidalarning 13-ilovasida berilgan talablarga muvofiq sharoitlarda bajariladi.

298. Soatiga 300 km. (162 uz) va undan past tezlikda VPQ boʻyicha tekislik hamda past-balandlikdagi yoʻnalish boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga oldinda havo kemasi kursi boʻyicha koʻrinib turgan sunʼiy toʻsiqlarni, qoidaga koʻra, toʻsiqdan kamida 500 metr (0,3 d.mili) oʻngdan aylanib oʻtishga ruxsat beriladi.

299. Oldinda uchib ketayotgan havo kemasini quvib oʻtish oʻng tomondan kamida 500 metr (0,3 d.mili) interval bilan bajarilishi kerak.

300. Oldinda uchib ketayotgan havo kemasiga uning kursidan kamida 70 darajaga farq qiladigan kurs bilan yaqinlashayotgan havo kemasi quvib oʻtayotgan havo kemasi hisoblanadi.

301. Doira boʻylab parvozlar bajarilayotganda bir xil turdagi havo kemalarini quvib oʻtish taqiqlanadi. Tezligi yuqori boʻlgan havo kemalari tezligi past boʻlgan havo kemalarini doiraning ichki tomonidan uchinchi burilishda va kamida 500 metr (0,3 d.mili) interval bilan quvib oʻtishi mumkin.

302. Havo kemalari kesishadigan kurslar boʻylab bitta eshelonda (balandlikda) parvoz qilayotganda ularning komandirlari chap tomonda havo kemasini koʻrsa — parvoz balandligini balandliklar farqi havo kemalarining xavfsiz tarqalib ketishini taʼminlaydigan darajagacha pasaytirishi, oʻng tomondan koʻrganda esa — balandlikni shu darajagacha oshirishi kerak.

303. Agar parvoz balandligini oʻzgartirishning iloji boʻlmasa (havoning bulutligi, eng past balandlikda parvoz etilayotganligi yoki boshqa cheklovlar tufayli), komandirlar havo kemalarini xavfsiz tarqalib ketishini taʼminlab ularni burib yuborishlari kerak.

304. Mahalliy havo liniyalari boʻyicha parvozlar qarama-qarshi kurslar (yoʻnalishlar) boʻyicha past eshelondan ham past balandlikda tarqatilgan yoʻnalishlar boʻylab amalga oshiriladi. Yondan eshelonlashtirishni taʼminlashning iloji boʻlmasa, balandlik boʻylab eshelonlashtirish yoki bir tomonlama harakatlanish tashkillashtiriladi.

305. Qarama-qarshi kurslarda nazarda tutilmagan holda yaqinlashish sodir boʻlganda har bir komandir kemalar chap bortlari bilan tarqalib ketish uchun oʻz havo kemasini oʻng tomonga burishi kerak.

306. Meteorologik sharoitlar HPQga muvofiq parvoz uchun qoʻyilgan talablarga mos kelmaydigan darajaga qiymatlarga qadar yomonlashsa, havo kemasining komandiri:

a) uchib chiqqan aerodromga qaytishga yoki eng yaqin zaxira aerodromda qoʻnishga;

b) agar parvozni bajarish topshirigʻining maqsadi komandirni tayyorlash boʻlsa va havo kemasining hamda havo trassasining (MHY) jihozlanishi bunga toʻsqinlik qilmasa, UPQ boʻyicha parvoz qilishga oʻtishga majbur.

307. Vertolyot komandirlari, bundan tashqari, havodan turib tanlangan maydonchalarga qoʻnishlari mumkin. Vertolyot komandiri oʻz harakatlari haqida IIB organiga xabar berib turishi kerak.

308. Parvozni UPQga koʻra amalga oshirishga oʻtganda havo kemasining komandiri oʻz harakatlarini va parvoz eshelonini (balandligini) HHB organi bilan muvofiqlashtirishi va bu organning dispetcheri havo kemalari orasidagi belgilangan oraliq masofani taʼminlashi shart.

309. Havo kemasi qoʻqqisdan VPQga koʻra parvozlar uchun belgilangan minimumdan ham pastroq minimum sharoitlariga tushib qolguday boʻlsa, vizual parvozga oʻtish maqsadida uskunalar belgilagan xavfsiz balandlikdan ham pastroqqacha pasayish ruxsat etilmaydi (taqiqlanadi). Bunday holda havo kemasining komandiri parvozni bajarishni uskunalarga koʻra amalga oshirishga oʻtishi, 180 darajaga burilishi, uchib chiqqan aerodromiga qaytishi, yoki eng yaqin aerodromda qoʻnishi shart. 180 darajaga burilib boʻlingach, vizual parvozga oʻtishning iloji boʻlmasa, komandir pastki xavfsiz eshelon balandligini egallashga oʻtishi va keyingi harakatlarini HHB organining dispetcheri bilan muvofiqlashtirishi shart.

310. Koʻrish masofa 3000 metrdan kam boʻlganda, VPQ boʻyicha parvozni boshqarish dasturlar boʻyicha tayyorgarlikdan oʻtgan va UPQ boʻyicha parvoz etish huquqiga ega boʻlgan havo kemalarining komandirlariga ruxsat etiladi. UPQ boʻyicha parvoz etish huquqiga ega boʻlmagan havo kemalarining komandirlari havo kemasi tabiiy ufq chizigʻiga qarab parvozni boshqarish ehtimolini yoʻqqa chiqargan sharoitlarga qoʻqqisdan tushib qolguday boʻlsa uskunalarga qarab uchish boʻyicha yetarlicha tayyorgarlikdan oʻtgan boʻlishlari kerak.

311. VPQ boʻyicha parvozlar bajarilganda havo kemasi komandiri:

a) haqiqiy xavfsiz balandlikka rioya etilishi;

b) parvoz yoʻnalishiga, aerodrom hududidan chiqish sxemasiga va qoʻnish uchun kirish sxemasiga aniq rioya etilishi;

v) meteosharoitlar belgilangan darajadan koʻra yomonlashganda parvoz boshlangan aerodromga (zaxiradagi aerodromga) qaytish yoki UPQ boʻyicha parvozga oʻtish toʻgʻrisida oʻz vaqtida qaror qabul qilishi va bu haqda HHB organiga bildirilishi;

g) havo kemasining haqiqatda joylashgan oʻrni va parvoz sharoitlari haqida ishonchli axborot berilishi;

d) HHB organi dispetcherining koʻrsatmalarini aniq va oʻz vaqtida bajarilishi;

e) qoidalar va VPQ boʻyicha parvozning berilgan shartlarini bajarilishi uchun javobgar.

312. Havo kemasining VPQ boʻyicha parvozining bajarilishini bevosita boshqarayotgan HHB organi dispetcheri:

a) parvozning balandligini (eshelonini) toʻgʻri tayinlanishi;

b) havo kemasi fazoga koʻtarilayotganda vaqt intervallariga rioya etilishi;

v) ekipajga havo, meteorologik va ornitologik vaziyat toʻgʻrisida oʻz vaqtida axborot berish;

g) ekipaj UPQ boʻyicha parvozga oʻtganda xavfsiz eshelon (balandlik) tayinlash va havo kemalari orasidagi belgilangan intervallarning taʼminlanishi;

d) havo kemasining qoʻshni HHX hududiga kirish sharoitlarini kelishish;

e) radiolokatsion nazorat mavjud boʻlganda ekipajga havo kemasining turgan oʻrni toʻgʻrisida aniq va oʻz vaqtida axborot berilishi uchun javobgar.

4-§. Qoʻnishni vizual boshlash qoidalari

313. Qoʻnishni vizual boshlash qoidalari quyidagilarni nazarda tutadi:

a) qoʻnisholdi toʻgʻri chizigʻiga chiqish uchun vizual manyovrlarni amalga oshirish uchun belgilangan hududi ichida aerodrom atrofida vizual manyovrlarni amalga oshirish;

b) qoʻnish kursiga aylanib (yetarlicha) burib olgunga qadar belgilangan minimal pasayish balandligiga rioya qilish;

v) UQY va (yoki) uning moʻljallari bilan doimiy vizual kontakt oʻrnatish va saqlab turish;

g) UQY va (yoki) uning moʻljallari bilan vizual kontakt yoʻqolgan taqdirda koʻnishga vizual kirishishning istalgan nuqtasidan UPQ boʻyicha ikkinchi doiraga kirishning belgilangan sxemasiga oʻtish bilan birga ikkinchi doiraga kirish.

314. QVK 1, 2, 3-klass havo kemalarida qoʻllaniladi.

315. Qoʻnishni vizual boshlash quyidagi vaziyatlarda bajariladi:

a) qoʻnishning radiotexnik vositalari bilan jihozlanmagan, shuningdek bunday vositalari ishlamay qolgan aerodromlarda;

b) aerodromning radiotexnik vositalar bilan jihozlanishidan qatʼi nazar, yoqilgʻini va parvoz vaqtini tejash, aerodromning oʻtkazuvchanlik qobiliyatini oshirish maqsadida;

v) parvoz vaqtida alohida hodisalar roʻy berganda iloji boricha tezroq qoʻnishni amalga oshirish uchun;

g) uchuvchilar tarkibiga qoʻnishni vizual boshlashni amalga oshirishni mashq qildirish maqsadida.

316. Qoʻnishni vizual boshlash xavfsizligini taʼminlash uchun, ichida QVKning munimumlarini va pasayishning minimal balandliklarini hisoblayotganda toʻsiqlarni hisobga olgan holda manyovrlarni vizual amalga oshirish hududi belgilanadi. Qoʻnishni vizual boshlash hududi aerodromning mazkur toifadagi OʻKlari qoʻnishi uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan har bir UQY boshlanishi markazlaridan tortilgan yoylar bilan cheklanadi, bu yoylar ularga oʻtkazilgan urinmalar bilan tutashtiriladi. Bu yoylarni minimal radiuslarining son qiymatlari, havo kemalarining toifalariga bogʻliq ravishda mazkur Qoidalarning 14-ilovasida keltirilgan. Jadvalda qoʻnishga vizual kirishishdagi ruxsat etilgan maksimal tezlikning cheklovlari alohida ustun shaklida keltirilgan.

317. QVK uchun sxema tuzganda toʻsiqlar hisobga olinadi, pasayishning minimal balandliklari va minimumlar hisoblab chiqiladi.

318. QVK qoidalariga koʻra parvoz etish tasdiqlangan dasturlar boʻyicha tayyorgarlikdan oʻtgan uchuvchilarga ruxsat etiladi.

319. QVK qoidalariga koʻra parvoz etayotganda HKK quyidagilar uchun javobgardir:

a) qoʻnishga vizual kirishish nuqtasiga qadar uskunalarga koʻra pasayish va qoʻnishni boshlash sxemasiga rioya etilishi;

b) manyovrlarni vizual amalga oshirish va qoʻnish hududining ichida UQY va (yoki) uning moʻljallari bilan vizual kontakt paytida vizual manyovrlarni bajarish;

v) qoʻnish kursiga qaytarib burish boshlangunga qadar manyovrlarni vizual amalga oshirganda, agar UQY va (yoki) uning moʻljallari bilan vizual kontakt oʻrnatilmagan boʻlsa, pasayishning belgilangan minimal balandligiga rioya etish;

g) UQY va (yoki) uning moʻljallari bilan vizual kontakt yoʻqolganda yoki belgilangan manyovrlarni vizual amalga oshirish hududidan tashqariga chiqib ketilganda oʻz vaqtida ikkinchi doiraga ketish.

320. Oʻzining boshqaruvi ostida havo kemasining parvozi QVK qoidalariga koʻra amalga oshiralayotgan HHB organining dispetcheri:

a) havodagi vaziyat va meteosharoitning tahlili asosida QVK qoidalari boʻyicha bajarish imkoniyatlarini aniqlanishi;

b) radiolokatsion nazorat mavjud boʻlganda ekipaj tomonidan uskunalarga koʻra pasayish va qoʻnishni boshlash sxemasiga QVK nuqtasiga qadar rioya etilishini nazorat qilinishi;

v) radiolokatsion nazorat mavjud boʻlganda manyovrlarni vizual bajarishning belgilangan hududiga kirishni nazorat etilishi va QVKni bajarishga ruxsat berilishi.

QVKga ruxsat berilishi QVKni bajarayotganda belgilangan manyovrlarni vizual amalga oshirish hududi doirasida uchishni, UPQ boʻyicha qoʻnishni amalga oshirayotgan samolyotlar va QVKni bajarayotgan samolyot orasidagi oraliq masofalarga rioya etilishini anglatadi;

g) radiolokatsion nazorat mavjud boʻlganda ekipaj tomonidan ikkinchi doiraga ketish sxemasiga rioya etilishini nazorat qilinishi;

d) ekipaj oʻz vaqtida havo, meteorologik va ornitologik sharoitdan xabardor etilishi uchun javobgardir.

5-§. Uchib ketish va uchib kelish qoidalari

321. Havo kemasi komandiri:

a) ekipajning parvozni bajarishga tayyorligi;

b) havo kemasining sozligi;

v) meteovaziyatni tahlil qilish;

g) dispetcherning uchish, qoʻnish va zaxira aerodromlari holati, havodagi vaziyat va parvozni taʼminlash toʻgʻrisidagi axborotlarga asoslangan holda fazoga koʻtarilish haqida qaror qabul qiladi.

322. ADP dispetchepi (brifing xizmat koʻrsatiladigan aeroportlardan tashqari) parvozlar rejasiga va havo kemasi komandirining uchish toʻgʻrisida qabul qilgan qaroriga asosan ekipajga quyidagi hollarda fazoga koʻtarilishga dispetcherlik ruxsatini beradi:

a) uchish (qoʻnish) aerodromining texnik holati belgilangan talablarga javob bersa;

b) zaxira aerodromining texnik holati belgilangan talablarga javob bersa;

v) havodagi vaziyat parvozni bajarishga toʻsqinlik qilmay, amaldagi va prognoz qilinayotgan ob-havo esa uchish uchun belgilangan minimumdan past boʻlmasa;

g) yoʻnalish boʻyicha, qoʻnish va zaxira aerodromlaridagi ob-havo prognozi belgilangan talablarga javob bersa;

d) ekipaj bajariladigan parvozga tayyorgarlik koʻrishning toʻliq hajmda bajarilganligi haqida axborot bersa.

323. Agar uchish, qoʻnish va (yoki) zaxira aerodromlarida, shuningdek yoʻnalish boʻyicha (aviatsiya ishlari olib boriladigan hudud boʻyicha) meteosharoitlar uchish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan vaqtdan havo kemasi fazoga koʻtarilgunga qadar ushbu aerodromlar (yoʻnalishlar) uchun oʻrnatilgan minimumdan pastga tushgan boʻlsa, dispetcher axborotni olgandan soʻng bu haqda ekipajga xabar berishi shart. Havo kemasining komandiri esa uchish imkoniyatlarini yana bir bor baholab koʻrishi kerak.

324. Agar uchish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan vaqtdan havo kemasi fazoga koʻtarilgunga qadar boʻlgan vaqt ichida dispetcher ushbu HK parvoziga taalluqli cheklovlar, man etishlar yoki ogohlantirishlar toʻgʻrisida axborot (xabarnoma, NOTAM va h. k.) olsa, bu haqda ekipajga xabar berishi shart. Havo kemasining komandiri esa uchish imkoniyatlarini takroran baholab koʻrishi kerak.

325. Fuqaro aerodromlaridan FA havo kemalarining fazoga koʻtarilishi, shuningdek FA havo kemalarining belgilangan yoʻnalish (aviatsiya ishlari bajariladigan hudud) boʻylab parvozlarni bajarishi yoki harbiy aerodromda qoʻnishi haqida dispetcherlik ruxsatnomasi ADP dispetcheri tomonidan SʼHFB YAT RM harbiy sektori bilan kelishilgan holda beriladi.

326. Havo kemasi komandiri meteorologik vaziyatni tahlil qilib:

a) parvoz boshlanadigan aerodromda amaldagi va prognoz qilinadigan ob-havo uchish uchun belgilangan minimumdan past boʻlmasa;

b) parvoz yoʻnalishida aylanib oʻtish mumkin boʻlmagan meteohodisalar mavjud boʻlmasa;

v) manzil aerodromida amaldagi va qoʻnish payti uchun (± 30 daqiqa) prognoz qilinadigan ob-havo 15-ilovadagi jadvalda keltirilgan variantlardan biriga toʻgʻri kelsa va ushbu Qoidalarning 32—34-bandlari va 15-ilova jadvali talablariga javob beradigan zaxiradagi aerodrom mavjud boʻlsa.

g) ikkita kuch qurilmasiga ega HK uchun bitta dvigatel ishlamay qolganda yoʻnalishning istalgan nuqtasidan 60 daqiqadan oshmaydigan vaqt davomida yetib boriladigan zaxira aerodromi mavjud boʻlsa. Tanlangan aerodromlar ushbu turdagi HKni qabul qilishga yaroqli boʻlishi va hech boʻlmaganda bitta uskunalar boʻyicha qoʻnishni boshlash tizimiga ega boʻlishi kerak. Bu aerodromda qoʻnish payti uchun (± 30 daqiqa) prognoz qilinadigan ob-havo minimumdan past boʻlmasligi kerak;

d) ikkita gaz turbinali dvigatelga ega HKda EDTO qoidalari boʻyicha parvoz qilinganda, zaxiradagi aerodromlarni tanlash ekspluatantning EDTO (EDTO MANUAL) boʻyicha parvoz qilish haqidagi qoʻllanmasiga muvofiq amalga oshiriladi.

e) havodagi vaziyat parvozni bajarish uchun toʻsqinlik qilmasa UPQ boʻyicha uchish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi.

327. Ushbu Qoidalarning 15-ilovasidagi jadvalning 1-varianti boʻyicha parvoz qilish toʻgʻrisida qaror qabul qilinayotganda qoʻnish aerodromidan olingan amaldagi ob-havo toʻgʻrisidagi maʼlumot koʻpi bilan bir soat oldin olingan boʻlishi kerak.

Parvoz davomiyligi 2 soatgacha davom etganida:

a) shamolning tezligi va yoʻnalishi belgilangan cheklashlarga muvofiqligi uning kuchayishini hisobga olgan holda aniqlanadi;

b) UQYdagi koʻrish uzoqligiga amal qilishga ruxsat etiladi.

Bunda, agarda UQYdagi koʻrish boʻyicha fazoga koʻtarilish toʻgʻrisida qaror kechasi qabul qilinadigan boʻlsa, manzil (zaxira) aerodromiga qoʻnish esa kunduzi amalga oshiriladigan boʻlsa, UQYdagi koʻrish darajasi kunning qorongʻi paytidan yorugʻ paytiga oʻtish vaqtida pasayishini hisobga olish kerak.

328. Manzil va zaxira aerodromlarida UPQ boʻyicha parvozni boshlash toʻgʻrisida qaror qabul qilinganda quyidagilar hisobga olinmaydi:

a) uchib kelish vaqtiga prognoz qilinadigan meteohodisalar;

b) uchib kelish vaqtiga prognoz qilinadigan shamolning kuchayishi;

v) bulutlarning pastki chegarasi balandligi, agar ularning amaldagi va (yoki) prognoz qilinadigan soni 3-4 oktantdan (SCT) oshmasa;

g) uchib kelish vaqtiga prognoz qilinadigan koʻrishning vaqtincha yomonlashuvi (TEMPO) va (yoki) bulutlar pastki chegarasining pasayishi.

Agar manzil (zaxira) aerodromiga yetib kelish vaqti koʻrishning va (yoki) bulutlarning pastki chegarasi balandligi oʻzgarishining prognoz qilinadigan vaqtiga (VESMG) toʻgʻri kelsa, UPQ boʻyicha uchish toʻgʻrisida qaror qilinganda ularning eng past koʻrsatkichlari hisobga olinadi.

329. UPQ boʻyicha parvozlarda manzil uchun zaxira aerodrom sifatida shunday aerodrom tanlanishi mumkinki, unda uchib kelish vaqtiga kelib quyidagilar prognoz qilinayotgan boʻlsa:

a) bulutlarning pastki chegarasi balandligi minimumdan 50 metr (165 fut) va koʻrish uzoqligi 500 metr baland boʻlsa;

b) bulutlarning pastki chegarasi balandligi 90 metrdan (300 futdan) va koʻrish uzoqligi 1000 metrdan kam emas — agar aerodrom toifalashtirilgan minimum boʻyicha foydalanishga qoʻyilgan boʻlsa, komandir va HK esa ushbu toifaga mos keladigan tegishli toifa yoki minimum boʻyicha parvozlarga qoʻyilgan boʻlsa;

v) bulutlarning pastki chegarasi balandligi minimumdan 100 metr (330 fut) va koʻrish 1000 metrdan baland — tanlangan zaxira aerodromi manzil aerodromidan koʻpi bilan 50 km (27 d.mili) masofada joylashgan boʻlsa.

330. Parvoz boshlangan aerodromda meteosharoitlar unga qoʻnish uchun belgilangan minimumdan past boʻlsa yoki boshqa sabablarga koʻra unga qaytib kelishning iloji boʻlmasa, uchib ketish uchun zaxira aerodromi tanlanishi kerak.

331. Uchib ketish uchun zaxira aerodromi shunday tanlanishi kerakki, undagi haqiqiy ob-havo va uchib kelish vaqtidagi ob-havo qoʻnish uchun belgilangan minimumdan past boʻlmasligi, parvoz boshlangan aerodromdan ungacha uchib borish masofasi barcha hollarda quyidagicha boʻlishi lozim:

a) ikkita dvigatelga ega HK uchun: 1 ta toʻxtab qolgan dvigateli bilan kreyser tezligidagi parvoz vaqti 1 soat ekvivalentidan uzoq boʻlmagan masofa, HK foydalanish boʻyicha qoʻllanmaga muvofiq, amaldagi uchish ogʻirligidan foydalanib shtil sharoitlariga va standart ob-havo sharoitlariga moslashgan sharoitda;

b) uchta va undan ortiq dvigatelga ega HK uchun: kreyser tezligidagi parvoz vaqti 2 soat ekvivalentidan uzoq boʻlmagan masofa, HK foydalanish boʻyicha qoʻllanmaga muvofiq, amaldagi uchish ogʻirligidan foydalanib shtil sharoitlariga va standart ob-havo sharoitlariga moslashgan sharoitda;

v) zaxira aerodromiga ketish mumkin boʻlgan maksimal vaqt doirasida joylashgan HK uchun: mazkur bandning “a” va “b” kichik bandlarida koʻrsatilgan masofa boʻyicha mezonlarga javob beradigan aerodrom mavjud boʻlmagan, birinchi zaxira aerodromi amaldagi uchish ogʻirligini hisobga olib zaxiradagi aerodromgacha ketadigan maksimal vaqt doirasida joylashgan sharoitda.

332. Ushbu Qoidalarning 329-bandiga muvofiq, agarda aerodrom dastlabki tayyorgarlik vaqtida oʻrganilgan boʻlsa va trenajyorda undagi pasayish va qoʻnish uchun kirish sxemasiga muvofiq mashgʻulot oʻtkazilgan boʻlsa, hamda havo kemasi komandiri 1-klassli uchuvchi boʻlsa togʻ aerodromi zaxira sifatida tanlanishi mumkin.

333. Quyidagi hollarda HK komandiriga zaxira aerodromi yoki parvoz boshlangan aerodromga ketish chegarasini hisobga olib uchish toʻgʻrisida qaror qabul qilish huquqi beriladi:

zaxiradagi aerodrom belgilanganda;

ketish chegarasidan manzil yoki zaxira aerodromigacha boʻlgan parvoz davomiyligi hisob-kitob boʻyicha ikki soatdan oshmasa;

HK ekipajiga qoʻnish davrida metereologik sharoit va parvozni amalga oshirish xususiyati hamda yoʻnalishdagi qoʻnish aerodromi haqidagi maʼlumot taqdim etilganda.

Ekspluatant tomonidan HKlarning parvoz-dispetcherlik kuzatuvi, parvozni amalga oshirish uchun xodimlar va uchuvchilar tayyorlash dasturi hamda ekspluatatsiya protsedurasi ustidan ekspluatatsiya nazorati oʻrnatiladi.

334. Havo kemasi komandiri UPQ boʻyicha zaxira aerodromisiz uchish uchun qaror qabul qilish huquqiga ega, agarda:

a) manzil aerodromida shu turdagi havo kemalari qoʻnishi uchun yaroqli ikkita bir-biri bilan kesishmaydigan uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud boʻlsa;

b) manzil aerodromida amaldagi va uchib borish vaqtiga prognoz qilinadigan koʻrish darajasi minimumdan (qoʻnish uchun foydalaniladigan ikkala UQY uchun ham belgilangan sistema boʻyicha kattasi) 2000 metr va bulutlarning pastki chegarasi 150 metrdan (500 futdan) baland boʻlsa;

v) manzil aeroportiga yetib kelgan vaqtda havo kemasi bortidagi yonilgʻi miqdori hisob-kitob boʻyicha doira balandligi boʻylab kamida bir soat parvoz qilishga yetarli darajada boʻlsa.

335. VPQ boʻyicha parvozni bajarish uchun havo kemasi komandiri quyidagi sharoitlarda uchish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi:

a) parvozning boshlanishi, manzil va zaxira aerodromlarida amaldagi ob-havo HK komandirining minimumiga mos kelsa va VPQ boʻyicha parvozlarda koʻzda tutilgan darajadan past boʻlmasa;

b) yoʻnalish boʻyicha (aviatsiya ishlari oʻtkaziladigan hududda), manzil va zaxira aerodromlarida prognoz qilinadigan koʻrish darajasi va bulutlarning pastki chegarasi havo kemasi komandirining va VPQ boʻyicha parvozlarda koʻzda tutilgan minimumdan past boʻlmasa; shamol prognozi uning kuchlanishini hisobga olmaganda — belgilangan cheklovlar doirasida;

v) yoʻnalish boʻyicha (aviatsiya ishlari oʻtkaziladigan hududda) aylanib oʻtish mumkin boʻlmagan meteohodisalar prognoz qilinmagan boʻlsa.

336. Ob-havoning meteokuzatuvlarini amalga oshiradigan Oʻzgidromet tezkor organlari va FA xodimlari boʻlmagan qoʻnish maydonchalarida qoʻnib oʻtib bajariladigan maxsus aviatsiya ishlarida havo kemasi komandiri aviatsiya ishlari oʻtkaziladigan hududdagi (qoʻnish punktidagi) meteosharoitlar prognoziga asoslanib uchish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi.

337. VPQ boʻyicha uchish uchun qaror qabul qilinganda quyidagi parvozlar uchun joy relyefi va undagi sunʼiy toʻsiqlar (ushbu Qoidalarning 294 va 298-bandlari talablarini hisobga olgan holda) hisobga olinadi:

a) birinchi toifadagi MHY boʻyicha parvozlar uchun va yoʻnalish oʻqidan ikkala tomonga qarab 5 km (3 d.mili) kenglikdagi eshelonlardagi trassadan tashqari (MHYdan tashqari) parvozlarda;

https://neolex.uz/uz/laws/law-1261836